Tổng quan nghiên cứu

Trong kỷ nguyên chuyển đổi giáo dục hướng tới phát triển năng lực người học, năng lực phát triển chương trình môn học đã trở thành kỹ năng nghề nghiệp cốt lõi của mỗi nhà giáo. Tại Việt Nam, tinh thần đổi mới căn bản và toàn diện theo Nghị quyết 29-NQ/TW đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc trao quyền tự chủ chuyên môn cho các cơ sở giáo dục phổ thông. Nghiên cứu của tác giả Hồ Thị Lệ thuộc chuyên ngành Quản lý giáo dục tại Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội tập trung giải quyết bài toán quản lý hoạt động bồi dưỡng kỹ năng phát triển chương trình môn Toán cho đội ngũ giáo viên trung học cơ sở tại huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ.

Địa bàn huyện Lâm Thao mang tính đặc thù cao khi là huyện đồng bằng duy nhất trong 13 đơn vị hành chính của tỉnh Phú Thọ và là huyện đầu tiên đạt chuẩn nông thôn mới vào năm 2015. Toàn huyện có mạng lưới 15 trường trung học cơ sở với quy mô học sinh và giáo viên phát triển ổn định. Mặc dù công tác bồi dưỡng giáo viên giai đoạn 2016 - 2019 đã được quan tâm, nhưng việc phát triển chương trình môn Toán vẫn còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn: giáo viên còn lệ thuộc vào sách giáo khoa hiện hành, việc tích hợp nội môn và liên môn chưa đồng bộ, các hình thức bồi dưỡng tại chỗ còn mang tính hình thức.

Mục tiêu trọng tâm của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát đánh giá thực trạng năng lực chuyên môn và công tác quản lý bồi dưỡng tại 15 trường trung học cơ sở huyện Lâm Thao giai đoạn 2016 - 2019. Từ đó, nghiên cứu đề xuất hệ thống 6 biện pháp quản lý khả thi nhằm chuẩn bị năng lực đội ngũ trước thềm triển khai Chương trình giáo dục phổ thông mới, nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện của địa phương với chỉ số đánh giá độ tin cậy thực tiễn cao.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết phát triển chương trình nhà trường hiện đại của các học giả quốc tế như Skilbeck, Bezzina, Brady, kết hợp với các nghiên cứu nền tảng của các chuyên gia giáo dục trong nước như Giáo sư Nguyễn Đức Chính và Phó Giáo sư Nguyễn Hữu Châu. Khung lý thuyết xác định phát triển chương trình nhà trường là quá trình cơ sở giáo dục điều chỉnh, cấu trúc lại chương trình khung quốc gia để phù hợp với đặc thù người học và điều kiện kinh tế - xã hội địa phương.

Đề tài vận dụng 3 khái niệm công cụ then chốt: quản lý giáo dục, bồi dưỡng chuyên môn liên tục cho giáo viên, và kỹ năng phát triển chương trình môn Toán. Năng lực môn Toán được tiếp cận theo chuẩn quốc tế PISA và khung lý thuyết của Mogens Niss với 8 năng lực thành phần (tư duy, giải quyết vấn đề, mô hình hóa, lập luận, biểu diễn, xử lý ký hiệu, giao tiếp và sử dụng công cụ toán học) phân hóa theo 3 cấp độ: ghi nhớ tái hiện, kết nối tích hợp, và sáng tạo bậc cao.

Chu trình phát triển chương trình môn học được xác lập qua 3 giai đoạn chặt chẽ: chuẩn bị (phân tích nhu cầu và thiết kế mục tiêu), thực thi (dạy học theo chủ đề và dự án), và đánh giá cải tiến liên tục.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu phối hợp linh hoạt giữa phương pháp định tính và định lượng nhằm đảm bảo tính khách quan và chiều sâu học thuật:

  • Quy mô và phương pháp chọn mẫu: Mẫu khảo sát định lượng gồm 65 cán bộ quản lý và giáo viên (10 cán bộ quản lý cấp trường, 55 tổ trưởng chuyên môn Khoa học Tự nhiên và giáo viên trực tiếp dạy Toán) tại toàn bộ 15 trường trung học cơ sở thuộc huyện Lâm Thao. Mẫu học sinh gồm 200 em từ khối lớp 6 đến khối lớp 9 được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng đại diện cho các vùng kinh tế - xã hội khác nhau trong huyện.
  • Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu: Sử dụng bảng hỏi điều tra kết hợp phỏng vấn sâu 12 chuyên gia quản lý và giáo viên cốt cán; phân tích hồ sơ quản lý, phân phối chương trình và giáo án thực tế trong 3 năm học liên tiếp (2016 - 2017, 2017 - 2018, 2018 - 2019). Dữ liệu được xử lý bằng các thuật toán thống kê toán học, phân tích tần số, tính điểm trung bình cộng và độ lệch chuẩn để đối sánh mức độ nhận thức, mức độ thực hiện và tính khả thi của các giải pháp. Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm phản ánh trung thực mối tương quan giữa năng lực thực tế của giáo viên và năng lực chỉ đạo của cán bộ quản lý.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng tại 15 trường trung học cơ sở huyện Lâm Thao đã chỉ ra bức tranh đa chiều về năng lực chuyên môn và công tác quản lý bồi dưỡng:

  • Nhận thức về phát triển chương trình: Có khoảng 78,5% cán bộ quản lý và giáo viên nhận thức được tầm quan trọng của việc phát triển chương trình nhà trường. Tuy nhiên, chỉ có khoảng 32,3% giáo viên hiểu sâu sắc về chu trình phát triển chương trình 3 giai đoạn, phần lớn vẫn đồng nhất việc phát triển chương trình với việc cắt giảm hoặc dồn ghép tiết học cơ học.
  • Thực trạng kỹ năng thiết kế của giáo viên: Kỹ năng phân tích nhu cầu người học và xây dựng ma trận mục tiêu theo chuẩn đầu ra của giáo viên đạt mức trung bình với hơn 61,5% giáo viên thừa nhận gặp khó khăn khi thiết kế các chủ đề tích hợp liên môn hoặc các bài toán gắn liền với thực tiễn sản xuất nông nghiệp, làng nghề tại huyện Lâm Thao.
  • Công tác quản lý bồi dưỡng: Hoạt động bồi dưỡng chủ yếu diễn ra theo hình thức truyền thống từ trên xuống (chiếm trên 75% thời lượng), thiếu sự cá nhân hóa theo nhu cầu thực tế của từng giáo viên. Hoạt động kiểm tra, đánh giá sau bồi dưỡng mới dừng lại ở việc kiểm tra hồ sơ sổ sách định kỳ, chưa đo lường được mức độ chuyển biến năng lực dạy học trên lớp.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên bắt nguồn từ thói quen dạy học phụ thuộc vào một bộ sách giáo khoa duy nhất trong nhiều thập kỷ, tạo ra sức ỳ tâm lý lớn trong đội ngũ. Giáo viên thiếu các công cụ thực hành cụ thể để chuyển đổi từ chương trình tiếp cận nội dung sang chương trình tiếp cận năng lực. Bên cạnh đó, công tác quản lý của Ban giám hiệu các trường trung học cơ sở còn nặng về hành chính hóa, chưa đóng vai trò là nhà kiến tạo môi trường học tập chuyên môn cho giáo viên.

Để minh họa trực quan các phát hiện này, dữ liệu nghiên cứu có thể được thể hiện qua bảng phân bố tần số về các mức độ kỹ năng phát triển chương trình của giáo viên và biểu đồ cột nhóm so sánh mức độ tương quan giữa nhận thức của cán bộ quản lý với năng lực thực thi của giáo viên bộ môn Toán. So sánh với các nghiên cứu tương tự tại các huyện miền núi hoặc đô thị lân cận, huyện Lâm Thao có tỷ lệ giáo viên đạt chuẩn chuyên môn cao hơn (trên 90% đạt chuẩn và trên chuẩn), nhưng chỉ số sáng tạo trong phát triển chương trình môn học lại tương đương với mặt bằng chung, khẳng định tính tất yếu phải tái cấu trúc mô hình bồi dưỡng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và khảo sát thực tế, luận văn đề xuất hệ sinh thái 6 biện pháp quản lý đồng bộ nhằm nâng cao kỹ năng phát triển chương trình môn Toán:

  1. Nâng cao nhận thức và chuẩn hóa tư duy: Phòng Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng các trường tổ chức các buổi tọa đàm chuyên đề, quán triệt triết lý giáo dục phát triển năng lực, giúp 100% cán bộ quản lý và giáo viên Toán nắm vững bản chất của chương trình mở.
  2. Khảo sát chuẩn đoán nhu cầu bồi dưỡng định kỳ: Thiết lập công cụ đánh giá kỹ năng phát triển chương trình của từng giáo viên theo 3 cấp độ năng lực trước mỗi năm học, hoàn thành khảo sát trong tháng 8 hàng năm để làm căn cứ cá nhân hóa lộ trình bồi dưỡng.
  3. Đổi mới kế hoạch và quy trình tổ chức bồi dưỡng: Xây dựng kế hoạch bồi dưỡng tích hợp theo chu trình 3 giai đoạn (chuẩn bị, thiết kế thử nghiệm, đánh giá điều chỉnh), hướng tới mục tiêu tối thiểu 80% giáo viên tự thiết kế được chủ đề dạy học môn Toán hoàn chỉnh.
  4. Đầu tư và tối ưu hóa nguồn lực hỗ trợ: Bổ sung cơ sở vật chất, trang thiết bị công nghệ thông tin, xây dựng kho học liệu số dùng chung về ma trận đề kiểm tra và giáo án mở cho toàn bộ 15 trường trung học cơ sở trong huyện.
  5. Đa dạng hóa hình thức sinh hoạt chuyên môn: Chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình sinh hoạt tổ chuyên môn dựa trên nghiên cứu bài học, kết hợp mạng lưới bồi dưỡng trực tuyến e-learning và tổ chức các cụm chuyên môn liên trường định kỳ 2 lần mỗi học kỳ.
  6. Đổi mới cơ chế kiểm tra, đánh giá và tạo động lực: Chuyển từ đánh giá sổ sách sang đánh giá sản phẩm thực tế và sự tiến bộ về năng lực tư duy toán học của học sinh, áp dụng cơ chế khen thưởng đối với các sáng kiến phát triển chương trình xuất sắc.

Kết quả khảo nghiệm lấy ý kiến 65 cán bộ, giáo viên cho thấy hơn 88% đánh giá các biện pháp có tính cấp thiết cao và trên 85% đánh giá có tính khả thi cao khi áp dụng thực tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

  • Cán bộ quản lý Phòng Giáo dục và Đào tạo: Cung cấp khung năng lực và quy trình chỉ đạo điểm để triển khai tập huấn chuyên môn môn Toán trên quy mô toàn huyện một cách bài bản, khoa học.
  • Ban giám hiệu các trường trung học cơ sở: Nắm bắt được bộ công cụ chẩn đoán nhu cầu giáo viên, từ đó xây dựng kế hoạch bồi dưỡng nội bộ linh hoạt, phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất của từng nhà trường.
  • Tổ trưởng chuyên môn và giáo viên dạy Toán: Tiếp cận quy trình từng bước để tự phát triển chương trình môn học, thiết kế các chủ đề dạy học tích hợp và áp dụng hiệu quả khung năng lực PISA vào thực tế giảng dạy.
  • Học viên cao học và nhà nghiên cứu quản lý giáo dục: Sử dụng tài liệu như một công trình tham khảo có hệ thống lý luận vững chắc, dữ liệu khảo sát thực chứng chi tiết và phương pháp luận rõ ràng về phát triển chương trình nhà trường cấp cơ sở.

Câu hỏi thường gặp

1. Kỹ năng phát triển chương trình môn Toán khác gì so với việc soạn giáo án truyền thống?
Soạn giáo án truyền thống chủ yếu bám sát tuần tự từng bài trong một cuốn sách giáo khoa cụ thể. Phát triển chương trình môn Toán đòi hỏi giáo viên phân tích mục tiêu chuẩn đầu ra, chủ động tái cấu trúc kiến thức thành các chủ đề, lựa chọn học liệu từ nhiều nguồn và thiết kế phương pháp dạy học gắn với thực tiễn của học sinh.

2. Tại sao nghiên cứu lại chọn địa bàn huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ làm địa bàn khảo sát?
Lâm Thao là huyện đồng bằng nông thôn mới đầu tiên của tỉnh Phú Thọ với mạng lưới 15 trường trung học cơ sở có chất lượng giáo dục mũi nhọn và đại trà khá tốt. Việc nghiên cứu tại đây tạo ra một mô hình điểm có độ tin cậy cao, dễ dàng nhân rộng sang các địa phương có điều kiện tương đồng.

3. Khung năng lực toán học của PISA được tích hợp trong luận văn như thế nào?
Nghiên cứu sử dụng 3 cấp độ năng lực PISA (ghi nhớ tái hiện, kết nối tích hợp, khái quát hóa sáng tạo) làm cơ sở để đánh giá năng lực giáo viên trong việc thiết kế câu hỏi, bài tập và chủ đề dạy học toán học gắn với các tình huống thực tiễn đời sống.

4. Khó khăn lớn nhất của giáo viên trung học cơ sở khi phát triển chương trình môn Toán là gì?
Qua khảo sát thực tế trên 65 giáo viên và cán bộ quản lý, khó khăn lớn nhất là kỹ năng tích hợp liên môn (trên 61,5% giáo viên gặp trở ngại) và thói quen thụ động thực hiện phân phối chương trình cố định do các cấp quản lý quy định từ trước.

5. Điểm đột phá trong 6 biện pháp quản lý được đề xuất là gì?
Điểm đột phá nằm ở việc chuyển từ hình thức bồi dưỡng tập trung thụ động sang mô hình sinh hoạt tổ chuyên môn dựa trên nghiên cứu bài học và bồi dưỡng theo nhu cầu đã được chuẩn đoán khoa học, gắn liền việc phát triển chương trình với đánh giá năng lực người học.

Kết luận

  • Luận văn đã chuẩn hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý hoạt động bồi dưỡng kỹ năng phát triển chương trình môn Toán cho giáo viên trung học cơ sở theo định hướng đổi mới giáo dục.
  • Khảo sát thực chứng sâu rộng tại 15 trường trung học cơ sở huyện Lâm Thao giai đoạn 2016 - 2019 đã làm rõ những ưu điểm và hạn chế cơ bản của năng lực đội ngũ và công tác quản lý chuyên môn.
  • Hệ thống 6 biện pháp quản lý được xây dựng khoa học, có mối quan hệ biện chứng chặt chẽ, đạt tỷ lệ đồng thuận khả thi trên 85% từ các chuyên gia và giáo viên cốt cán.
  • Công trình đóng góp giải pháp thực tiễn quan trọng, giúp các trường trung học cơ sở chủ động chuẩn bị nhân lực đáp ứng Chương trình giáo dục phổ thông mới từ năm học 2020 - 2021.
  • Để nâng cao hiệu quả giáo dục toán học, các cấp quản lý và các cơ sở giáo dục cần nhanh chóng ứng dụng quy trình bồi dưỡng 3 giai đoạn, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý chuyên môn và trao quyền tự chủ thực chất cho giáo viên bộ môn.