Luận Văn Thạc Sĩ: Vận Dụng Phương Pháp Dạy Học Giải Quyết Vấn Đề Trong Dạy Học Sinh Học 11

Luận văn thạc sĩ giáo dục phân tích vnu ued vận dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề trong dạy học sinh học 11 trung học phổ thông, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề

• Tác giả: Nguyễn Thanh Huyền
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thế Hưng
• Trường học: Trường Đại Học Giáo Dục - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư Phạm Sinh Học
• Đề tài: Vận Dụng Phương Pháp Dạy Học Giải Quyết Vấn Đề Trong Dạy Học Sinh Học 11, Trung Học Phổ Thông
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.4. Giả thuyết nghiên cứu
• 0.5. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.6. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
• 0.7. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 0.8. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC SINH HỌC Ở TRƢỜNG PHỔ THÔNG
• 1.1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
• 1.1.1. Tổng quan nghiên cứu ngoài nước
• 1.1.2. Tổng quan nghiên cứu trong nước
• 1.2. Một số khái niệm cơ bản
• 1.2.1. Vấn đề
• 1.2.2. Vấn đề học tập
• 2. CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀO DẠY HỌC SINH HỌC 11
• 2.1. Phân tích nội dung kiến thức chương trình Sinh học 11
• 2.2. Vận dụng phƣơng pháp dạy học GQVĐ trong dạy học sinh học 11
• 2.3. Xây dựng tình huống có vấn đề trong dạy học sinh học 11
• 2.4. Nguyên tắc xây dựng tình huống có vấn đề trong dạy học 11
• 2.5. Quy trình xây dựng tình huống có vấn đề trong dạy học Sinh học 11
• 2.6. Một số biện pháp tạo tình huống có vấn đề trong dạy học Sinh học 11
• 2.7. Quy trình hướng dẫn học sinh giải quyết tình huống có vấn đề trong dạy học Sinh học 11
• 2.8. Các nguyên tắc sử dụng tình huống có vấn đề vào dạy học
• 2.9. Quy trình dạy học giải quyết vấn đề trong dạy học Sinh học 11
• 2.10. Sử dụng phương pháp dạy học GQVĐ để xây dựng các bài lên lớp trong dạy học sinh học 11
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm
• 3.3. Phƣơng pháp thực nghiệm
• 3.3.1. Chọn đối tượng thực nghiệm
• 3.3.2. Bố trí thực nghiệm
• 3.3.3. Phương pháp thu thập dữ liệu và đánh giá
• 3.4. Nội dung, công cụ và thời điểm đánh giá
• 3.5. Cách tiến hành
• 3.6. Kết quả và biện luận
• 3.6.1. Kết quả về mặt định lượng
• 3.6.2. Đánh giá kết quả lĩnh hội tri thức chương trình sinh học 11 của học sinh
• 3.6.3. Đánh giá khả năng giải quyết vấn đề của học sinh
• 3.6.4. Kết quả về mặt định tính
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương pháp dạy học giải quyết vấn đề trong sinh học 11

Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề (GQVĐ) là một trong những phương pháp dạy học hiện đại, được áp dụng rộng rãi trong giáo dục. Đặc biệt, trong môn sinh học 11, phương pháp này giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn. Việc áp dụng phương pháp GQVĐ không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng tư duy độc lập.

1.1. Khái niệm và vai trò của phương pháp GQVĐ trong giáo dục

Phương pháp GQVĐ là phương pháp dạy học mà trong đó học sinh được khuyến khích tìm ra giải pháp cho các vấn đề thực tiễn. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy, khả năng làm việc nhóm và tự học.

1.2. Lợi ích của việc áp dụng phương pháp GQVĐ trong dạy học sinh học

Việc áp dụng phương pháp GQVĐ trong dạy học sinh học giúp học sinh phát triển khả năng phân tích, tổng hợp thông tin và đưa ra quyết định. Học sinh sẽ học cách áp dụng kiến thức vào thực tiễn, từ đó nâng cao chất lượng học tập và khả năng giải quyết vấn đề.

II. Những thách thức trong việc áp dụng phương pháp GQVĐ trong sinh học 11

Mặc dù phương pháp GQVĐ mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng nó trong dạy học sinh học 11 cũng gặp phải một số thách thức. Các giáo viên cần phải có kiến thức vững vàng và kỹ năng sư phạm tốt để hướng dẫn học sinh hiệu quả.

2.1. Khó khăn trong việc thiết kế tình huống có vấn đề

Thiết kế tình huống có vấn đề là một trong những yếu tố quan trọng trong phương pháp GQVĐ. Tuy nhiên, nhiều giáo viên gặp khó khăn trong việc tạo ra các tình huống thực tiễn phù hợp với nội dung bài học.

2.2. Thiếu sự hỗ trợ từ cơ sở vật chất và tài liệu

Nhiều trường học thiếu trang thiết bị và tài liệu hỗ trợ cho việc áp dụng phương pháp GQVĐ. Điều này làm giảm hiệu quả của phương pháp và ảnh hưởng đến quá trình học tập của học sinh.

III. Phương pháp dạy học GQVĐ hiệu quả trong sinh học 11

Để áp dụng phương pháp GQVĐ hiệu quả trong dạy học sinh học 11, giáo viên cần nắm vững quy trình và các bước thực hiện. Việc này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề.

3.1. Quy trình dạy học GQVĐ trong sinh học

Quy trình dạy học GQVĐ bao gồm các bước như xác định vấn đề, phân tích tình huống, tìm kiếm giải pháp và đánh giá kết quả. Mỗi bước đều cần sự tham gia tích cực của học sinh.

3.2. Các phương pháp hỗ trợ dạy học GQVĐ

Các phương pháp như thảo luận nhóm, nghiên cứu tình huống và trò chơi học tập có thể được sử dụng để hỗ trợ việc dạy học GQVĐ. Những phương pháp này giúp học sinh hứng thú hơn với bài học và phát triển kỹ năng làm việc nhóm.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phương pháp GQVĐ trong dạy học sinh học 11

Việc áp dụng phương pháp GQVĐ trong dạy học sinh học 11 đã cho thấy nhiều kết quả tích cực. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề trong thực tiễn.

4.1. Kết quả nghiên cứu từ thực nghiệm

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng học sinh được dạy theo phương pháp GQVĐ có khả năng lĩnh hội kiến thức tốt hơn so với phương pháp truyền thống. Học sinh cũng thể hiện sự tự tin hơn trong việc giải quyết các vấn đề thực tiễn.

4.2. Ví dụ thực tế về áp dụng phương pháp GQVĐ

Một số giáo viên đã áp dụng thành công phương pháp GQVĐ trong các bài học sinh học 11, như việc giải quyết các vấn đề về sinh thái, bảo vệ môi trường. Những bài học này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về kiến thức mà còn nâng cao ý thức bảo vệ môi trường.

V. Kết luận và triển vọng của phương pháp GQVĐ trong dạy học sinh học 11

Phương pháp GQVĐ đang trở thành một xu hướng quan trọng trong dạy học sinh học 11. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp học sinh phát triển tư duy mà còn nâng cao chất lượng giáo dục.

5.1. Tương lai của phương pháp GQVĐ trong giáo dục

Trong tương lai, phương pháp GQVĐ sẽ tiếp tục được nghiên cứu và phát triển. Các giáo viên cần được đào tạo để áp dụng hiệu quả phương pháp này trong giảng dạy.

5.2. Khuyến nghị cho giáo viên và nhà quản lý

Các giáo viên nên thường xuyên cập nhật kiến thức và kỹ năng về phương pháp GQVĐ. Nhà quản lý giáo dục cần tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng phương pháp này, bao gồm cung cấp tài liệu và trang thiết bị hỗ trợ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề, xây dựng bài toán nhận thức 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] + Tạo tình huống có vấn đề + Phát hiện và nhận dạng vấn đề nảy sinh + Phát biểu vấn đề cần giải quyết Bƣớc 2: Giải quyết vấn đề đặt ra + Đề xuất các giả thuyết + Lập kế hoạch giải + Thực hiện kế hoạch giải Bƣớc 3: Kết luận + Thảo luận kết quả và đánh giá + Khẳng định hay bác bỏ giả thuyết đã nêu + Phát biểu kết luận + Đề xuất vấn đề mới Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi thực hiện theo quy trình 3 bƣớc của giáo sƣ Trần Bá Hoành. Khi xây dựng kế hoạch giảng dạy, chúng tôi cũng chú ý xây dựng quy trình dạy học GQVĐ theo các mức độ khác nhau tùy yêu cầu bài và đối tƣợng học sinh. Ưu, nhược điểm của phương pháp dạy học GQVĐ * Ƣu điểm Dạy học giải quyết vấn đề giúp phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo của học sinh, phát triển năng lực nhận thức, năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh. Dạy học GQVĐ là một phƣơng pháp dạy học góp phần quan trọng phát triển năng lực cơ bản của ngƣời lao động đó là năng lực giải quyết vấn đề.

Trong một xã hội đang phát triển nhanh theo cơ chế thị trƣờng, cạnh tranh gay gắt thì phát hiện sớm và giải quyết hợp lí những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn là một năng lực bảo đảm sự thành đạt trong cuộc sống nhất là trong kinh doanh. Kết quả của dạy học giải quyết vấn đề: Tri thức mới mà học sinh thu nhận đƣợc một cách sâu sắc, vững chắc, nhớ lâu. Nhƣng quan trọng hơn, học sinh biết cách tiến hành phƣơng pháp chiếm lĩnh kiến thức và đánh giá đƣợc kết quả của bản thân và của ngƣời khác. Thông qua đó các năng lực cơ bản đã đƣợc hình thành 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trong đó có năng lực vận dụng tri thức để giải quyết vấn đề thực tiễn một cách linh hoạt và sáng tạo.

* Hạn chế Mặc dù có nhiều ƣu điểm nhƣng hiện nay phƣơng pháp giải quyết vấn đề vẫn chƣa đƣợc nhiều giáo viên sử dụng và cũng chƣa thƣờng xuyên. Đó là do phƣơng pháp này còn có một số hạn chế sau: - Trong thực tế, để thực hiện theo đúng quy trình, giáo viên khó thực hiện vì không có điều kiện về thời gian. giáo viên phải thiết kế rất công phu và cần có nội dung phù hợp. - Học sinh cần có khả năng tự học và học tập tích cực thì mới đạt hiệu quả cao.

- Trong một số trƣờng hợp cần có thiết bị dạy học cần thiết thì việc giải quyết vấn đề mới thành công. Cơ sở thực tiễn 1. Một số quan điểm chỉ đạo đổi mới giáo dục trung học Việc đổi mới giáo dục trung học dựa trên những đƣờng lối, quan điểm chỉ đạo giáo dục của Nhà nƣớc, đó là những định hƣớng quan trọng về chính sách và quan điểm trong việc phát triển và đổi mới giáo dục trung học. Một trong những yêu cầu hiện nay là đổi mới phƣơng pháp dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực học sinh.

Luật Giáo dục số 38/2005/QH11, Điều 28 qui định: "Phƣơng pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dƣỡng phƣơng pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh". Báo cáo chính trị Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI nêu rõ: “Đổi mới chƣơng trình, nội dung, phƣơng pháp dạy và học, phƣơng pháp thi, kiểm tra theo hƣớng hiện đại; nâng cao chất lƣợng toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo dục lý tƣởng, giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội”. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nghị quyết Hội nghị Trung ƣơng 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phƣơng pháp dạy và học theo hƣớng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của ngƣời học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để ngƣời học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực.

Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”. Chiến lƣợc phát triển giáo dục giai đoạn 2011 – 2020 ban hành kèm theo Quyết định 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tƣớng Chính phủ chỉ rõ: "Tiếp tục đổi mới phƣơng pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hƣớng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của ngƣời học". Nghị quyết Hội nghị Trung ƣơng 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo xác định “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hƣớng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của ngƣời học”; “Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dƣỡng năng khiếu, định hƣớng nghề nghiệp cho học sinh.

Nâng cao chất lƣợng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tƣởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời”. Theo tinh thần đó, các yếu tố của quá trình giáo dục trong nhà trƣờng trung học cần đƣợc tiếp cận theo hƣớng đổi mới. Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 Hội nghị Trung ƣơng 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo: “Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dƣỡng nhân tài.

Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất ngƣời học. Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trƣờng kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nhƣ vậy, giai đoạn hiện nay vấn đề dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực, phẩm chất của ngƣời học đang đƣợc đặt ra cấp thiết. Một trong những cách thức thực hiện nhiệm vụ đó của giáo dục chính là đổi mới hiệu quả phƣơng pháp dạy học.

Dạy học GQVĐ là một trong những phƣơng pháp dạy học tích cực góp phần phát triển năng lực, phẩm chất của ngƣời học. Thực trạng dạy học Sinh học ở một số trường THPT trên địa bàn thành phố Hạ Long Để có cơ sở thực tiễn của đề tài, chúng tôi đã tiến hành khảo sát thực trạng dạy và học Sinh học ở một số trƣờng THPT trên địa bàn thành phố Hạ Long. Chúng tôi đã tiến hành dự giờ, trao đổi trực tiếp và phát phiếu điều tra đối với 15 giáo viên đang trực tiếp tham gia giảng dạy ở một số trƣờng THPT ở thành phố Hạ Long, đồng thời tiến hành khảo sát 230 học sinh khối 11 Ban cơ bản ở trƣờng TH,THCS&THPT Văn Lang. Kết quả thu đƣợc nhƣ sau: 1.

Việc học của học sinh Bảng 1. Kết quả điều tra về ý thức học tập và phương pháp học môn Sinh học của học sinh STT Các chỉ tiêu Số lƣợng Tỉ lệ điều tra % 1 Hứng thú học tậpbộ môn Sinh học 230 100% - Yêu thích môn học 15 6,5 - Coi đây là môn phụ 165 71,8 - Không hứng thú với môn học 50 21.7 2 Kết quả học tập năm trƣớc 230 100% - Loại giỏi 23 10 - Loại khá 92 40 - Loại trung bình 105 45,7 - Loại yếu, kém 10 4,3 3 Em thƣờng chuẩn bị bài cho một tiết học trên lớp 230 100% nhƣ thế nào? - Không chuẩn bị gì cả 35 15,2 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Học bài cũ nhƣng chỉ học thuộc lòng một cách máy 125 54,3 móc - Học bài cũ, trả lời những câu hỏi và bài tập trong 55 23,9 SGK cũng nhƣ của giáo viên cho về nhà đầy đủ - Học bài cũ, đọc trƣớc bài mới và tìm hiểu những 15 6,6 kiến thức có liên quan đến bài mới 4 Hoạt động của em khi giáo viên kiểm tra bài cũ 230 100% - Không suy nghĩ gì vì dự đoán sẽ không bị gọi lên 40 17,4 bảng - Xem lại bài để đối phó nếu bị giáo viên gọi lên bảng 90 39 - Suy nghĩ để trả lời các câu hỏi của giáo viên đặt ra 130 30,6 - Nghe bạn trả lời để nhận xét, bổ sung, đánh giá 30 13 5 Trong giờ học, khi giáo viên đƣa câu hỏi, bài tập, 230 100% hoạt động thƣờng xuyên của em là: - Không suy nghĩ trả lời, chờ câu trả lời của bạn hoặc 60 26 giáo viên - Suy nghĩ trả lời nhƣng không dám phát biểu vì sợ 142 61,8 không đúng - Suy nghĩ cách trả lời câu hỏi hoặc bài tập và giơ tay 28 12,2 phát biểu 6 Trong các giờ kiểm tra 230 100% - Không cần học mà sử dụng tài liệu để quay cóp 7 3 - Thƣờng không học mà đợi bạn làm để chép 19 8,3 - Có học nhƣng học qua loa 89 38,7 - Học kỹ nội dung kiểm tra mà giáo viên dặn trƣớc 115 50 Qua phân tích số liệu thu đƣợc, chúng tôi rút ra nhận xét sau: Về hứng thú học tập bộ môn: số đông học sinh chỉ coi Sinh học là một môn phụ (chiếm 71,8%); không hứng thú, say mê môn học (chiếm 21,7%); chỉ một số ít là các em yêu thích môn học này (chiếm 6,5%). 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Về phƣơng pháp học bộ môn: số học sinh hiểu sâu kiến thức, có phƣơng pháp học tập chủ động sáng tạo chiếm tỉ lệ rất thấp (6,6%), một số học sinh có ý thức chuẩn bị bài nhƣng vẫn là phƣơng pháp học thụ động trên cơ sở sự giao bài của giáo viên (chiếm 23,9%). Sự chuẩn bị bài của học sinh chủ yếu là bằng cách học thuộc lòng những gì đƣợc ghi trong vở (54,3%), tỉ lệ học sinh không chuẩn bị bài còn cao (15,2%).