Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO YÊU CẦU PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về hoạt động dạy học theo yêu cầu phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh Dạy học tiếp cận phát triển năng lực (còn gọi là dạy học định hướng kết quả đầu ra) được bàn luận và khởi đầu tại Québec (Canada) và Thụy Sĩ (miền nói tiếng Pháp), sau đó mở rộng sang Bỉ, Madagscar và sang tới Pháp, Hà Lan từ những năm 90 của thế kỷ XX và ngày nay đã trở thành xu hướng giáo dục quốc tế với Hệ thống chất lượng quốc gia về đào tạo nghề nghiệp ở Anh và xứ Wales; khung chất lượng quốc gia của New Zealand; Các tiêu chuẩn chất lượng của Hội đồng đào tạo quốc gia Australia; Những kỹ năng cần thiết phải đạt được của Hội đồng đào tạo quốc gia Mỹ… Nguyên nhân của sự phát triển mạnh mẽ này là do rất nhiều nhà nghiên cứu xem tiếp cận năng lực là nội dung ảnh hưởng nhiều nhất, được ủng hộ một cách mạnh mẽ để tạo ra sự cân bằng giáo dục và quá trình dạy học, là “cách thức để chuẩn bị lực lượng lao động cho một nền kinh tế cạnh tranh toàn cầu” và là “một câu trả lời mạnh mẽ đối với những vấn đề mà các nhà trường, cá nhân, tổ chức đang phải đối mặt trong thế kỷ XXI”. Ở Việt Nam, dạy học phát triển năng lực học sinh được bàn luận và nghiên cứu khá nhiều từ những năm 90 của thế kỉ XX, nhất là sau khi có Nghị quyết số 29-NQ/TƯ của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2013) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục & đào tạo Việt Nam.
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được xây dựng theo hướng lấy người học làm trung tâm, "bảo đảm phát triển phẩm chất và năng lực người học thông qua nội dung giáo dục 7 với những kiến thức cơ bản, thiết thực; hiện đại; hài hòa đức, trí, thể, mỹ; chú trọng thực hành, vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề trong học tập và đời sống; tích hợp cao ở các lớp học dưới, phân hóa dần ở các lớp học trên; thông qua các phương pháp, hình thức tổ chức giáo dục phát huy tính chủ động và tiềm năng của mỗi học sinh, các phương pháp kiểm tra, đánh giá phù hợp với mục tiêu giáo dục và phương pháp giáo dục để đạt được mục tiêu đó", [5]. Theo chương trình GDPT 2018, các năng lực chung mà học sinh cần đạt được hình thành, phát triển thông qua tất cả các môn học và hoạt động giáo dục như: năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo. Theo các tác giả Nguyễn Sỹ Thư, Đặng Quốc Bảo và Phạm Minh Mục [2], [3], Nguyễn Công Khanh [32]… tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh là giúp học sinh hiểu được “học để làm gì - Học cái gì” để có năng lực thật sự; đồng thời trau dồi cho học sinh cách “Học hiệu quả” để có năng lực tư duy. Bên cạnh đấy, các tác giả trên còn chỉ ra những năng lực tư duy cơ bản mà học sinh cần có sau quá trình dạy học, đó là: Tư duy nguyên tắc, Tư duy tổng thể; Tư duy sáng tạo; Tư duy tôn trọng; Tư duy đạo đức.
Các năng lực tư duy cơ bản này giúp cho học sinh hình thành được năng lực chung, có thể ứng dụng sáng tạo trong thực tiễn và trong học tập. Theo tác giả Đặng Thành Hưng (2012) trong nghiên cứu “Năng lực và giáo dục theo tiếp cận năng lực” [29] đã đề cập: Tiếp cận năng lực tạo thuận lợi rất nhiều để phát triển chuẩn học tập và chương trình giáo dục. Miễn là phải quên đi cách nghĩ và cách làm cũ về hệ thống các môn học và phân môn quá kềnh càng. Theo 7 lĩnh vực năng lực trên cần phát triển chuẩn học tập gồm 7 chuẩn chung, trong đó có các chuẩn cụ thể và tiêu chí.
Dựa vào chuẩn học tập này mới phát triển chuẩn và công cụ đánh giá cũng như thiết kế chương trình giáo dục. Khi có chuẩn học tập quốc gia thì nhiệm vụ phát triển chương trình sẽ được trao cho địa phương. Có nhiều văn bản chương trình 8 mang phong cách và trình độ khác nhau, nhưng đều tuân thủ chuẩn học tập quốc gia. Trình độ tối thiểu phải ngang chuẩn quốc gia, càng cao hơn càng đáng khuyến khích.
Về vấn đề dạy học phát triển năng lực học sinh đã được nhiều tác giả quan tâm, có thể kể đến một số nghiên cứu của các tác giả: Hồ Sỹ Anh (2014) với đề tài “Tìm hiểu về đánh giá học sinh và đổi mới đánh giá học sinh trung học cơ sở theo định hướng phát triển năng lực” [1], Trần Trung Dũng (2014) với nghiên cứu “Tổ chức hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh” [14], Nguyễn Thu Hà (2014) với nghiên cứu “Giảng dạy theo năng lực và đánh giá theo năng lực trong giáo dục” [19], Hồ Thị Quyên (2018) có “Nghiên cứu về dạy học theo tiếp cận phát triển năng lực người học” [43]… Qua nghiên cứu, các tác giả đã nêu được cơ sở lý luận của dạy học theo hướng phát triển năng lực, đánh giá được thực trạng hoạt động này tại các cơ sở nghiên cứu, đồng thời đưa ra được những giải pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực của học sinh gắn với thực tế của từng đơn vị cơ sở. Như vậy, có thể thấy: Đã có nhiều nghiên cứu của các tác giả về hoạt động dạy học theo yêu cầu phát triển năng lực. Tuy nhiên, chưa có tác giả nào đi sâu phân tích, nghiên cứu dạy học gắn với hình thành những năng lực cụ thể như: năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo… Vì vậy, đề tài nghiên cứu nhằm tìm ra được những vấn đề mới trong dạy học theo tiếp cận phát triển năng lực trong Chương trình GDPT2018. Những nghiên cứu về quản lí hoạt động dạy học theo yêu cầu phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh Quản lý hoạt động dạy học theo yêu cầu phát triển năng lực của học sinh nói chung và quản lý hoạt động dạy học theo yêu cầu phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo nói riêng là một trong những nội dung quan 9 trọng, không thể thiếu trong toàn bộ quy trình quản lý của các nhà trường phổ thông, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo, là minh chứng rõ nét nhất về vai trò, năng lực, trách nhiệm của hiệu trưởng các nhà trường.
Có rất nhiều các công trình nghiên cứu, các bài báo khoa học… về vấn đề quản lý hoạt động dạy học, dạy học theo yêu cầu phát triển năng lực của nhiều nhà nghiên cứu, nhà khoa học, các tác giả trong và ngoài nước. Ở Việt Nam, có rất nhiều công trình nghiên cứu về việc quản lý đổi mới phương pháp dạy học theo hướng lấy người học làm trung tâm với tư tưởng cơ bản là người học phải chủ động, tích cực, sáng tạo trong quá trình học tập và rèn luyện, một số tác giả có thể kể đến như như: Trần Kiểm, Quách Tuấn Ngọc, Trần Bá Hoành. Những quan điểm của các tác giả kể trên hoàn toàn phù hợp với quan điểm của Đảng ta về giáo dục đào tạo trong thời kỳ mới và được thể hiện trong các nghị quyết như Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII… Trong đó chỉ rõ: “Nhiệm vụ và mục tiêu cơ bản của giáo dục là nhằm xây dựng những con người và thế hệ thiết tha gắn bó với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có đạo đức trong sáng, có ý chí kiên cường xây dựng và bảo vệ tổ quốc…giữ gìn và phát huy các giá trị vǎn hoá của dân tộc, có nǎng lực tiếp thu tinh hoa vǎn hoá nhân loại; phát huy tiềm nǎng của dân tộc và con người Việt Nam, có ý thức cộng đồng và phát huy tính tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại, có tư duy sáng tạo, có kỹ nǎng thực hành giỏi, có tác phong công nghiệp, có tính tổ chức kỷ luật; có sức khỏe, là những người thừa kế xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa "hồng" vừa "chuyên" như lời dặn của Bác Hồ”, [18] và “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục và đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học. Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào trong quá trình dạy học, bảo đảm điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh, nhất là sinh viên đại học.”… Luật Giáo dục quy định: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của học sinh; phù hợp với đặc điểm của 10 từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” [46].
Một số công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh có thể kể đến như: Tài liệu “Cơ sở của khoa học quản lý giáo dục” của tác giả Nguyễn Minh Đạo; tài liệu “Những khái niệm cơ bản về quản lý giáo dục” của tác giả Nguyễn Ngọc Quang; là những tài liệu mà trong đó trình bày về khái niệm quản lý, quản lý giáo dục và quản lý hoạt động dạy học, trong đó có đề cập đến dạy học theo hướng phát triển năng lực cho học sinh.