Chương 1 Luật Du lịch Việt Nam số 09/2017/QH14 định nghĩa: “Du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên trong thời gian không quá 01 năm liên tục nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, nghỉ dưỡng, giải trí, tìm hiểu, khám phá tài nguyên du lịch hoặc kết hợp với mục đích hợp pháp khác.” [12] Như vậy, có thể hiểu, du lịch là các hoạt động liên quan đến chuyến đi của con người với nhiều mục đích khác nhau như tham quan, nghỉ dưỡng, khám phá, trải nghiệm, giải trí, hoặc kết hợp mục đích khác. trong thời gian không quá 01 năm. Khái niệm Du lịch văn hoá Theo Khoản 17 Điều 3 Luật Du lịch 2017 định nghĩa: “Du lịch văn hoá là loại hình du lịch được phát triển dựa trên cơ sở khai thác giá trị văn hoá, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá truyền thống, tôn vinh giá trị văn hoá mới của nhân loại.” [9] Một khái niệm khác về du lịch văn hoá của Tổ chức Thương mại Quốc tế (WTO) cho rằng: “Du lịch văn hoá là những chuyến đi mà mục đích chính hoặc mục đích bao gồm trong đó là thăm các địa điểm, sự kiện mà giá trị văn hoá, lịch sử của chúng khiến chúng trở thành một phần trong di sản văn hoá của một cộng đồng.” Theo tác giả Dương Văn Sáu: “Du lịch văn hóa là loại hình du lịch khai thác giá trị của các thành tố trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam nhằm đáp ứng và thỏa mãn các nhu cầu của du khách mà vẫn bảo tồn và phát huy giá trị của văn hóa dân tộc”. Trần Quốc Vượng lại cho rằng: “Du lịch văn hoá là loại hình chủ yếu hướng việc quy hoạch, lập trình, thiết kế các tour lữ hành tham quan các công trình văn hoá cổ kim.” Theo các nhà quản lý di sản, du lịch văn hoá là loại hình du lịch được tổ 9 chức tốt, có giáo dục, góp phần cho công tác duy tu và bảo tồn.” 10 Theo Hội đồng Di tích và Di chỉ Quốc tế (ICOMOS): “Du lịch văn hoá là loại hình du lịch mà mục tiêu là khám phá những di tích và di chỉ.
Nó mang lại những ảnh hưởng tích cực bằng việc đóng góp vào việc duy tu, bảo tồn. Loại hình này thực tế đã minh chứng cho nỗ lực bảo tồn và tôn tạo, đáp ứng nhu cầu của cộng đồng vì lợi ích văn hoá - kinh tế - xã hội.” Như vậy, du lịch văn hoá là một loại hình du lịch khai thác chủ yếu dựa trên các yếu tố văn hoá như phong tục tập quán, tín ngưỡng dân gian, di tích lịch sử, lễ hội, kiến trúc, nghệ thuật,. nhằm đáp ứng nhu cầu tìm hiểu văn hoá của du khách. Du lịch văn hoá truyền tải các giá trị văn hoá của địa phương tới du khách, vừa bảo tồn vừa phát huy các giá trị văn hoá của dân tộc.
Khái niệm Tiềm năng phát triển du lịch Theo Từ điển Tiếng Việt, “tiềm năng là khả năng, năng lực tiềm tàng, là những thế mạnh chưa được khai thác, chưa được biết đến”. Theo nghĩa rộng, tiềm năng là tổng hợp tất cả các điều kiện bên trong và bên ngoài có giá trị khi thác, sử dụng và phát triển. [14] Tiềm năng du lịch là một trong những điều kiện trực tiếp để phát triển du lịch. Tiềm năng du lịch là những gì có khả năng, năng lực tiềm tàng để khai thác, phục vụ và phát triển du lịch.
Tiềm năng du lịch bao gồm các yếu tố như vị trí địa lý, tài nguyên du lịch, con người, thị trường, các điều kiện về kinh tế - xã hội,. Theo Từ điển Tiếng Việt, “phát triển có nghĩa là biến đổi hoặc làm cho biến đổi từ ít đến nhiều, hẹp đến rộng, thấp đến cao, đơn giản đến phức tạp” [14]. Phát triển còn được hiểu là quá trình vận động, tiến triển theo hướng tăng lên. Theo quan điểm biện chứng, sự phát triển là một quá trình tiến lên từ thấp đến cao, diễn ra dần dần, nhảy vọt đưa tới sự ra đời của cái mới, thay thế cái cũ.
Sự phát triển không phải lúc nào cũng diễn ra theo đường thẳng, mà rất quanh co, phức tạp, thậm chí có những bước lùi. Sự phát triển là kết quả của quá trình 10 thay đổi dần dần về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất, diễn ra theo đường 11 xoáy ốc, và hết mỗi chu kỳ, sự vật lặp lại dường như sự vật ban đầu nhưng ở cấp độ cao hơn. Như vậy, có thể hiểu phát triển du lịch là quá trình nâng cao và tăng cường các hoạt động liên quan đến ngành du lịch, hướng tới mục tiêu đạt được sự phát triển bền vững. Điều này bao gồm việc tăng cường các dịch vụ du lịch, hạ tầng du lịch, quản lý tài nguyên du lịch, quảng bá và xúc tiến du lịch, đào tạo nguồn nhân lực du lịch, tăng cường chất lượng trải nghiệm của khách hàng và tạo ra lợi ích kinh tế, xã hội, văn hoá và môi trường cho cộng đồng địa phương nói riêng và quốc gia nói chung.
Mục đích và nguyên tắc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa trong phát triển du lịch 1.1 Mục đích bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa trong phát triển du lịch Mục đích cơ bản nhất của việc bảo tồn, giữ gìn bản sắc văn hoá trong phát triển du lịch là đảm bảo rằng các yếu tố di sản văn hóa được bảo vệ khỏi sự phá hủy và mai một. Điều này giúp duy trì sự đa dạng văn hóa, lịch sử và thúc đẩy các yếu tố VH độc đáo mang đậm bản sắc của một cộng đồng, quốc gia hoặc vùng lãnh thổ. Những đặc điểm này có thể là ngôn ngữ, trang phục truyền thống, nghệ thuật dân gian, và các nghi lễ tôn giáo hay đặc trưng văn hoá khác. Bên cạnh đó cũng đảm bảo rằng việc phát huy các giá trị của di sản văn hóa thông qua hoạt động du lịch có thể tạo ra cơ hội thúc đẩy phát triển du lịch bền vững, tăng trưởng kinh kế và thu nhập cho cộng đồng địa phương mà không gây ra tác động tiêu cực lên môi trường hoặc văn hóa địa phương, thay vào đó mang lại lợi ích lâu dài cho cộng đồng và môi trường.
Nguyên tắc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa trong phát triển du lịch Mối quan hệ giữa bảo tồn giá trị văn hóa và phát triển du lịch là một sự tương tác phức tạp nhưng đầy tiềm năng, nơi mà cả hai lĩnh vực này có thể hỗ trợ và củng cố lẫn nhau. Bảo tồn các giá trị văn hóa không chỉ là việc giữ gìn di sản cho thế hệ tương lai, mà còn là nền tảng quan trọng cho sự phát triển bền vững của du lịch. 12 Các giá trị văn hóa chính là những điểm hấp dẫn chính của nhiều điểm đến du lịch. Du khách thường bị cuốn hút bởi những di tích lịch sử, các công trình kiến trúc cổ, các lễ hội truyền thống, nghệ thuật dân gian, phong tục tập quán và các di sản phi vật thể.
Những yếu tố này không chỉ mang lại cho du khách những trải nghiệm độc đáo và sâu sắc, mà còn giúp họ hiểu hơn về lịch sử, văn hóa và con người của vùng đất họ đến thăm. Chính nhờ sự tồn tại và duy trì của các giá trị văn hóa này mà nhiều địa phương đã trở thành những điểm đến du lịch nổi tiếng, thu hút hàng triệu lượt khách mỗi năm. Du lịch văn hóa đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế địa phương. Khi du khách đến tham quan, họ chi tiêu cho các dịch vụ lưu trú, ăn uống, mua sắm và giải trí, tạo ra nguồn thu đáng kể cho địa phương.
Nguồn thu này không chỉ giúp cải thiện đời sống của người dân mà còn cung cấp tài chính cần thiết để bảo tồn và phát triển các giá trị văn hóa. Nhiều quốc gia và địa phương đã nhận thấy tầm quan trọng của việc này và đã đầu tư mạnh mẽ vào việc bảo tồn và quảng bá các di sản văn hóa của mình. Tuy nhiên, mối quan hệ này cũng đặt ra nhiều thách thức. Sự phát triển quá nhanh của du lịch có thể gây ra áp lực lớn lên các di sản văn hóa, dẫn đến tình trạng xâm hại và biến dạng.
Những di tích lịch sử có thể bị hư hại do quá tải du khách, trong khi các lễ hội truyền thống có thể mất đi ý nghĩa nguyên bản khi bị thương mại hóa quá mức. Để giải quyết vấn đề này, cần có các chính sách quản lý du lịch bền vững, đảm bảo rằng việc phát triển du lịch không làm tổn hại đến các giá trị văn hóa. Điều này bao gồm việc kiểm soát số lượng du khách, bảo vệ các di tích, và duy trì các hoạt động văn hóa theo đúng tinh thần truyền thống. Công nghệ hiện đại cũng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và quảng bá văn hóa.
Các bảo tàng số, ứng dụng di động và các công nghệ tương tác có thể giúp du khách tiếp cận và hiểu rõ hơn về văn hóa địa phương mà không gây áp lực lớn lên các di sản vật thể. Việc sử dụng công nghệ cũng giúp ghi lại và lưu giữ các giá trị văn hóa, đồng thời tạo ra các trải nghiệm du lịch mới mẻ và hấp dẫn. 13 Phát triển du lịch bền vững là một mô hình du lịch tập trung vào việc tối ưu hóa lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường, đồng thời bảo vệ và bảo tồn di sản văn hóa. Đối với ngành du lịch, phát triển bền vững gắn liền với bảo vệ môi trường, giữ gìn, phát huy giá trị di sản văn hóa đã và đang là yêu cầu được đặt ra.
Nghị quyết số 08-NQ/TW, ngày 16-1-2017, của Bộ Chính trị, về “Phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn” [1] đã nhấn mạnh quan điểm phát triển du lịch bền vững; bảo tồn, phát huy các di sản văn hóa và giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc; bảo vệ môi trường và thiên nhiên.; đồng thời, xác định một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong phát triển du lịch là tập trung phát triển sản phẩm du lịch biển, đảo, du lịch văn hóa, tâm linh, du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng có sức hấp dẫn và khả năng cạnh tranh cao.