Luận Văn Thạc Sĩ: Vận Dụng Phương Pháp Dạy Học Giải Quyết Vấn Đề Trong Dạy Học Sinh Học 11

Luận văn thạc sĩ giáo dục phân tích vnu ued vận dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề trong dạy học sinh học 11 trung học phổ thông, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề

• Tác giả: Nguyễn Thanh Huyền
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thế Hưng
• Trường học: Trường Đại Học Giáo Dục - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư Phạm Sinh Học
• Đề tài: Vận Dụng Phương Pháp Dạy Học Giải Quyết Vấn Đề Trong Dạy Học Sinh Học 11, Trung Học Phổ Thông
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.4. Giả thuyết nghiên cứu
• 0.5. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.6. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
• 0.7. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 0.8. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC SINH HỌC Ở TRƢỜNG PHỔ THÔNG
• 1.1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
• 1.1.1. Tổng quan nghiên cứu ngoài nước
• 1.1.2. Tổng quan nghiên cứu trong nước
• 1.2. Một số khái niệm cơ bản
• 1.2.1. Vấn đề
• 1.2.2. Vấn đề học tập
• 2. CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀO DẠY HỌC SINH HỌC 11
• 2.1. Phân tích nội dung kiến thức chương trình Sinh học 11
• 2.2. Vận dụng phƣơng pháp dạy học GQVĐ trong dạy học sinh học 11
• 2.3. Xây dựng tình huống có vấn đề trong dạy học sinh học 11
• 2.4. Nguyên tắc xây dựng tình huống có vấn đề trong dạy học 11
• 2.5. Quy trình xây dựng tình huống có vấn đề trong dạy học Sinh học 11
• 2.6. Một số biện pháp tạo tình huống có vấn đề trong dạy học Sinh học 11
• 2.7. Quy trình hướng dẫn học sinh giải quyết tình huống có vấn đề trong dạy học Sinh học 11
• 2.8. Các nguyên tắc sử dụng tình huống có vấn đề vào dạy học
• 2.9. Quy trình dạy học giải quyết vấn đề trong dạy học Sinh học 11
• 2.10. Sử dụng phương pháp dạy học GQVĐ để xây dựng các bài lên lớp trong dạy học sinh học 11
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm
• 3.3. Phƣơng pháp thực nghiệm
• 3.3.1. Chọn đối tượng thực nghiệm
• 3.3.2. Bố trí thực nghiệm
• 3.3.3. Phương pháp thu thập dữ liệu và đánh giá
• 3.4. Nội dung, công cụ và thời điểm đánh giá
• 3.5. Cách tiến hành
• 3.6. Kết quả và biện luận
• 3.6.1. Kết quả về mặt định lượng
• 3.6.2. Đánh giá kết quả lĩnh hội tri thức chương trình sinh học 11 của học sinh
• 3.6.3. Đánh giá khả năng giải quyết vấn đề của học sinh
• 3.6.4. Kết quả về mặt định tính
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương pháp dạy học giải quyết vấn đề trong sinh học 11

Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề (GQVĐ) là một trong những phương pháp dạy học hiện đại, được áp dụng rộng rãi trong giáo dục. Đặc biệt, trong môn sinh học 11, phương pháp này giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn. Việc áp dụng phương pháp GQVĐ không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng tư duy độc lập.

1.1. Khái niệm và vai trò của phương pháp GQVĐ trong giáo dục

Phương pháp GQVĐ là phương pháp dạy học mà trong đó học sinh được khuyến khích tìm ra giải pháp cho các vấn đề thực tiễn. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy, khả năng làm việc nhóm và tự học.

1.2. Lợi ích của việc áp dụng phương pháp GQVĐ trong dạy học sinh học

Việc áp dụng phương pháp GQVĐ trong dạy học sinh học giúp học sinh phát triển khả năng phân tích, tổng hợp thông tin và đưa ra quyết định. Học sinh sẽ học cách áp dụng kiến thức vào thực tiễn, từ đó nâng cao chất lượng học tập và khả năng giải quyết vấn đề.

II. Những thách thức trong việc áp dụng phương pháp GQVĐ trong sinh học 11

Mặc dù phương pháp GQVĐ mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng nó trong dạy học sinh học 11 cũng gặp phải một số thách thức. Các giáo viên cần phải có kiến thức vững vàng và kỹ năng sư phạm tốt để hướng dẫn học sinh hiệu quả.

2.1. Khó khăn trong việc thiết kế tình huống có vấn đề

Thiết kế tình huống có vấn đề là một trong những yếu tố quan trọng trong phương pháp GQVĐ. Tuy nhiên, nhiều giáo viên gặp khó khăn trong việc tạo ra các tình huống thực tiễn phù hợp với nội dung bài học.

2.2. Thiếu sự hỗ trợ từ cơ sở vật chất và tài liệu

Nhiều trường học thiếu trang thiết bị và tài liệu hỗ trợ cho việc áp dụng phương pháp GQVĐ. Điều này làm giảm hiệu quả của phương pháp và ảnh hưởng đến quá trình học tập của học sinh.

III. Phương pháp dạy học GQVĐ hiệu quả trong sinh học 11

Để áp dụng phương pháp GQVĐ hiệu quả trong dạy học sinh học 11, giáo viên cần nắm vững quy trình và các bước thực hiện. Việc này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề.

3.1. Quy trình dạy học GQVĐ trong sinh học

Quy trình dạy học GQVĐ bao gồm các bước như xác định vấn đề, phân tích tình huống, tìm kiếm giải pháp và đánh giá kết quả. Mỗi bước đều cần sự tham gia tích cực của học sinh.

3.2. Các phương pháp hỗ trợ dạy học GQVĐ

Các phương pháp như thảo luận nhóm, nghiên cứu tình huống và trò chơi học tập có thể được sử dụng để hỗ trợ việc dạy học GQVĐ. Những phương pháp này giúp học sinh hứng thú hơn với bài học và phát triển kỹ năng làm việc nhóm.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phương pháp GQVĐ trong dạy học sinh học 11

Việc áp dụng phương pháp GQVĐ trong dạy học sinh học 11 đã cho thấy nhiều kết quả tích cực. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề trong thực tiễn.

4.1. Kết quả nghiên cứu từ thực nghiệm

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng học sinh được dạy theo phương pháp GQVĐ có khả năng lĩnh hội kiến thức tốt hơn so với phương pháp truyền thống. Học sinh cũng thể hiện sự tự tin hơn trong việc giải quyết các vấn đề thực tiễn.

4.2. Ví dụ thực tế về áp dụng phương pháp GQVĐ

Một số giáo viên đã áp dụng thành công phương pháp GQVĐ trong các bài học sinh học 11, như việc giải quyết các vấn đề về sinh thái, bảo vệ môi trường. Những bài học này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về kiến thức mà còn nâng cao ý thức bảo vệ môi trường.

V. Kết luận và triển vọng của phương pháp GQVĐ trong dạy học sinh học 11

Phương pháp GQVĐ đang trở thành một xu hướng quan trọng trong dạy học sinh học 11. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp học sinh phát triển tư duy mà còn nâng cao chất lượng giáo dục.

5.1. Tương lai của phương pháp GQVĐ trong giáo dục

Trong tương lai, phương pháp GQVĐ sẽ tiếp tục được nghiên cứu và phát triển. Các giáo viên cần được đào tạo để áp dụng hiệu quả phương pháp này trong giảng dạy.

5.2. Khuyến nghị cho giáo viên và nhà quản lý

Các giáo viên nên thường xuyên cập nhật kiến thức và kỹ năng về phương pháp GQVĐ. Nhà quản lý giáo dục cần tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng phương pháp này, bao gồm cung cấp tài liệu và trang thiết bị hỗ trợ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc chuyển đổi từ lối truyền thụ kiến thức thụ động sang phát triển năng lực tư duy, khả năng tự học và giải quyết vấn đề thực tiễn của học sinh. Mặc dù Sinh học 11 là môn khoa học thực nghiệm có tính ứng dụng cao, khảo sát thực tế tại các trường trung học phổ thông cho thấy có tới 71,8% học sinh chỉ xem môn học này là môn phụ và 54,3% học sinh chỉ học vẹt máy móc. Phương pháp giảng dạy của giáo viên vẫn nặng về thuyết trình và vấn đáp tái hiện, chiếm tỷ lệ sử dụng thường xuyên lần lượt là 60% và 86,7%.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Sinh học của tác giả Nguyễn Thanh Huyền, thực hiện năm 2016 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thế Hưng tại Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội, tập trung giải quyết bài toán cốt lõi: Làm thế nào để xây dựng và vận dụng quy trình dạy học giải quyết vấn đề trong chương trình Sinh học 11 nhằm nâng cao chất lượng lĩnh hội tri thức và phát triển phẩm chất tư duy sáng tạo cho người học. Phạm vi nghiên cứu được triển khai thực nghiệm và khảo sát chuyên sâu tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh trong năm học 2015-2016. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn quan trọng khi cung cấp hệ thống 6 biện pháp tạo tình huống có vấn đề cùng 4 bài giảng mẫu, giúp tăng tỷ lệ học sinh khá giỏi thêm khoảng 15% và giảm tỷ lệ học sinh đạt điểm trung bình, yếu xuống dưới 30% trong quá trình thực nghiệm sư phạm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết dạy học nêu vấn đề của John Dewey (1909, 1933), hệ thống lý luận của Okon (1977) và I. Ia Lecne (1977), kết hợp cùng các định hướng phát triển năng lực của Trần Bá Hoành và Nguyễn Ngọc Quang. Luận văn chuẩn hóa 4 khái niệm trung tâm bao gồm: vấn đề nhận thức, bài toán nêu vấn đề, tình huống có vấn đề và phương pháp dạy học giải quyết vấn đề. Theo đó, tình huống có vấn đề là trạng thái tâm lý xuất hiện khi học sinh đối mặt với mâu thuẫn nhận thức giữa cái đã biết và cái chưa biết, kích thích nhu cầu tự giác tìm tòi lời giải.

Mô hình dạy học được phân hóa theo 4 mức độ tự lực của học sinh: từ mức độ 1 (giáo viên đặt và giải quyết vấn đề), mức độ 2 (giáo viên gợi mở, học sinh thực hiện), mức độ 3 (giáo viên tạo tình huống, học sinh nhận dạng và tự lực giải quyết), đến mức độ 4 (học sinh độc lập phát hiện và xử lý vấn đề nảy sinh trong đời sống). Đồng thời, thang phân loại cấp độ nhận thức của Bloom gồm 6 bậc (Nhớ, Hiểu, Vận dụng, Phân tích, Tổng hợp, Đánh giá) được tinh gọn thành 3 bậc năng lực cốt lõi cho học sinh phổ thông nhằm định chuẩn hóa mục tiêu dạy học.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập thông qua sự kết hợp đồng bộ giữa nghiên cứu lý luận, quan sát sư phạm, điều tra khảo sát bằng phiếu an-két và thực nghiệm sư phạm có đối chứng. Khảo sát thực trạng được tiến hành trên mẫu gồm 15 giáo viên giảng dạy Sinh học tại các trường trung học phổ thông ở thành phố Hạ Long và 230 học sinh khối 11 hệ cơ bản tại Trường TH, THCS&THPT Văn Lang. Phương pháp chọn mẫu theo cụm phân tầng được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cao cho đối tượng học sinh có học lực trung bình và khá tại địa phương.

Quá trình thực nghiệm sư phạm kéo dài qua 4 đợt kiểm tra đánh giá liên tục trong năm học 2015-2016. Phương pháp phân tích dữ liệu sử dụng toán học xác suất và thống kê chuyên ngành trong giáo dục, bao gồm tính toán tần suất phần trăm, điểm trung bình cộng, phương sai, độ lệch chuẩn và kiểm định tham số phân phối chuẩn. Việc lựa chọn phương pháp này nhằm chứng minh một cách khách quan, khoa học rằng sự chênh lệch kết quả học tập giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng là do tác động có chủ đích của phương pháp dạy học, loại bỏ hoàn toàn các sai số ngẫu nhiên.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng ban đầu phản ánh bức tranh rõ nét về sự thụ động trong dạy và học Sinh học. Về phía học sinh, chỉ có 6,5% thực sự yêu thích môn học, trong khi 21,7% hoàn toàn không có hứng thú; có 61,8% học sinh có suy nghĩ tìm câu trả lời nhưng không dám phát biểu vì tâm lý sợ sai. Về phía giáo viên, chỉ có 26,7% giáo viên thường xuyên sử dụng phương pháp giải quyết vấn đề, và hoàn toàn 0% giáo viên triển khai dạy học theo dự án.

Quá trình thực nghiệm sư phạm qua 4 bài kiểm tra định lượng cho thấy sự vượt trội rõ rệt của nhóm lớp thực nghiệm so với nhóm lớp đối chứng. Cụ thể:

• Điểm trung bình của nhóm thực nghiệm luôn cao hơn nhóm đối chứng từ 0,65 đến 0,92 điểm trên thang điểm 10 xuyên suốt 4 bài kiểm tra.
• Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá và giỏi (từ 7,0 đến 10 điểm) ở lớp thực nghiệm đạt mức 62,5% đến 71,4%, cao hơn 14,8% đến 18,3% so với lớp đối chứng.
• Tỷ lệ học sinh có kết quả trung bình và yếu kém ở lớp đối chứng chiếm tới 48,2%, trong khi ở lớp thực nghiệm con số này được kéo giảm xuống còn khoảng 28,6%.
• Độ lệch chuẩn điểm số ở nhóm thực nghiệm dao động từ 1,12 đến 1,24, thấp hơn mức 1,45 đến 1,58 của lớp đối chứng, chứng tỏ độ phân hóa đồng đều và tính ổn định cao của chất lượng học tập.

Thảo luận kết quả

Sự tiến bộ vượt bậc của lớp thực nghiệm bắt nguồn từ việc học sinh được đặt vào vị trí trung tâm của tiến trình nhận thức. Khi tiếp cận với 6 biện pháp tạo tình huống (khai thác thực tiễn đời sống, kết nối kiến thức cũ, tổ chức thí nghiệm trực quan, biến đổi tình huống, tương tự hóa mô hình và quy nạp hiện tượng), học sinh được kích hoạt tư duy phản biện và hình thành kỹ năng tự nghiên cứu sách giáo khoa.

Dữ liệu thực nghiệm được trực quan hóa thông qua các biểu đồ đường đa giác tần suất phân phối điểm số và bảng so sánh các tham số đặc trưng. Đường cong tần suất của lớp thực nghiệm dịch chuyển rõ rệt về phía phổ điểm 8-9-10, trong khi đường tần suất của lớp đối chứng tập trung chủ yếu ở dải điểm 5-6. So sánh với các công trình nghiên cứu trước đây của các chuyên gia phương pháp dạy học Sinh học, kết quả của luận văn đã chứng minh tính khả thi cao khi cụ thể hóa lý thuyết giải quyết vấn đề thành quy trình 3 giai đoạn: Đặt vấn đề và xây dựng bài toán nhận thức, Giải quyết vấn đề thông qua đề xuất giả thuyết, và Kết luận đánh giá vấn đề mới.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nhân rộng và phát huy tối đa hiệu quả của phương pháp dạy học giải quyết vấn đề trong môn Sinh học 11, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Chuẩn hóa quy trình thiết kế giáo án nêu vấn đề: Giáo viên bộ môn cần chủ động áp dụng quy trình 4 bước thiết kế tình huống học tập, đảm bảo 100% các bài học thuộc phần Chuyển hóa vật chất và năng lượng cũng như phần Cảm ứng đều có ít nhất 1 bài toán nhận thức gắn với thực tế. Thời gian chuẩn bị bài giảng cần hoàn thành trước mỗi học kỳ ít nhất 2 tuần.
• Tổ chức sinh hoạt chuyên môn định kỳ theo chuyên đề: Tổ bộ môn Sinh học tại các trường trung học phổ thông cần duy trì tối thiểu 2 buổi sinh hoạt chuyên môn mỗi tháng để cùng nhau thẩm định ngân hàng tình huống có vấn đề, dự giờ và rút kinh nghiệm thực tế. Mục tiêu nâng tỷ lệ giáo viên ứng dụng thành thạo phương pháp này lên trên 75% trong vòng 1 năm học.
• Đổi mới công tác kiểm tra đánh giá phẩm chất và năng lực: Ban Giám hiệu nhà trường và các tổ chuyên môn cần thay đổi cấu trúc đề kiểm tra định kỳ, tăng tỷ lệ câu hỏi mở và bài tập giải quyết tình huống thực tiễn lên mức 30% đến 40% tổng số điểm, giảm bớt các câu hỏi học thuộc lòng thuần túy.
• Tăng cường đầu tư thiết bị và tài liệu thực hành: Sở Giáo dục và Đào tạo cùng ban lãnh đạo nhà trường cần phân bổ ngân sách nâng cấp phòng thực nghiệm, trang bị đầy đủ hóa chất và dụng cụ thí nghiệm đạt chuẩn 100% theo danh mục tối thiểu, tạo điều kiện để học sinh tự lực tiến hành các thí nghiệm sinh học trong giai đoạn 2016-2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình luận văn mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho nhiều nhóm độc giả:

• Giáo viên Sinh học tại các trường trung học phổ thông: Khai thác trực tiếp hệ thống giáo án mẫu, 6 biện pháp tạo tình huống và quy trình 3 bước tổ chức lớp học nhằm nâng cao chất lượng bài giảng, thu hút sự chú ý của học sinh và chuyển đổi thành công phương pháp dạy học tích cực.
• Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Sư phạm Sinh học: Sử dụng luận văn như một tài liệu tham khảo chuẩn mực về cấu trúc nghiên cứu khoa học giáo dục, phương pháp thiết kế công cụ đo lường, quy trình chọn mẫu và kỹ thuật xử lý dữ liệu thống kê sư phạm.
• Cán bộ quản lý giáo dục và tổ trưởng chuyên môn: Vận dụng các tiêu chí đánh giá mức độ giải quyết vấn đề và khung giải pháp quản lý để xây dựng kế hoạch bồi dưỡng chuyên môn cho đội ngũ giáo viên, phục vụ công tác thanh tra và đổi mới giáo dục tại địa phương.
• Tác giả biên soạn sách giáo khoa và tài liệu tham khảo: Tìm thấy các cứ liệu thực chứng sinh động, các ví dụ thực tiễn về sinh thái, thực vật và động vật để xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập tình huống gắn với thực tế đời sống trong chương trình học.

Câu hỏi thường gặp

Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề khác gì so với phương pháp dạy học nêu vấn đề truyền thống? Dạy học nêu vấn đề trước đây chủ yếu tập trung vào khâu giáo viên đặt ra vấn đề để thu hút sự chú ý. Trong khi đó, dạy học giải quyết vấn đề hiện đại lấy hoạt động giải quyết của học sinh làm trung tâm, rèn luyện cho các em khả năng tự đề xuất giả thuyết, lập kế hoạch và chiếm lĩnh tri thức khoa học.

Làm sao để tạo được tình huống có vấn đề vừa sức với học sinh trung bình? Giáo viên cần áp dụng nguyên tắc đảm bảo mâu thuẫn nhận thức dựa trên kiến thức cũ quen thuộc. Tình huống phải chứa đựng các dữ kiện đã biết kết hợp với một khó khăn vừa phải, gợi ý từng nấc thang tư duy để học sinh trung bình có thể tự lực hoặc hợp tác giải quyết.

Áp dụng phương pháp này có gây thiếu thời gian cho tiết học 45 phút không? Nếu được chuẩn bị công phu theo quy trình 4 bước thiết kế, giáo viên hoàn toàn có thể kiểm soát thời gian. Chỉ nên chọn lọc các nội dung trọng tâm có tiềm năng tạo tình huống, kết hợp kỹ thuật làm việc nhóm từ 5 đến 7 phút để tối ưu hóa tiến trình bài học.

Chương trình Sinh học 11 có những phần nào thuận lợi nhất để xây dựng tình huống? Chương I về Chuyển hóa vật chất và năng lượng cùng Chương II về Cảm ứng là hai nội dung có tiềm năng lớn nhất. Các hiện tượng như thoát hơi nước, tính hướng sáng hay cơ chế truyền tin qua xinap đều rất gần gũi và dễ dàng chuyển hóa thành bài toán thực tế.

Làm thế nào để đánh giá chính xác năng lực giải quyết vấn đề của học sinh? Cần kết hợp đánh giá định lượng qua các bài kiểm tra viết có câu hỏi tình huống với đánh giá định tính thông qua bảng quan sát thái độ, mức độ tham gia thảo luận nhóm, khả năng lập luận bảo vệ giả thuyết và kỹ năng tự đánh giá của học sinh.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về dạy học giải quyết vấn đề, xác định rõ 4 mức độ tự lực và 3 bậc nhận thức phù hợp cho học sinh trung học phổ thông.
• Khảo sát thực tiễn tại thành phố Hạ Long đã phản ánh trung thực những hạn chế trong phương pháp dạy của 15 giáo viên và thói quen học tập thụ động của 230 học sinh khối 11.
• Đề xuất thành công quy trình 4 bước thiết kế tình huống, 6 biện pháp tạo mâu thuẫn nhận thức và quy trình 3 giai đoạn tổ chức dạy học Sinh học 11.
• Kết quả thực nghiệm sư phạm khẳng định tính khả thi và hiệu quả vượt trội, nâng điểm trung bình của học sinh thêm 0,65 đến 0,92 điểm và tăng tỷ lệ khá giỏi lên trên 62%.
• Công trình là đóng góp thiết thực cho quá trình đổi mới phương pháp giảng dạy bộ môn Sinh học, tạo tiền đề vững chắc cho việc triển khai chương trình giáo dục phổ thông theo định hướng phát triển năng lực người học.

Quý thầy cô, các nhà nghiên cứu và học viên quan tâm có thể khai thác, vận dụng quy trình cùng các bài giảng mẫu trong luận văn để nâng cao hiệu quả giảng dạy thực tế tại các cơ sở giáo dục trung học phổ thông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề, xây dựng bài toán nhận thức 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] + Tạo tình huống có vấn đề + Phát hiện và nhận dạng vấn đề nảy sinh + Phát biểu vấn đề cần giải quyết Bƣớc 2: Giải quyết vấn đề đặt ra + Đề xuất các giả thuyết + Lập kế hoạch giải + Thực hiện kế hoạch giải Bƣớc 3: Kết luận + Thảo luận kết quả và đánh giá + Khẳng định hay bác bỏ giả thuyết đã nêu + Phát biểu kết luận + Đề xuất vấn đề mới Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi thực hiện theo quy trình 3 bƣớc của giáo sƣ Trần Bá Hoành. Khi xây dựng kế hoạch giảng dạy, chúng tôi cũng chú ý xây dựng quy trình dạy học GQVĐ theo các mức độ khác nhau tùy yêu cầu bài và đối tƣợng học sinh. Ưu, nhược điểm của phương pháp dạy học GQVĐ * Ƣu điểm Dạy học giải quyết vấn đề giúp phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo của học sinh, phát triển năng lực nhận thức, năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh. Dạy học GQVĐ là một phƣơng pháp dạy học góp phần quan trọng phát triển năng lực cơ bản của ngƣời lao động đó là năng lực giải quyết vấn đề.

Trong một xã hội đang phát triển nhanh theo cơ chế thị trƣờng, cạnh tranh gay gắt thì phát hiện sớm và giải quyết hợp lí những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn là một năng lực bảo đảm sự thành đạt trong cuộc sống nhất là trong kinh doanh. Kết quả của dạy học giải quyết vấn đề: Tri thức mới mà học sinh thu nhận đƣợc một cách sâu sắc, vững chắc, nhớ lâu. Nhƣng quan trọng hơn, học sinh biết cách tiến hành phƣơng pháp chiếm lĩnh kiến thức và đánh giá đƣợc kết quả của bản thân và của ngƣời khác. Thông qua đó các năng lực cơ bản đã đƣợc hình thành 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trong đó có năng lực vận dụng tri thức để giải quyết vấn đề thực tiễn một cách linh hoạt và sáng tạo.

* Hạn chế Mặc dù có nhiều ƣu điểm nhƣng hiện nay phƣơng pháp giải quyết vấn đề vẫn chƣa đƣợc nhiều giáo viên sử dụng và cũng chƣa thƣờng xuyên. Đó là do phƣơng pháp này còn có một số hạn chế sau: - Trong thực tế, để thực hiện theo đúng quy trình, giáo viên khó thực hiện vì không có điều kiện về thời gian. giáo viên phải thiết kế rất công phu và cần có nội dung phù hợp. - Học sinh cần có khả năng tự học và học tập tích cực thì mới đạt hiệu quả cao.

- Trong một số trƣờng hợp cần có thiết bị dạy học cần thiết thì việc giải quyết vấn đề mới thành công. Cơ sở thực tiễn 1. Một số quan điểm chỉ đạo đổi mới giáo dục trung học Việc đổi mới giáo dục trung học dựa trên những đƣờng lối, quan điểm chỉ đạo giáo dục của Nhà nƣớc, đó là những định hƣớng quan trọng về chính sách và quan điểm trong việc phát triển và đổi mới giáo dục trung học. Một trong những yêu cầu hiện nay là đổi mới phƣơng pháp dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực học sinh.

Luật Giáo dục số 38/2005/QH11, Điều 28 qui định: "Phƣơng pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dƣỡng phƣơng pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh". Báo cáo chính trị Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI nêu rõ: “Đổi mới chƣơng trình, nội dung, phƣơng pháp dạy và học, phƣơng pháp thi, kiểm tra theo hƣớng hiện đại; nâng cao chất lƣợng toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo dục lý tƣởng, giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội”. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nghị quyết Hội nghị Trung ƣơng 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phƣơng pháp dạy và học theo hƣớng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của ngƣời học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để ngƣời học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực.

Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”. Chiến lƣợc phát triển giáo dục giai đoạn 2011 – 2020 ban hành kèm theo Quyết định 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tƣớng Chính phủ chỉ rõ: "Tiếp tục đổi mới phƣơng pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hƣớng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của ngƣời học". Nghị quyết Hội nghị Trung ƣơng 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo xác định “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hƣớng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của ngƣời học”; “Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dƣỡng năng khiếu, định hƣớng nghề nghiệp cho học sinh.

Nâng cao chất lƣợng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tƣởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời”. Theo tinh thần đó, các yếu tố của quá trình giáo dục trong nhà trƣờng trung học cần đƣợc tiếp cận theo hƣớng đổi mới. Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 Hội nghị Trung ƣơng 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo: “Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dƣỡng nhân tài.

Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất ngƣời học. Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trƣờng kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nhƣ vậy, giai đoạn hiện nay vấn đề dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực, phẩm chất của ngƣời học đang đƣợc đặt ra cấp thiết. Một trong những cách thức thực hiện nhiệm vụ đó của giáo dục chính là đổi mới hiệu quả phƣơng pháp dạy học.

Dạy học GQVĐ là một trong những phƣơng pháp dạy học tích cực góp phần phát triển năng lực, phẩm chất của ngƣời học. Thực trạng dạy học Sinh học ở một số trường THPT trên địa bàn thành phố Hạ Long Để có cơ sở thực tiễn của đề tài, chúng tôi đã tiến hành khảo sát thực trạng dạy và học Sinh học ở một số trƣờng THPT trên địa bàn thành phố Hạ Long. Chúng tôi đã tiến hành dự giờ, trao đổi trực tiếp và phát phiếu điều tra đối với 15 giáo viên đang trực tiếp tham gia giảng dạy ở một số trƣờng THPT ở thành phố Hạ Long, đồng thời tiến hành khảo sát 230 học sinh khối 11 Ban cơ bản ở trƣờng TH,THCS&THPT Văn Lang. Kết quả thu đƣợc nhƣ sau: 1.

Việc học của học sinh Bảng 1. Kết quả điều tra về ý thức học tập và phương pháp học môn Sinh học của học sinh STT Các chỉ tiêu Số lƣợng Tỉ lệ điều tra % 1 Hứng thú học tậpbộ môn Sinh học 230 100% - Yêu thích môn học 15 6,5 - Coi đây là môn phụ 165 71,8 - Không hứng thú với môn học 50 21.7 2 Kết quả học tập năm trƣớc 230 100% - Loại giỏi 23 10 - Loại khá 92 40 - Loại trung bình 105 45,7 - Loại yếu, kém 10 4,3 3 Em thƣờng chuẩn bị bài cho một tiết học trên lớp 230 100% nhƣ thế nào? - Không chuẩn bị gì cả 35 15,2 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Học bài cũ nhƣng chỉ học thuộc lòng một cách máy 125 54,3 móc - Học bài cũ, trả lời những câu hỏi và bài tập trong 55 23,9 SGK cũng nhƣ của giáo viên cho về nhà đầy đủ - Học bài cũ, đọc trƣớc bài mới và tìm hiểu những 15 6,6 kiến thức có liên quan đến bài mới 4 Hoạt động của em khi giáo viên kiểm tra bài cũ 230 100% - Không suy nghĩ gì vì dự đoán sẽ không bị gọi lên 40 17,4 bảng - Xem lại bài để đối phó nếu bị giáo viên gọi lên bảng 90 39 - Suy nghĩ để trả lời các câu hỏi của giáo viên đặt ra 130 30,6 - Nghe bạn trả lời để nhận xét, bổ sung, đánh giá 30 13 5 Trong giờ học, khi giáo viên đƣa câu hỏi, bài tập, 230 100% hoạt động thƣờng xuyên của em là: - Không suy nghĩ trả lời, chờ câu trả lời của bạn hoặc 60 26 giáo viên - Suy nghĩ trả lời nhƣng không dám phát biểu vì sợ 142 61,8 không đúng - Suy nghĩ cách trả lời câu hỏi hoặc bài tập và giơ tay 28 12,2 phát biểu 6 Trong các giờ kiểm tra 230 100% - Không cần học mà sử dụng tài liệu để quay cóp 7 3 - Thƣờng không học mà đợi bạn làm để chép 19 8,3 - Có học nhƣng học qua loa 89 38,7 - Học kỹ nội dung kiểm tra mà giáo viên dặn trƣớc 115 50 Qua phân tích số liệu thu đƣợc, chúng tôi rút ra nhận xét sau: Về hứng thú học tập bộ môn: số đông học sinh chỉ coi Sinh học là một môn phụ (chiếm 71,8%); không hứng thú, say mê môn học (chiếm 21,7%); chỉ một số ít là các em yêu thích môn học này (chiếm 6,5%). 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Về phƣơng pháp học bộ môn: số học sinh hiểu sâu kiến thức, có phƣơng pháp học tập chủ động sáng tạo chiếm tỉ lệ rất thấp (6,6%), một số học sinh có ý thức chuẩn bị bài nhƣng vẫn là phƣơng pháp học thụ động trên cơ sở sự giao bài của giáo viên (chiếm 23,9%). Sự chuẩn bị bài của học sinh chủ yếu là bằng cách học thuộc lòng những gì đƣợc ghi trong vở (54,3%), tỉ lệ học sinh không chuẩn bị bài còn cao (15,2%).