Chương 1: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến thể loại phóng sự, phóng sự điều tra Chương 2: Đặc thù của phóng sự điều tra trên Báo Công an thành phố Hồ Chí Minh Chương 3: Giải pháp nâng cao chất lượng phóng sự điều tra trên Báo Công an thành phố Hồ Chí Minh 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN THỂ LOẠI PHÓNG SỰ, PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA 1.1 Thể loại phóng sự 1. Quan niệm về thể loại phóng sự Phóng sự là một trong những thể loại báo chí được người đọc yêu quí nhất và cũng là một trong những thể loại khó nhất đối với người viết. Đặc biệt, hấp dẫn và khó viết nên sau khi báo chí xuất hiện ở phương Tây, với sự ra đời của các thể ký văn học cuối thế kỷ XVI, thì đến những năm 1690 phóng sự mới có “mầm mống” trên tờ Boston với bài Những việc xảy ra nơi công cộng của Bejamin Harriss. Bài viết đã làm giật mình giới cầm quyền lúc đó.
Nhưng theo các nhà nghiên cứu thế giới thì phóng sự chỉ thực sự xuất hiện trên báo chí phương Tây ở thế kỷ XIX. Người Mỹ tên là Wlring đã thể hiện những ấn tượng của ông về nước Mỹ và nước Anh trong cuốn Stetch Book (1819). Kế thừa kinh nghiệm viết ký sự trên, một loạt các cuốn sách đã ra đời như Một mùa hè ở Luân Đôn (1854), Từ Anh Quốc (1860), Phía bên kia TWeed (1860) kết hợp được sự tường thuật với sự hư cấu các sự kiện.thu hút sự chú ý của độc giả. Nắm bắt được tâm lý tiếp nhận đó, các nhà văn đã trực tiếp tham gia viết báo kể lại những câu chuyện có thực hàng ngày mà họ chứng kiến.
Các bài viết của các nhà văn mới không chỉ đơn giản là mô tả “các kỳ họp quốc hội, những đám cháy, những trận lụt” mà thêm vào đó là thông tin chi tiết, sinh động về diễn biến của những sự kiện có ý nghĩa xã hội, khám phá về số phận của những con người…Những bài viết này vừa “chật ních” sự kiện nóng hổi, vừa cung cấp cho bạn đọc sự kiện từ nhiều góc 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhìn khác nhau với hiểu biết sâu sắc về xã hội, con người, bằng cảm xúc thương cảm hay căm ghét. Từ đây, một thể loại tổng hợp phong cách sáng tạo của văn học và báo chí chính thức ra đời, đó là thể loại phóng sự. Đến thế kỷ XX, thể loại này nhanh chóng chiếm lĩnh văn đàn, báo giới. Báo chí được đưa vào Việt Nam cùng với bước chân xâm lược của Thực dân Pháp và phóng sự là thể loại tân văn, là sản phẩm của quá trình giao lưu, tiếp xúc với văn hóa, văn học phương Tây (trực tiếp là Pháp) của văn hóa, văn học Việt Nam.
Ở Việt Nam, từ phóng sự xuất hiện lần đầu tiên trong Việt Nam tự điển của hội Khai trí tiến đức, được giải nghĩa: “Phóng sự: người hỏi tin cho nhà báo” [61, tr. Trong cuốn Hán Việt từ điển do Đào Duy Anh biên soạn (xuất bản lần đầu tiên vào năm 1932), phóng sự được giải thích rằng: Phóng có nghĩa là bắt chước, phỏng theo; sự có nghĩa là sự việc. Tổng hợp lại Phóng sự có nghĩa là phỏng theo sự việc. Ngay sau khi tác phẩm Tôi kéo xe của Tam Lang ra đời (1932) cùng với thơ mới, tiểu thuyết, phóng sự đã phát triển rất mạnh mẽ, mang giá trị thẩm mỹ cao.
Tuy nhiên đến lúc này vẫn chưa có sự bàn luận, tranh luận về phóng sự với tư cách là một thể loại. Theo tài liệu được công bố trong Vũ Trọng Phụng, con người và tác phẩm của Nguyễn Hoành Khung và Lại Nguyên Ân thì Vũ Trọng Phụng là người trực tiếp viết phóng sự duy nhất lúc đó có quan niệm rõ ràng về thể loại phóng sự: “Tiểu thuyết và phóng sự là hai thể loại văn gần nhau. Phóng sự là một thiên chuyện kể với cơ sở là những điều mà nhà báo đã từng mắt thấy tai nghe, trừ phi là một thiên “phóng sự trong buồng”, nhà báo nghe người ta kể lại cái mà mình chưa biết bằng tai và bằng mắt” [33 tr. Đến năm 1942, khi phóng sự ở Việt Nam đã phát triển tới đỉnh cao thì giới nghiên cứu, phê bình mới dành cho nó sự quan tâm thích đáng.
Tiêu biểu cho cách đánh giá ở giai đoạn này về phóng sự, phải kể đến nhà nghiên cứu, 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phê bình Vũ Ngọc Phan. Trong cuốn Nhà văn hiện đại, Vũ Ngọc Phan quan niệm: “Lối văn này hoàn toàn mới ở nước ta, và cũng như ở các nước, nó là con đầu lòng của nghề viết báo (. Phóng sự là thăm dò lấy việc mà ghi. Phóng sự là ký sự, là có lời phẩm bình, phóng sự ghi những điều mắt thấy tai nghe, có tính cách thời sự và có chỉ trích.
Không có lối văn nào giúp ích cho việc cải cách, cho nhà đương chức, nhà pháp luật và nhà xã hội học bằng các thiên phóng sự” [44, tr. Năm 1950, Nguyễn Đình Lạp, tác giả của những phóng sự nổi tiếng, theo kháng chiến làm công tác văn hóa văn nghệ, đã có tập bài giảng Muốn làm phóng sự gửi cho các khóa đào tạo đội ngũ văn nghệ kháng chiến mở tại Thanh Hóa. Đây là giáo trình lí luận đầu tiên về thể loại phóng sự. Sau khi có quan niệm rõ ràng về thể phóng sự, Nguyễn Đình Lạp trình bày những vấn đề cơ bản về thể loại cũng như cách thức, phương pháp làm phóng sự.
Ông cho rằng: “Phóng sự hay là phỏng sự. Phóng sự tức là phóng tác (imiter), còn phỏng tức là hỏi, tìm hiểu nghiên cứu - còn sự tức là sự kiện (fait) - Như thế thì gọi là phỏng sự mới đúng hơn, mới hay hơn. Phóng sự là nghiên cứu tìm hiểu một sự kiện gì rồi ghi chép lại cho thật đúng. Không phải bất cứ một sự kiện gì cũng thuộc phạm vi của phóng sự, sự kiện phóng sự phải có bốn yếu tố: Vật chất (cụ thể) - sự kiện phải có thực bằng hình thể trông thấy hoặc nghe thấy.
Phóng sự chỉ ghi chép được hiện tại những cái mắt thấy tai nghe. Phải nhân loại nghĩa là phải có con người. Xã hội, nghĩa là. phải có một xã hội người…( ai chép lại và ảnh hưởng tới ai)” [35, tr.
Đồng thời với việc coi phóng sự “là bộ môn của nghề làm báo”, Nguyễn Đình Lạp còn khẳng định: “Phóng sự là một bộ môn văn học chuyên tả thực rất chân xác những sự kiện xã hội, cụ thể và hiện tại được nghi chép lại tại nơi chốn xảy ra” [35, tr. Năm 1962, trên diễn đàn văn nghệ, nhà văn Bùi Huy Phồn có hẳn một bài viết về thể loại phóng sự. Ông coi phóng sự là một thể văn xung kích, có 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tính chiến đấu và tính kịp thời, thuyết phục người đọc bằng những số liệu, người thật, việc thật. Trong giáo trình Việt Nam văn học sử giản ước tân biên, nhà giáo Phạm Thế Ngũ đã bàn về phóng sự, phân biệt sự khác nhau giữa phóng sự và tiểu thuyết.
Ông coi ở hình thức đơn giản nhất, phóng sự “chỉ là một tường thuật… tác giả nhà báo đến tận nơi hỏi han, điều tra về một cảnh sinh hoạt, một nghề nghiệp, một hạng nhân vật rồi cứ sự mắt thấy tai nghe mà chép lên báo” [37, tr. Trong đợt trao đổi ý kiến về Thể ký và vấn đề viết về người thật, việc thật (đăng lần lượt trên Tạp chí văn học từ tháng 5 năm 1966 đến số tháng 6 năm 1967), cùng với Tô Hoài, Trần Cư, Chế Lan Viên…, Vũ Đức Phúc cũng đã coi phóng sự là ký, nhưng có nhiều đặc điểm không giống các loại ký khác bởi tính “sốt dẻo, xác thực, toàn diện” của nó. Năm 1985, trong tập giáo trình viết chung với Lê Bá Hán, GS. Hà Minh Đức khẳng định: “Về cơ bản, phóng sự cũng có đặc tính của một thiên ký sự: chú trọng sự kiện khách quan, tôn trọng tính chính xác của đối tượng miêu tả.
Nhưng phóng sự lại đòi hỏi tính trực tiếp. Phóng sự được viết ra nhằm giải đáp những vấn đề nào đó mà xã hội quan tâm… Người viết phóng sự giỏi trước hết phải là một người có trách nhiệm với ngòi bút, với chân lý của cuộc sống., có năng lực phát hiện và khái quát hoá. Nghiên cứu về thể ký báo chí, Nguyễn Đức Dũng coi phóng sự là một phần của ký báo chí và khẳng định:“Phóng sự là một thể loại đứng giữa văn học và báo chí, có khả năng trình bày, diễn tả những sự kiện; con người, tình huống điển hình, trong một quá trình phát sinh, phát triển dưới dạng một bức tranh toàn cảnh vừa khái quát, vừa chi tiết sống động với vai trò quan trọng của nhân vật trần thuật và bút pháp linh hoạt, ngôn ngữ giàu chất văn học” [13, tr. Trong lời giới thiệu bộ Phóng sự Việt Nam 1932-1945, PGS.TS Phan Trọng Thưởng tìm thấy ở phóng sự “Cái 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chất chủ quan của chủ thể cầm bút, chất khách quan trung thực của đối tượng miêu tả và ý thức xã hội - công dân chi phối mạnh mẽ đến từng sự kiện, từng vấn đề của đời sống” [57, tr.
Quan niệm của các nhà nghiên cứu trong nước như Vũ Ngọc Phan, Nguyễn Đình Lạp, Phương Lựu, Hà Minh Đức, Trần Đình Sử, Phan Trọng Thưởng, Đức Dũng. dù có khác nhau ít nhiều nhưng đều thống nhất ở chỗ coi phóng sự là một thể ký thuộc loại hình ký phóng sự có nhiệm vụ ghi chép kịp thời những sự kiện, những vụ việc vừa xảy ra nhằm làm sáng tỏ trước công luận hiện thực cuộc sống xã hội đương thời. Phóng sự bao giờ cũng phải mang ý nghĩa thời sự, có mục đích cung cấp cho dư luận những tri thức phong phú, đầy đủ, chính xác về vấn đề mà mọi người quan tâm. Phóng sự thể hiện quan điểm và xúc cảm của tác giả về hiện thực.
Đặc điểm về nội dung của thể loại phóng sự 1.Phản ánh những mâu thuẫn và trả lời những câu hỏi Như đã nói ở trên, phóng sự bao giờ cũng phải mang tính thời sự, giải đáp cho công chúng những vấn đề mà họ quan tâm. Vì vậy, phóng sự phản ánh kịp thời cái gì đã xảy ra, xảy ra ở đâu, xảy ra khi nào, với ai, xảy ra như thế nào, và tại sao lại xảy ra.