Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG BỐI CẢNH ĐỔI MỚI GIÁO DỤC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về hoạt động bồi dưỡng giáo viên Nghiên cứu về hoạt động BDGV đã được nhiều tác giả trên thế giới quan tâm với các phương diện, mức độ khác nhau. Có thể thấy rõ điều đó qua phần phân tích dưới đây: 1.
Ở nước ngoài a) Về vai trò quan trọng của việc bồi dưỡng, phát triển năng lực qua hoạt động thực tiễn Tác giả J.Komensky (1592 - 1670), nhà sư phạm lỗi lạc của cộng hòa Séc, trong tác phẩm “Khoa sư phạm vĩ đại” (1657) đã khẳng định: “Việc học hành muốn trao đổi kiến thức vững chắc không thể làm một lần mà phải ôn đi, ôn lại, có bài tập thường xuyên phù hợp với trình độ”. Đó chính là bản chất của việc phát triển năng lực dạy học, coi trọng cả đào tạo trong nhà trường và BD sau khi đào tạo. Quan điểm trên cũng đã từng được khẳng định bởi những tư tưởng của các nhà GD ở thế kỷ XVIII và XIX.J Rousseau cho rằng phải hướng dẫn người học giành lấy kiến thức bằng cách tự tìm hiểu, tự khám phá và sáng tạo, tức là làm chủ quá trình tự BD; A. Năm 1993, UNESCO thành lập Ủy ban quốc tế về GD thế kỷ XXI do Jacques Delors làm chủ tịch và sau đó (1996), đã công bố một báo cáo nổi tiếng 9 “Học tập – kho báu tiềm ẩn” (Learning the treasure within) [115] nêu ra 4 trụ cột của GD thế kỷ XXI: “Học để biết, học để làm, học để tồn tại, học để cùng chung sống” (gần đây đã phải đổi thành: “Học để biết cách học”, “Học để làm”, “Học để sáng tạo” và “Học để cùng chung sống”).
“Học để học cách học” tức là học phương pháp, học cách thức để tự mỗi con người tiếp cận với tri thức của xã hội luôn đổi mới, phát triển. Xét cho cùng, đó chính là quá trình luôn hoàn thiện bản thân, luôn bồi dưỡng để “tự khẳng định mình”, “để cùng chung sống”. Bản chất của hoạt động bồi dưỡng của người GV chính là phản ánh một quy luật trong nghề nghiệp, để giảng dạy tốt hơn (để làm), để khẳng định vị thế của bản thân (để khẳng định mình) trong nhà trường, trong đồng nghiệp, trong xã hội (để cùng chung sống). Dự án Việt - Bỉ (hỗ trợ học từ xa) đã dịch và giới thiệu ở Việt Nam công trình “Giáo viên rèn luyện tâm lý” của tác giả Jacques Nimier [104], trong đó, tác giả đã tiếp cận hoạt động đào tạo và BD từ phương diện tâm lý học, khẳng định rằng việc hình thành phẩm chất, năng lực của người GV không chỉ thực hiện ở các trường sư phạm là đã đủ, mà trong hoạt động thực tiễn, trong cuộc sống nghề nghiệp sau này, người GV phải luôn luôn tự rèn luyện, bồi dưỡng nhằm bổ sung, hoàn thiện nhân cách.L Bôndurep với tác phẩm “Chuẩn bị cho sinh viên làm công tác giáo dục ở trường phổ thông”, đã khẳng định vai trò của kỹ năng sư phạm đối với nghề dạy học được tác giả đặc biệt quan tâm và nhấn mạnh “những kỹ năng đó chỉ được hình thành và củng cố trong hoạt động thực tiễn của người thầy giáo”.
Tri thức, kỹ năng, thái độ trong phẩm chất, năng lực của người GV được cung cấp, đào tạo thời sinh viên trong nhà trường chỉ là nền tảng, là cơ sở ban đầu, là “học cách học”. Vì vậy, năng lực của người GV được “hình thành và củng cố trong hoạt động thực tiễn” chính là hoạt động BDGV ở các địa phương và nhà trường. b) Về quan điểm “lấy người học làm trung tâm” trong bồi dưỡng cho người lớn nói chung và người GV nói riêng 10 Những năm 50 của thế kỷ XX, GD thế giới đã chuyển từ mô hình “GV là trung tâm” sang mô hình “HS là trung tâm”. Vì vậy, một số công trình nghiên cứu về công tác BDGV cũng đã tiếp cận theo quan điểm này trong việc xác định chương trình, nội dung, phương pháp BD.
Công trình “Peut-Onformer les Enseignants?” [108] của nhà GD học người Pháp Michel Develay đã lý giải vì sao công tác đào tạo, BDGV cần được đổi mới theo quan điểm lấy người học làm trung tâm của hệ thống GD, tức là việc đào tạo nghề dạy học không chỉ được xác định bằng hoạt động dạy học của người thầy mà trước hết phải bằng hoạt động học của người trò. Thông qua đào tạo ban đầu và BD thường xuyên, người GV phải có năng lực tập trung vào nội dung của bộ môn, vừa tập trung vào việc học của HS. Những vấn đề tác giả trình bày trong công trình của mình đến nay vẫn là cơ sở lý luận cho việc đổi mới công tác đào tạo, BD theo hướng chuyển từ quan niệm tĩnh (ban đầu đủ cho GV hoàn tất vai trò của mình trong sự nghiệp dạy học) sang quan niệm động (đào tạo GV cần được nhìn nhận như một hệ thống mở và một quá trình phát triển liên tục từ đào tạo ban đầu sang giai đoạn tập sự, đến đào tạo tại chức và BD thường xuyên). Quan điểm lấy người học làm trung tâm trở thành một nguyên tắc đào tạo, BD đội ngũ làm nghề dạy học ở các nước trên thế giới.
Tác phẩm “Adragogy not Pedagogy, Adult leadership” của Malcom S.Knowles đã đề cập đến 5 vấn đề cơ bản của việc học và việc BD cho người lớn, gồm: Người học là người tự định hướng cho việc học tập của mình; Người học đã có những kinh nghiệm cơ bản trong công việc của họ; Họ sẵn sàng học tập để đáp ứng cho sự phát triển trong công việc của họ; Họ xác định được trọng tâm của môn học và giải quyết triệt để những vấn để trọng tâm đó; Động cơ của việc học tập là nhằm phát triển toàn diện bản thân của họ [107]. Vào nửa đầu thế kỷ XX, T.Makiguchi (Nhật Bản) đã tìm hiểu quá trình phát triển GD và mối quan hệ với sự thay đổi vai trò của người thầy trong quá trình GD, dạy học, sao cho dạy học phải hướng vào người học, dạy học tích cực, biến quá trình dạy học thành quá trình tự học. Nhà tâm lý học người Mỹ Carl 11 Roger, đã quan tâm đến môi trường học tập thích hợp, trong đó người học có ý thức cao về bản thân mình, có trách nhiệm đầy đủ trong việc ra quyết định học tập để đạt kết quả học tập phù hợp trong môi trường an toàn và bình đẳng. GV trở thành người cùng học, người chuẩn bị nguồn lực, kỹ thuật học tập và có nhiệm vụ xây dựng môi trường học tập tin cậy, an toàn [85].
Đây cũng chính là quan điểm định hướng đổi mới GD&ĐT, trong đó đổi mới chương trình GD phổ thông ở Việt Nam hiện nay. c) Về các năng lực cần bồi dưỡng cho GV Các Hội nghị thượng đỉnh quốc tế về GD đã đề cập đến công tác BDGV như là một yếu tố quan trọng để thực hiện mục tiêu phát triển và hội nhập GD thế giới. Hội nghị thượng đỉnh quốc tế lần thứ nhất được tổ chức vào năm 2011 ở New York đã chia sẻ kinh nghiệm và kết quả nghiên cứu khoa học trong việc nâng cao chất lượng nhà giáo cũng như chất lượng dạy và học, trong đó khẳng định việc đào tạo lại GV là một trong những chương trình hành động của GD các nước. Hội nghị thượng đỉnh lần thứ hai được tổ chức vào năm 2012 đã trao đổi 3 vấn đề chính: đào tạo hiệu trưởng; chuẩn bị GV cho những kỹ năng của thế kỷ XXI; đào tạo GV để làm việc thành công ở những nơi cần họ nhất.
Nguyên tắc tích hợp và liên kết quá trình đào tạo và BD (cả quản lý và giảng dạy) được xuyên suốt trong 3 vấn đề nói trên. Vào tháng 3/2013, Hội nghị thượng đỉnh lần thứ ba được tổ chức tại Amserdam đã tập trung vào chủ đề duy nhất là chất lượng GV, trong đó coi trọng cả vấn đề xác định vị trí, cách thức đào tạo ở trường đại học và quá trình BDGV trong hoạt động dạy học của họ. Trong “Báo cáo tại Hội thảo ASD Armidele” (do UNESCO tổ chức, 1985), đã đề cập đến vai trò của GV trong thời đại mới: người thiết kế, tổ chức, cổ vũ, cách tân. Để GV thực hiện tốt các vai trò này, đòi hỏi phải nâng cao chất lượng của chương trình đào tạo, BDGV, cần triệt để sử dụng các thiết bị và phương pháp dạy học tốt nhất; GV phải được đào tạo để trở thành nhà GD hơn là thợ dạy; việc dạy học phải thích nghi với người học chứ không phải buộc người học tuân theo những quy định đặt sẵn từ trước theo thông lệ cổ truyền [32].
12 Tác phẩm “Kiểm tra đánh giá lớp học - Nguyên tắc và thực hành để giảng dạy hiệu quả” của tác giả James H.Mc Millan khẳng định rằng, năng lực của người GV trong việc “kiểm tra đánh giá lớp học để giảng dạy có hiệu quả” không chỉ được cung cấp, giảng dạy lúc đang học ở nhà trường mà phải được bổ sung, BD thường xuyên trong quá trình dạy học. Như vậy, việc BD nhất thiết phải làm thường xuyên để củng cố và phát triển năng lực nghề nghiệp của GV trong thực tiễn GD, thể hiện quan điểm “học suốt đời” của thời đại ngày nay. d) Về mối quan hệ giữa đào tạo và bồi dưỡng GV, thu hút sự tham gia của xã hội vào công tác bồi dưỡng GV Kết hợp hình thức, phương pháp dạy học trong quá trình đào tạo với hình thức, phương pháp BD thường xuyên, kết hợp hài hòa giữa đào tạo trong nhà trường với BD thường xuyên ngoài nhà trường trở thành một nguyên tắc phát triển bền vững nguồn nhân lực (trong đó có GD) của các quốc gia tiên tiến trên thế giới. Ở các nước như: Mỹ, Hàn Quốc, Singapo… các chiến lược phát triển GD thường đều do người đứng đầu quốc gia khởi xướng và chỉ đạo.
Ở Mỹ, phương pháp đào tạo và đào tạo lại, bồi dưỡng khá phong phú cùng với việc sử dụng các thiết bị kỹ thuật giúp người học có thể thấy trước vấn đề (dự kiến được những tình huống của tương lai) thay vì chỉ biết những gì đã có. Các phương pháp phổ biến đang áp dụng là gắn kết mô hình lý thuyết với việc nghiên cứu phân tích các điển hình thực tiễn hoặc nghiên cứu, tình huống, lựa chọn ưu tiên.