CHƯƠNG 1 NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN PHONG TRÀO CÁNH TẢ VENEZUELA 1.1 Quan niệm về phong trào cánh tả Venezuela Theo truyền thống, “Cánh tả” bao gồm giới tư sản, trí thức, lao động thuộc đẳng cấp thứ ba, thường ngồi bên trái ghế chủ tịch quốc hội, luôn đại diện tinh thần cách mạng đòi công lí và tự do; đối ngược với “Cánh hữu”, ngồi bên phải ghế chủ tịch, của giới tu sĩ, quý tộc bảo thủ muốn duy trì trật tự chính trị xã hội hiện hành. “Cánh tả” đề xướng quyền tự do cá nhân, công bằng xã hội, dân chủ, và chủ trương một sự thay đổi nhanh chóng trật tự chính trị xã hội đương thời. Tinh thần của “Cánh tả” là tinh thần cách mạng của những giá trị mới [12]. Khái niệm chính trị về cánh tả, đối lập với cánh hữu, ra đời ở Pháp vào thời kỳ Cách mạng tư sản Pháp (1789).
Thuật ngữ “Phái tả” lúc đầu dùng chỉ các nghị sĩ đối lập với sựu phủ quyết của nhà vua. Những người này, trong cuộc họp ngày 28-8-1789, tập hợp phía bên trái của Chủ tịch Hội đồng lập hiến. Việc chia theo phía này đã được giữ trong hội trường hình bán nguyệt của điện Bourbon cho tới năm 1968, khi cách chia theo chiều ngang được thêm vào cách chia theo chiều dọc. Từ sau cuộc cách mạng, sự chia cắt theo phía này đã chuyển thành chia cắt theo quan điểm chính trị, và trở thành vấn đề thường xuyên của đời sống chính trị Pháp.
Các phái cộng hòa chính tả, cánh tả cấp tiến, cánh tả xã hội, cánh tả cộng sản xuất hiện nối tiếp nhau hoặc song song với nhau [30, tr. Mặc dù mang tính xác định về mặt lịch sử và địa lý song các khái niệm về cánh tả và cánh hữu đã nhanh chóng lan rộng ra toàn châu Âu trong suốt hai thế kỷ XIX và XX và các khái niệm này sau đó đã trở thành một bộ phận cấu thành nên đời sống chính trị của phần lớn các nước dân chủ trên thế giới. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cùng với sự phát triển của lịch sử, nội hàm khái niệm phái tả, phái hữu có chỗ khác nhau, nhưng “với tư cách là khái niệm chính trị học, nó biểu thị hai khuynh hướng đối lập ở phương diện thái độ chính trị, nên vẫn được sử dụng liên tục đến ngày nay. Phái hữu – thông thường đại diện cho sự bảo thủ về chính trị, bảo vệ nền chính trị hoặc trật tự xã hội hiện hành; phái tả - thông thường chỉ các phe phái hoặc chính đảng cách mạng hoặc cấp tiến về chính trị, có thái độ phê phán đối với trật tự xã hội và chính trị hiện hành, định lật đổ hoặc cải cách trật tự hiện hành” [30, tr.
“Cánh tả gắn liền với ý tưởng về phong trào, với những chủ đề về sự thay đổi, về pháp lý xã hội và về sự công bằng” [30, tr. Nhìn chung cánh tả thường được coi là lực lượng có lập trường chính trị tiến bộ, hướng đến việc bảo vệ quyền lợi cho người lao động, hướng tới công bằng xã hội, dân chủ hóa đời sống chính trị, bình đẳng xã hội và các mục tiêu nhân đạo mang tính quốc tế như chống phân biệt chủng tộc, bình đẳng giữa các dân tộc trong đời sống kinh tế, chính trị,, văn hóa, bảo vệ môi trường, đấu tranh cho hòa bình, tiến bộ và phát triển… Bên cạnh các khái niệm cánh tả, cánh hữu, trong chính trị học còn xuất hiện các khái niệm “trung tả”, “trung hữu’’, “cực tả”, “cực hữu”… Nhìn chung các khái niệm này chỉ phản ánh lập trường chính trị của các đảng trong những trường hợp cụ thể và đối với những vấn đề cụ thể chứ không thể hiện được đầy đủ bản chất thực sự của đảng bởi thực tế cho thấy có nhiều đảng có tên gọi tương tự nhưng lại có khuynh hướng chính trị khác nhau. Do vậy, việc nghiên cứu và sắp xếp các đảng vào cánh tả hay cánh hữu nhiều lúc rất phức tạp và cần phải căn cứ trên các hoạt động cụ thể của họ chứ không phải chỉ dựa vào tên gọi. Như vậy, nội hàm của khái niệm cánh tả có thay đổi tùy theo hoàn cảnh lịch sử cụ thể.
Điều này cũng đúng cho trường hợp cánh tả Mỹ Latinh bởi trên thực tế cánh tả Mỹ Latinh hiện nay không hoàn toàn giống với cánh tả Mỹ Latinh thời kỳ những năm 60 và 70 của thế kỷ XX. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Quan niệm về chính phủ cánh tả hoặc phong trào cánh tả Mỹ Latinh truyền thống chủ yếu chỉ “những người xã hội chủ nghĩa và những người cộng sản lấy việc chống chủ nghĩa tư bản, chống bá quyền Mỹ làm mục tiêu” [30, tr. 9], còn “ngày nay mọi người khi quan sát hiện tượng phái tả lại lấy tiêu chuẩn chủ yếu là thái độ đối xử với những bình đẳng và công bằng xã hội… Có thái độ phê phán việc cải cách kinh tế của chủ nghĩa tự do mới, chủ trương thông qua cải cách xã hội để thực hiện công bằng xã hội, chống toàn cầu hóa do Phương Tây chủ đạo, yêu cầu phải thiết lập trật tự quốc tế bình đẳng và hợp lý hơn, trở thành quan điểm chính trị và chủ trương, chính sách chiếm vị trị chủ đạo của phái tả Mỹ Latinh hiện nay” [30, tr. Về phương thức đấu tranh, phong trào cánh tả Mỹ Latinh trước đây thường có xu hướng sử dụng sức mạnh bạo lực trong phương pháp cách mạng, lấy việc lật đổ chính quyền độc tài chuyên chế, kiến lập chính quyền dân tộc, dân chủ là mục tiêu.
Từ thập niên 90 của thế kỷ XX trở lại đây, do tình hình quốc tế và tương quan lực lượng có hiều thay đổi, lực lượng cánh tả Mỹ Latinh nghiêng về xu hướng đấu tranh và giành chính quyền bằng con đường nghị trường là chủ yếu. Tương tự như vậy, cách tiếp cận về nội hàm của khái niệm cánh tả Venezuela hiện nay hoàn toàn không giống với cánh tả Venezuela thời kì những thời kỳ trước đó. Là một bộ phận hữu cơ cấu thành nên phong trào cánh tả Mỹ Latinh, trước hết cánh tả Venezuela thời kỳ trước đây có nhiều điểm tương đồng với cánh tả Mỹ Latinh. Cũng là “những người xã hội chủ nghĩa và những người cộng sản lấy việc chống chủ nghĩa tư bản, chống bá quyền Mỹ làm mục tiêu”.
Khi ấy Đảng cộng sản Venezuela là người đại diện cho cánh tả ở Venezzuela. Còn ngày nay quan niệm về cánh tả ở Venezuela là tương đối rộng, bao gồm: các lực lượng đảng phái tiến bộ, các phong trào xã hội và tất cả các lực lượng bất mãn với chế độ tư bản, mong muốn thay đổi hiện thực đòi quyền bình đẳng và những nhu cầu tối thiểu của con người. Họ 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cũng có thái độ đối lập với việc cải cách kinh tế của chủ nghĩa tự do mới, chủ trương thông qua cải cách xã hội để thực hiện công bằng xã hội. Ngoài ra việc chống toàn cầu hóa và yêu cầu thiết lập một trật tự quốc tế mới bình đẳng và hợp lý hơn.
Do khá rộng và khá giống với quan niệm cánh tả Mỹ Latinh ngày, nên công trình này chỉ tập trung đề cập đến sự hình thành và phát triển, cũng như hiện trạng của phong trào cánh tả ở Venezuela dưới sự lãnh đạo của Hugo Chavez từ Phong trào Bolivar Cách mạng 200 Venezuela (MBR-200) đến Phong trào nền Cộng hòa thứ năm (MVR) và Đảng Xã hội chủ nghĩa Thống nhất Venezuela (PSUV). Đây là những tổ chức quan trọng nhất của phong trào cánh tả Venezuela hiện nay.2 Nhân tố quốc tế và khu vực tác động đến phong trào cánh tả Venezuela 1.1 Tác động của tình hình thế giới và khu vực Sự sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội ở các nước Đông Âu và Liên Xô vào cuối thập niên 80 đầu 90 của thế kỷ XX đã đánh dấu kết thúc thời kỳ chiến tranh lạnh. Cục diện thế giới bước sang một trang mới với những thay đổi sâu sắc về địa – chính trị và tương quan lực lượng trên phạm vi toàn cầu. Chủ nghĩa xã hội hiện thực lâm vào thoái trào đã khiến cho phong trào cộng sản và công nhân quốc tế lâm vào khủng hoảng trầm trọng.
Tình hình quốc tế biến chuyển theo chiều hướng bất lợi cho phong trào cách mạng thế giới nói chung và phong trào cánh tả nói riêng. Đối với khu vực Mỹ Latinh, sự sụp đổ của Liên Xô khiến cho Cuba là nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên và đến thời điểm này là duy nhất ở Mỹ Latinh, nước có vai trò quan trọng đối với phong trào cộng sản và phong trào cánh tả trong khu vực - mất đi chỗ dựa vô cùng quan trọng về kinh tế, chính trị và cũng lâm vào tình trạng khủng hoảng sâu sắc về kinh tế xã hội trong một thời gian dài. Điều này cũng khiến cho các lực lượng cánh tả tiến bộ trong khu vực gặp rất nhiều khó khăn trong việc phát triển lý luận, phát triển lực lượng và 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tăng cường ảnh hưởng. Tuy nhiên từ nửa cuối thập niên 90 của thế kỷ XX trở đi, mặc dù còn nhiều khó khăn và vẫn chưa ra khỏi khủng hoảng, song phong trào cộng sản và công nhân thế giới đã bước đầu vượt qua được thời kỳ khó khăn nhất và đã bắt đầu có những bước phục hồi quan trọng, lực lượng cánh tả trên thế giới cũng có những bước phát triển tích cực.
Sự sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu không đồng nghĩa với chủ nghĩa tư bản trở thành hệ tư tưởng chủ đạo chi phối con đường phát triển của thế giới. Cùng với sự phát triển của nhân loại, mô hình phát triển theo con đường tư bản chủ nghĩa đang ngày càng bộc lộ rõ hơn những hạn chế thuộc về bản chất, những mâu thuẫn nội tại không thể khắc phục và giới hạn lịch sử không thể vượt qua của nó. Mặc dù cho những luận điệu tuyên truyền mị dân mà các nhà tư tưởng tư sản rêu rao nhưng thực tế đã và đang chứng tỏ rằng chủ nghĩa tư bản không thể là tương lai của xã hội loài người. Thực tiễn lịch sử những năm qua đã cho thấy chủ nghĩa xã hội hiện thực không bị mất đi mà nó vẫn tồn tại, trụ vững được trước những thách thức của lịch sử.