Luận văn thạc sĩ vnu ued một số phương pháp dạy học nội dung bất đẳng thức trong chương trình trung học phổ thông theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh

Luận văn thạc sĩ VNU UED trình bày các phương pháp dạy học nội dung bất đẳng thức, nâng cao hoạt động nhận thức của học sinh trung học phổ thông.

• Tác giả: Ngô Minh Tuấn
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Vũ Lương
• Trường học: Trường Đại Học Giáo Dục - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư Phạm Toán Học
• Đề tài: Một Số Phương Pháp Dạy Học Nội Dung Bất Đẳng Thức Trong Chương Trình Trung Học Phổ Thông Theo Hướng Tích Cực Hóa Hoạt Động Nhận Thức Của Học Sinh
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu
• 0.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.4. Khách thể nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu
• 0.5. Phạm vi nghiên cứu
• 0.6. Giả thiết khoa học
• 0.7. Phương pháp nghiên cứu
• 0.8. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Dạy học tích cực
• 1.1.1. Khái niệm dạy học tích cực
• 1.1.2. Đặc trưng của các phương pháp dạy học tích cực
• 1.1.3. Các phương pháp và hình thức dạy học tích cực
• 1.1.4. Vai trò của giáo viên và học sinh trong dạy học tích cực
• 1.1.4.1. Vai trò và điều kiện đối với giáo viên trong dạy học tích cực
• 1.1.4.2. Vai trò của học sinh trong dạy học tích cực
• 1.2. Dạy học theo mục tiêu nhận thức
• 1.2.1. Khái niệm “Dạy học theo mục tiêu nhận thức”
• 2. CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG KẾ HOẠCH BÀI DẠY NỘI DUNG BẤT ĐẲNG THỨC THEO HƯỚNG TÍCH CỰC
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM VÀ NHỮNG ĐỀ XUẤT
• KẾT LUẬN CỦA LUẬN VĂN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phương Pháp Dạy Học Bất Đẳng Thức Tích Cực

Phương pháp dạy học bất đẳng thức tích cực là một trong những phương pháp giáo dục hiện đại, nhằm phát huy tính chủ động và sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập. Nội dung này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề. Việc áp dụng phương pháp này trong giáo dục trung học phổ thông là rất cần thiết, đặc biệt trong bối cảnh giáo dục hiện đại.

1.1. Khái Niệm Về Phương Pháp Dạy Học Tích Cực

Phương pháp dạy học tích cực là những phương pháp giáo dục nhằm khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập. Điều này bao gồm việc học sinh tự khám phá kiến thức thông qua các hoạt động thực tiễn, thảo luận nhóm và giải quyết vấn đề.

1.2. Lợi Ích Của Phương Pháp Dạy Học Bất Đẳng Thức

Việc áp dụng phương pháp dạy học bất đẳng thức tích cực giúp học sinh phát triển tư duy logic, khả năng phân tích và tổng hợp thông tin. Học sinh không chỉ học kiến thức mà còn học cách học, từ đó nâng cao hiệu quả học tập.

II. Thách Thức Trong Việc Áp Dụng Phương Pháp Dạy Học Tích Cực

Mặc dù phương pháp dạy học bất đẳng thức tích cực mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng nó trong thực tế cũng gặp không ít thách thức. Những thách thức này có thể đến từ cả phía giáo viên lẫn học sinh.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Thay Đổi Tư Duy Giáo Dục

Nhiều giáo viên vẫn quen với phương pháp dạy học truyền thống, dẫn đến khó khăn trong việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực. Việc thay đổi tư duy giáo dục là một quá trình cần thời gian và nỗ lực.

2.2. Sự Khác Biệt Về Trình Độ Học Sinh

Trong một lớp học, trình độ và khả năng tiếp thu của học sinh không đồng đều. Điều này có thể gây khó khăn cho giáo viên trong việc thiết kế bài học phù hợp với tất cả học sinh.

III. Phương Pháp Dạy Học Bất Đẳng Thức Theo Mục Tiêu Nhận Thức

Phương pháp dạy học theo mục tiêu nhận thức là một trong những phương pháp quan trọng trong dạy học bất đẳng thức. Phương pháp này giúp học sinh phát triển tư duy và khả năng tự học.

3.1. Khái Niệm Về Mục Tiêu Nhận Thức

Mục tiêu nhận thức được định nghĩa là những kết quả mà học sinh cần đạt được sau quá trình học tập. Điều này bao gồm việc hiểu biết, áp dụng và phân tích kiến thức.

3.2. Cách Thực Hiện Phương Pháp Dạy Học Theo Mục Tiêu

Để thực hiện phương pháp dạy học theo mục tiêu nhận thức, giáo viên cần thiết kế bài học rõ ràng, xác định mục tiêu cụ thể và sử dụng các hoạt động học tập phù hợp để đạt được mục tiêu đó.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Phương Pháp Dạy Học Bất Đẳng Thức

Việc áp dụng phương pháp dạy học bất đẳng thức tích cực trong thực tiễn đã cho thấy nhiều kết quả khả quan. Các nghiên cứu cho thấy học sinh có khả năng tiếp thu kiến thức tốt hơn và phát triển kỹ năng tư duy.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Hiệu Quả Dạy Học

Nghiên cứu cho thấy rằng học sinh tham gia vào các hoạt động học tập tích cực có kết quả học tập cao hơn so với những học sinh học theo phương pháp truyền thống.

4.2. Ví Dụ Thực Tế Từ Các Trường Học

Nhiều trường học đã áp dụng thành công phương pháp dạy học bất đẳng thức tích cực, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục và khuyến khích học sinh phát triển toàn diện.

V. Kết Luận Về Phương Pháp Dạy Học Bất Đẳng Thức Tích Cực

Phương pháp dạy học bất đẳng thức tích cực không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy và khả năng tự học. Việc áp dụng phương pháp này trong giáo dục trung học phổ thông là cần thiết để đáp ứng yêu cầu của thời đại mới.

5.1. Tương Lai Của Phương Pháp Dạy Học Tích Cực

Trong tương lai, phương pháp dạy học tích cực sẽ tiếp tục được phát triển và cải tiến để phù hợp với nhu cầu giáo dục hiện đại.

5.2. Khuyến Khích Sự Đổi Mới Trong Giáo Dục

Cần khuyến khích giáo viên và học sinh tham gia vào quá trình đổi mới phương pháp dạy học, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển toàn diện cho học sinh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nội dung Bất đẳng thức trong chương trình Toán Trung học phổ thông luôn được đánh giá là một trong những mảng kiến thức trừu tượng, phức tạp và mang tính phân loại cao nhất trong các kỳ thi học sinh giỏi các cấp cũng như kỳ thi tuyển sinh Đại học - Cao đẳng. Theo khảo sát thực tế tại các trường trung học phổ thông, có đến khoảng 78% học sinh cảm thấy lúng túng, thiếu tự tin khi giải quyết các bài toán chứng minh bất đẳng thức do phương pháp giảng dạy truyền thống chủ yếu mang tính truyền thụ một chiều, nặng về áp đặt công thức có sẵn. Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Toán (mã số 60 14 10) của tác giả Ngô Minh Tuấn, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Vũ Lương tại Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội vào năm 2011, đã tập trung giải quyết triệt để vấn đề này.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của đề tài là xây dựng hệ thống cơ sở lý luận và thiết kế kế hoạch dạy học thực nghiệm cho nội dung bất đẳng thức Đại số 10 nâng cao gói gọn trong thời lượng 4 tiết chuẩn theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học. Phạm vi nghiên cứu được triển khai đối với quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi và ôn luyện thi đại học tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn thành phố Hà Nội trong giai đoạn 2010 – 2011. Đề tài mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi cung cấp giải pháp sư phạm đột phá, giúp nâng tỷ lệ học sinh đạt năng lực nhận thức bậc cao lên trên 85%, đồng thời trang bị phương pháp tự học, tự nghiên cứu suốt đời cho học sinh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng đồng bộ 3 mô hình và lý thuyết giáo dục hiện đại nhằm tối ưu hóa hoạt động nhận thức của học sinh:

Thứ nhất là Thang phân loại mục tiêu nhận thức của Benjamin Bloom (công bố năm 1956), chia quá trình nhận thức thành 6 cấp độ từ thấp đến cao: Nhớ, Hiểu, Vận dụng, Phân tích, Tổng hợp và Đánh giá. Dạy học theo mục tiêu nhận thức giúp giáo viên thoát khỏi việc chỉ dừng lại ở bậc 1 và bậc 2, chủ động kiến tạo bài giảng để đưa học sinh tiếp cận bậc 4, bậc 5 và bậc 6 thông qua việc tự phân loại dạng toán và so sánh các phương pháp chứng minh bất đẳng thức.

Thứ hai là Mô hình dạy học theo dự án (Project-Based Learning), đặt học sinh vào trung tâm của hoạt động giải quyết vấn đề thông qua Bộ câu hỏi khung chương trình gồm 3 tầng: Câu hỏi khái quát, Câu hỏi bài học và Câu hỏi nội dung.

Thứ ba là Mô hình dạy học tự nghiên cứu theo quy trình 7 bước của phương pháp nghiên cứu khoa học, từ khâu phát hiện vấn đề, xây dựng giả thuyết, thu thập thông tin cho đến thực nghiệm và kết luận.

Bên cạnh đó, nghiên cứu hệ thống hóa các khái niệm chuyên ngành nền tảng như: Bất đẳng thức Cô-si (bất đẳng thức giữa trung bình cộng và trung bình nhân cho n số không âm), bất đẳng thức chứa dấu giá trị tuyệt đối, kỹ thuật thêm bớt điểm rơi, đánh giá liên tục thông qua phiếu học tập và hợp đồng học tập.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được tiến hành trên cỡ mẫu gồm 120 học sinh khối 10 tại trường trung học phổ thông, được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên để chia thành hai nhóm: nhóm thực nghiệm (60 học sinh) học theo phương pháp tích cực và nhóm đối chứng (60 học sinh) học theo phương pháp truyền thống.

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm dữ liệu sơ cấp thu thập từ Phiếu điều tra nhận thức và thái độ gồm 9 câu hỏi khảo sát chi tiết, kết hợp với dữ liệu định lượng từ các bài kiểm tra đánh giá định kỳ sau 4 tiết giảng dạy chuyên đề bất đẳng thức. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ khung phân phối chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các tài liệu chuyên khảo uy tín.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích kết hợp giữa nghiên cứu lý luận, tham vấn ý kiến chuyên gia đầu ngành và phân tích thống kê toán học đối chứng là nhằm đảm bảo tính khách quan, đo lường chính xác mức độ tiến bộ về năng lực tư duy sáng tạo của học sinh. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu và thu thập dữ liệu được triển khai thực hiện trong học kỳ I năm học 2010 – 2011.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu thực nghiệm đã mang lại những phát hiện quan trọng có ý nghĩa thực tiễn cao:

Thứ nhất, mức độ nắm vững bản chất và vận dụng bất đẳng thức Cô-si ở cấp độ nhận thức bậc cao của học sinh nhóm thực nghiệm tăng vượt bậc. Trước thực nghiệm, chỉ có khoảng 22% học sinh biết cách phân tích và biến đổi linh hoạt kỹ thuật thêm bớt số hạng để tạo tích hoặc tổng không đổi. Sau khi triển khai dạy học theo mục tiêu nhận thức, con số này ở nhóm thực nghiệm đã tăng lên 68%, trong khi nhóm đối chứng chỉ đạt 35%.

Thứ hai, mô hình dạy học theo dự án và tự nghiên cứu giúp gia tăng 45% mức độ hứng thú học tập bộ môn Toán. Kết quả từ phiếu khảo sát cho thấy 82% học sinh nhóm thực nghiệm chủ động tìm kiếm tài liệu từ sách nâng cao và Internet, hoàn thành xuất sắc các phiếu học tập và hợp đồng nghiên cứu độc lập.

Thứ ba, kết quả bài kiểm tra tổng kết 4 tiết chuyên đề ghi nhận sự chênh lệch rõ rệt về chất lượng: Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá – giỏi (từ 7,0 điểm trở lên) ở nhóm thực nghiệm đạt 74,5%, cao hơn 28,3% so với nhóm đối chứng chỉ đạt 46,2%. Tỷ lệ học sinh dưới trung bình ở nhóm thực nghiệm giảm sâu xuống còn dưới 5%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự khác biệt trên là do giáo viên đã chuyển giao thành công vai trò từ người truyền thụ kiến thức một chiều sang người thiết kế, cố vấn và trọng tài học thuật. Khi tổ chức lớp học thành các nhóm cộng tác nhỏ từ 4 đến 6 học sinh kết hợp với việc giao nhiệm vụ thông qua bộ câu hỏi khung chương trình, học sinh được tự do tranh biện, tự sửa chữa sai lầm và phát hiện ra nhiều cách tiếp cận độc đáo cho cùng một bài toán bất đẳng thức.

Dữ liệu thực nghiệm của đề tài có thể được trình bày trực quan hóa thông qua biểu đồ cột so sánh phân phối tần suất điểm số giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng, kết hợp với bảng ma trận đối chiếu 6 mức độ nhận thức Bloom trước và sau quá trình can thiệp sư phạm. Kết quả này hoàn toàn tương thích với các nghiên cứu giáo dục hiện đại trên thế giới, khẳng định rằng khi tạo dựng môi trường tự nghiên cứu có định hướng, học sinh phổ thông hoàn toàn có khả năng tư duy sáng tạo tương đương với các nhà nghiên cứu khoa học thực thụ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực nghiệm sư phạm, đề tài đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược nhằm nâng cao chất lượng dạy học bất đẳng thức:

Một là, tái cấu trúc kế hoạch bài dạy 4 tiết bất đẳng thức theo thang đo mục tiêu nhận thức 6 bậc của Bloom. Giáo viên bộ môn Toán trung học phổ thông cần chủ động phân hóa hệ thống bài tập từ mức độ nhận biết tính chất cơ bản đến các bài toán vận dụng kỹ thuật thêm bớt phức tạp, phấn đấu đạt mục tiêu 100% tiết dạy đều hướng tới việc rèn luyện tư duy phân tích và đánh giá cho học sinh trong giai đoạn từ năm 2011 đến 2015.

Hai là, xây dựng và chuẩn hóa ngân hàng dự án học tập chuyên đề Bất đẳng thức cho tổ chuyên môn Toán. Tổ chuyên môn tại các trường trung học phổ thông cần định kỳ thiết lập bộ câu hỏi khung chương trình liên môn ngay từ đầu học kỳ I mỗi năm học, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ học sinh tham gia tự học và nghiên cứu thành công lên tối thiểu 80%.

Ba là, tích hợp phương thức hợp đồng học tập và công nghệ thông tin vào giảng dạy tự nghiên cứu. Nhà trường và giáo viên cần ứng dụng các phiếu kiểm mục tự đánh giá, diễn đàn học tập trực tuyến nhằm tiết kiệm ít nhất 30% thời gian thuyết trình lý thuyết trên lớp, dành trọn thời lượng cho học sinh báo cáo kết quả và thảo luận nhóm.

Bốn là, đẩy mạnh công tác bồi dưỡng năng lực sư phạm tích cực cho đội ngũ giáo viên. Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng Ban Giám hiệu các trường tổ chức các khóa tập huấn thường niên, đặt mục tiêu trên 90% giáo viên Toán sử dụng thành thạo các kỹ thuật dạy học tích cực và phương pháp đánh giá quá trình.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang giá trị học thuật và ứng dụng phong phú cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm sau:

Nhóm 1: Giáo viên giảng dạy môn Toán tại các trường trung học phổ thông. Giáo viên có thể khai thác trực tiếp toàn bộ giáo án chi tiết 4 tiết Đại số 10 nâng cao, các phiếu điều tra nhận thức và hệ thống bài tập bất đẳng thức Cô-si được thiết kế công phu để áp dụng ngay vào bài giảng trên lớp.

Nhóm 2: Sinh viên sư phạm Toán, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Toán (mã ngành 60 14 10). Luận văn là tài liệu tham khảo chuẩn mực về cấu trúc nghiên cứu lý luận, phương pháp thiết kế bộ câu hỏi khung chương trình và quy trình triển khai thực nghiệm sư phạm định lượng.

Nhóm 3: Cán bộ quản lý giáo dục, chuyên viên chỉ đạo bộ môn và tổ trưởng chuyên môn Toán. Nhóm đối tượng này có thể sử dụng khung tiêu chuẩn đánh giá và quy trình quản lý dự án học tập trong luận văn để xây dựng tiêu chí đánh giá giờ dạy và đổi mới sinh hoạt chuyên môn theo định hướng phát triển năng lực người học.

Nhóm 4: Học sinh khá giỏi khối trung học phổ thông và thí sinh luyện thi đại học môn Toán. Học sinh có thể tự rèn luyện phương pháp tư duy giải toán thông qua hệ thống bài tập tự nghiên cứu và các kỹ thuật chứng minh bất đẳng thức nâng cao có kèm hướng dẫn phương pháp giải logic.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn tập trung giải quyết những dạng bất đẳng thức nào trong chương trình trung học phổ thông? Luận văn tập trung chuyên sâu vào các bất đẳng thức cơ bản, bất đẳng thức chứa dấu giá trị tuyệt đối và đặc biệt là bất đẳng thức Cô-si cho 2 số, 3 số và n số không âm. Các bài toán tập trung vào 2 dạng chính: kỹ thuật thêm bớt để chứng minh bất đẳng thức và kỹ thuật tìm giá trị lớn nhất, giá trị nhỏ nhất của biểu thức đại số.

Thang phân loại Bloom được vận dụng như thế nào trong kế hoạch bài dạy 4 tiết? Giáo viên chia tiết 45 và 46 cho phần lý thuyết tương ứng với bậc 1 (Nhớ định nghĩa) và bậc 2 (Hiểu tính chất, hệ quả). Tiết 47 và 48 dành cho bài tập rèn luyện bậc 3 (Áp dụng công thức Cô-si), bậc 4 (Phân tích tìm điểm rơi), bậc 5 (Tổng hợp phương pháp giải) và bậc 6 (So sánh, đánh giá cách chứng minh tối ưu).

Phương pháp dạy học theo dự án có gây quá tải thời gian đối với khung chương trình 45 phút trên lớp không? Phương pháp dạy học theo dự án không làm quá tải thời gian vì hầu hết các khâu tìm kiếm tài liệu, thảo luận nhóm và lập đề án được học sinh thực hiện ngoài giờ lên lớp. Thời lượng 45 phút trên lớp chỉ dành để giáo viên định hướng bộ câu hỏi khung, cho các nhóm báo cáo sản phẩm và tổ chức đánh giá chéo.

Dạy học tự nghiên cứu có khả thi đối với học sinh trung học phổ thông đại trà không? Dạy học tự nghiên cứu hoàn toàn khả thi nếu giáo viên xây dựng được hợp đồng học tập rõ ràng, chia nhỏ nhiệm vụ qua từng phiếu học tập và cung cấp tài liệu hướng dẫn kỹ năng giải toán. Kết quả thực nghiệm cho thấy trên 80% học sinh đều tự giác hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao.

Hình thức kiểm tra đánh giá trong luận văn có gì khác biệt so với cách đánh giá truyền thống? Thay vì chỉ dùng một bài kiểm tra viết lấy điểm số cuối kỳ, luận văn kết hợp đa dạng các công cụ đánh giá quá trình như phiếu quan sát, phiếu hỏi điều tra 9 câu, phiếu tự đánh giá của học sinh và đánh giá chéo giữa các nhóm 4 đến 6 thành viên, giúp phản ánh toàn diện sự tiến bộ về tư duy của học sinh.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa xuất sắc cơ sở lý thuyết về 3 phương pháp dạy học tích cực: dạy học theo mục tiêu nhận thức của Bloom, dạy học theo dự án và dạy học tự nghiên cứu.
• Thiết kế hoàn chỉnh kế hoạch bài dạy 4 tiết chuyên đề Bất đẳng thức Đại số 10 nâng cao đi kèm hệ thống phiếu học tập và hợp đồng học tập chuẩn mực.
• Kết quả thực nghiệm trên 120 học sinh khẳng định phương pháp mới giúp tăng tỷ lệ học sinh khá - giỏi lên 74,5%, vượt trội 28,3% so với phương pháp truyền thống.
• Cung cấp cẩm nang phương pháp luận và kỹ thuật biến đổi bất đẳng thức Cô-si hữu ích cho giáo viên và học sinh ôn thi đại học.
• Đóng góp giải pháp sư phạm đột phá phục vụ hiệu quả công cuộc đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục phổ thông theo định hướng phát triển năng lực.

Đóng góp chính của công trình là đã giải quyết thành công mâu thuẫn giữa khung chương trình thời gian hạn hẹp với nội dung bất đẳng thức trừu tượng, mở ra hướng đi mới cho việc dạy học môn Toán. Kế hoạch tiếp theo trong giai đoạn tới là tiếp tục nhân rộng mô hình này sang các chuyên đề Hình học và Lượng giác. Quý thầy cô giáo, các nhà nghiên cứu và học sinh quan tâm hãy khai thác ngay tài liệu quý giá này để nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập môn Toán ngay hôm nay!

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, đề tài này gồm có 3 chƣơng. Chƣơng 1: Cơ sở lí luận của đề tài Chƣơng 2: Xây dựng kế hoạch bài dạy nội dung bất đẳng thức theo hƣớng tích cực. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm và những đề xuất. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1.

Dạy học tích cực 1. Khái niệm dạy học tích cực Phƣơng pháp dạy học tích cực (PPDH tích cực) là một thuật ngữ để chỉ những phƣơng pháp giáo dục, dạy học theo hƣớng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của ngƣời học. PPDH tích cực hƣớng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của ngƣời học, nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của ngƣời học chứ không phải là tập trung vào phát huy tính tích cực của ngƣời dạy, ngƣời dạy tạo điều kiện về phƣơng tiện, là ngƣời hƣớng dẫn, điều khiển, là trọng tài… chứ không phải là nhân vật trung tâm của bài học, tiết học hay một đơn vị kiến thức, vì vậy để dạy học theo phƣơng pháp tích cực thì giáo viên phải nỗ lực nhiều so với dạy theo phƣơng pháp thụ động. "Tích cực" trong PPDH tích cực đƣợc dùng với nghĩa là hoạt động, chủ động, trái nghĩa với không hoạt động, thụ động chứ không dùng theo nghĩa trái với tiêu cực.

[12] Giữa cách dạy của ngƣời thầy và cách học của học sinh có một mối quan hệ khăng khít, hai chiều. Chẳng hạn, có trƣờng hợp học sinh đòi hỏi cách dạy tích cực hoạt động nhƣng giáo viên chƣa đáp ứng đƣợc, hoặc có trƣờng hợp giáo viên hăng hái áp dụng PPDH tích cực nhƣng không thành công vì học sinh chƣa thích ứng, vẫn quen với lối học tập thụ động. Vì vậy, giáo viên phải kiên trì dùng cách dạy hoạt động để dần dần xây dựng cho học sinh phƣơng pháp học tập chủ động một cách vừa sức, từ thấp lên cao. Trong đổi mới phƣơng pháp dạy học phải có sự hợp tác cả của thầy và trò, sự phối hợp nhịp nhàng hoạt động dạy với hoạt động học thì mới thành công.

Nhƣ vậy, việc dùng thuật ngữ "Dạy và học tích cực" để phân biệt với "Dạy và học thụ động". 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đặc trưng của các phương pháp dạy học tích cực[12] 1. Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của học sinh Trong phƣơng pháp dạy học tích cực, ngƣời học - đối tƣợng của hoạt động "dạy", đồng thời là chủ thể của hoạt động "học" - đƣợc cuốn hút vào các hoạt động học tập do giáo viên tổ chức và chỉ đạo thông qua đó tự khám phá những kiến thức, kĩ năng, phƣơng pháp mình cần chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức đã đƣợc giáo viên sắp đặt.

Ngƣời học cần phải đƣợc đặt vào những tình huống của đời sống thực tế, những tình huống có vấn đề của khoa học, ngƣời học trực tiếp quan sát, thảo luận, làm thí nghiệm, giải quyết vấn đề đặt ra theo cách suy nghĩ của mình, từ đó nắm đƣợc kiến thức kĩ năng mới, vừa nắm đƣợc phƣơng pháp "làm ra" kiến thức, kĩ năng đó, ngoài ra ngƣời học còn đƣợc bộc lộ và phát huy tiềm năng sáng tạo. Khi đó giáo viên không chỉ giản đơn truyền đạt tri thức mà còn hƣớng dẫn hành động. Chƣơng trình dạy học phải giúp cho từng học sinh biết hành động và tích cực tham gia các chƣơng trình hành động của cộng đồng. Thông qua dạy và học rèn luyện phương pháp tự học, tự nghiên cứu PPDH tích cực xem việc rèn luyện phƣơng pháp học tập cho học sinh không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là một mục tiêu dạy học.

Khối lƣợng kiến thức ngày càng nhiều, đa dạng và thay đổi liên tục, ngƣời dạy không thể một mình cung cấp cho học sinh trong cả cuộc đời của họ, chính vì thế phải quan tâm dạy cho học sinh phƣơng pháp học thay vì cung cấp cho họ kiến thức nhỏ hẹp trong một hay vài bộ môn nào đó mà ngƣời dạy đƣợc phân công. Trong các phƣơng pháp học thì cốt lõi là phƣơng pháp tự học. Nếu rèn luyện cho ngƣời học có đƣợc phƣơng pháp, kĩ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi con ngƣời, kết quả học tập sẽ đƣợc nhân lên gấp bội. Vì vậy, thay vì việc ngƣời học chỉ 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tự học ở nhà, trên thƣ viện thì giáo viên cần phải tạo cho họ môi trƣờng và khuyến khích học sinh tự học, tự nghiên cứu ngay trên lớp học.

Học tập cá thể phối hợp với học hợp tác, nhóm nghiên cứu Trong một lớp học mà trình độ kiến thức, tƣ duy của học sinh không thể đồng đều tuyệt đối thì khi áp dụng phƣơng pháp tích cực buộc phải chấp nhận sự phân hóa về cƣờng độ, tiến độ hoàn thành nhiệm vụ học tập, nhất là khi bài học đƣợc thiết kế thành một chuỗi công tác độc lập. Áp dụng phƣơng pháp tích cực ở trình độ càng cao thì sự phân hóa này càng lớn. Việc sử dụng các phƣơng tiện công nghệ thông tin trong nhà trƣờng sẽ đáp ứng yêu cầu cá thể hóa hoạt động học tập theo nhu cầu và khả năng của mỗi học sinh. Tuy nhiên, trong học tập, không phải mọi tri thức, kĩ năng, thái độ đều đƣợc hình thành bằng những hoạt động độc lập cá nhân.

Lớp học là môi trƣờng giao tiếp thầy - trò, trò - trò, tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các cá nhân trên con đƣờng chiếm lĩnh nội dung học tập. Thông qua thảo luận, tranh luận trong tập thể, ý kiến mỗi cá nhân đƣợc bộc lộ, khẳng định hay bác bỏ, qua đó ngƣời học nâng mình lên một trình độ mới. Bài học vận dụng đƣợc vốn hiểu biết và kinh nghiệm sống của ngƣời thầy giáo. Trong nhà trƣờng, phƣơng pháp học tập hợp tác đƣợc tổ chức ở cấp nhóm, tổ, lớp hoặc trƣờng.

Đƣợc sử dụng phổ biến trong dạy học là hoạt động hợp tác trong nhóm nhỏ 4 đến 6 ngƣời. Học tập hợp tác làm tăng hiệu quả học tập, nhất là lúc phải giải quyết những vấn đề gay cấn, lúc xuất hiện thực sự nhu cầu phối hợp giữa các cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ chung. Trong hoạt động theo nhóm nhỏ sẽ không thể có hiện tƣợng ỷ lại; tính cách năng lực của mỗi thành viên đƣợc bộc lộ, uốn nắn, phát triển tình bạn, ý thức tổ chức, tinh thần tƣơng trợ. Mô hình hợp tác trong xã hội đƣa vào đời sống học đƣờng sẽ làm cho các thành viên quen dần với sự phân công hợp tác trong lao động xã hội.

8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phối hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò Trong dạy học, việc đánh giá học sinh không chỉ nhằm mục đích nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động học của trò mà còn đồng thời tạo điều kiện nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động dạy của thầy. Trƣớc đây giáo viên giữ độc quyền đánh giá học sinh. Trong phƣơng pháp tích cực, giáo viên phải hƣớng dẫn học sinh phát triển kĩ năng tự đánh giá để tự điều chỉnh cách học.

Liên quan với điều này, giáo viên cần tạo điều kiện thuận lợi để học sinh đƣợc tham gia đánh giá lẫn nhau. Tự đánh giá đúng và điều chỉnh hoạt động kịp thời là năng lực rất cần cho sự thành đạt trong cuộc sống mà nhà trƣờng phải trang bị cho học sinh. Theo hƣớng phát triển các phƣơng pháp tích cực để đào tạo những con ngƣời năng động, sớm thích nghi với đời sống xã hội, thì việc kiểm tra, đánh giá không thể dừng lại ở yêu cầu tái hiện các kiến thức, lặp lại các kĩ năng đã học mà phải khuyến khích trí thông minh, óc sáng tạo trong việc giải quyết những tình huống thực tế. Với sự trợ giúp của các thiết bị kĩ thuật, kiểm tra đánh giá sẽ không còn là một công việc nặng nhọc đối với giáo viên, mà lại cho nhiều thông tin kịp thời hơn để linh hoạt điều chỉnh hoạt động dạy, chỉ đạo hoạt động học.

Từ dạy và học thụ động sang dạy và học tích cực, giáo viên không còn đóng vai trò đơn thuần là ngƣời truyền đạt kiến thức, giáo viên trở thành ngƣời thiết kế, tổ chức, hướng dẫn các hoạt động độc lập hoặc theo nhóm nhỏ để học sinh tự lực chiếm lĩnh nội dung học tập, chủ động đạt các mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu của chƣơng trình. Trên lớp, học sinh hoạt động là chính, giáo viên có vẻ nhàn nhã hơn nhƣng trƣớc đó, khi soạn giáo án, giáo viên đã phải đầu tƣ công sức, thời gian rất nhiều so với kiểu dạy và học thụ động mới có thể thực hiện bài lên lớp với vai trò là ngƣời gợi mở, xúc tác, động viên, cố vấn, trọng tài trong các hoạt động tìm tòi hào hứng, tranh luận sôi nổi của học sinh. Giáo viên phải có trình độ chuyên môn sâu 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] rộng, có trình độ sƣ phạm lành nghề mới có thể tổ chức, hƣớng dẫn các hoạt động của học sinh mà nhiều khi diễn biến ngoài tầm dự kiến của giáo viên. Các phương pháp và hình thức dạy học tích cực Có nhiều phƣơng pháp và hình thức dạy học tích cực, mỗi phƣơng pháp hay hình thức nào đó đều có những ƣu và nhƣợc điểm của nó, ngƣời giáo viên tùy vào khả năng, điều kiện và trình độ học sinh mà linh hoạt áp dụng, có thể kể ra đây một số phƣơng pháp dạy học tích cực hay đƣợc áp dụng ở các trƣờng THPT nhƣ: Phƣơng pháp vấn đáp; Phƣơng pháp đặt và giải quyết vấn đề; Phƣơng pháp hoạt động nhóm; Phƣơng pháp đóng vai; Phƣơng pháp động não… Các hình thức dạy học tích cực cũng rất đa dạng giáo viên tùy điều kiện có thể mà vận dụng cho dạy và học.

Có thể kể ra đây các hình thức thƣờng dùng đó là: Dạy trên lớp, dạy tự nghiên cứu, dạy theo dự án, dạy ngoài trời hay trên phòng thí nghiệm, thục hành, dạy học thực tế…. Trong khuôn khổ luận văn này, tác giả chỉ xin phép trình bày ba phƣơng pháp dạy học tích cực đó là dạy học theo mục tiêu nhận thức, dạy học tự nghiên cứu và dạy học theo dự án chủ đề bất đẳng thức. Vai trò của giáo viên và học sinh trong dạy học tích cực 1.