CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÒNG NGỪA TÌNH HÌNH CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ CÔNG CỘNG 1. Khái niệm, cơ sở, nguyên tắc, mục đích và ý nghĩa của phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm trật tự công cộng 1. Khái niệm phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm trật tự công cộng Phòng ngừa tình hình tội phạm là khái niệm cơ bản của tội phạm học, vấn đề này luôn được các nhà khoa học đặt ra nghiên cứu và được các nhà lập pháp đề cập đến trong các văn bản luật. Hiện nay, có nhiều quan điểm khác nhau về phòng ngừa tình hình tội phạm, cụ thể: Quan điểm thứ nhất cho rằng, phòng ngừa tình hình tội phạm là việc áp dụng các biện pháp kinh tế, chính trị, tư tưởng, pháp luật… do các cơ quan, tổ chức và công dân tiến hành dưới sự lãnh đạo của Đảng nhằm xóa bỏ hoặc vô hiệu hóa các nguyên nhân, điều kiện phạm tội; không để tội phạm xảy ra; làm giảm tội phạm và tiến tới loại trừ hoàn toàn tội phạm ra khỏi đời sống xã hội.
Theo quan điểm này, phòng ngừa tình tội phạm bao gồm cả hoạt động phòng ngừa và hoạt động đấu tranh chống tội phạm. Quan điểm này được đa số các nhà khoa học, nhà nghiên cứu lý luận về tội phạm học ủng hộ. Quan điểm thứ hai cho rằng, phòng ngừa tình hình tội phạm chỉ là các hoạt động tác động vào nguyên nhân, điều kiện của tội phạm nhằm ngăn ngừa trước không để tội phạm xảy ra và loại trừ nguyên nhân phát sinh tội phạm. Mặc dù có nhiều quan điểm khác nhau về phòng ngừa tình hình tội phạm nhưng tựu trung lại, phòng ngừa tình hình tội phạm trước hết là việc làm rõ nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm trên phạm vi toàn xã hội, từ đó áp dụng các biện pháp nhằm xóa bỏ nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm, xóa bỏ nguồn gốc phát sinh tội phạm.
Đồng thời tiến hành 7 quản lý, giáo dục đối với những người có điều kiện, khả năng phạm tội nhằm không để họ tiếp tục thực hiện tội phạm, ngăn chặn, hạn chế, làm giảm tình hình tội phạm, tiến tới loại bỏ tình hình tội phạm ra khỏi đời sống xã hội. Để phòng ngừa tình hình tội phạm đòi hỏi phải thực hiện đồng bộ các biện pháp khác nhau với sự tham gia phối hợp chặt chẽ của các cơ quan Nhà nước, tổ chức xã hội và mọi công dân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam nhằm tạo ra môi trường sống lành mạnh, tạo điều kiện cho việc phát triển, hoàn thiện nhân cách con người mới XHCN. Tội phạm xâm phạm TTCC là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý, xâm phạm các quy định của Nhà nước về TTCC, gây ra những thiệt hại về tài sản của Nhà nước, của tổ chức, thiệt hại về tính mạng, tài sản của công dân, xâm phạm đến hoạt động bình thường ở những nơi công cộng. Các tội xâm phạm TTCC được quy định từ điều 318 đến điều 329 thuộc mục 4, chương XXI, Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), bao gồm 12 tội danh: Tội gây rối TTCC; tội xâm phạm thi thể, mồ mả, hài cốt; tội hành nghề mê tín, dị đoan; tội đánh bạc; tội tổ chức đánh bạc hoặc gá bạc; tội chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có; tội rửa tiền; tội dụ dỗ, ép buộc hoặc chứa chấp người dưới 18 tuổi phạm pháp; tội truyền bá văn hóa phẩm đồi trụy; tội chứa mại dâm; tội môi giới mại dâm; tội mua dâm người dưới 18 tuổi.
Tình hình các tội xâm phạm TTCC là một bộ phận trong cơ cấu tình hình tội phạm. Do vậy, phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm TTCC không thể tách rời phòng ngừa tình hình tội phạm cả trên phương diện lý luận và thực tiễn. Phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm TTCC là hoạt động phòng ngừa đối với nhóm tội phạm cụ thể, vì vậy phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm TTCC mang những nét đặc trưng riêng, trong đó phải xác định các vấn đề cụ thể sau: 8 Một là, phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm TTCC phải tiến hành đồng bộ các biện pháp chính trị, kinh tế, pháp luật, nghiệp vụ chuyên ngành, hành chính, giáo dục… để nghiên cứu, tìm ra và hạn chế, triệt tiêu những nguyên nhân, điều kiện dẫn đến hành vi phạm các tội xâm phạm TTCC. Hai là, phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm TTCC được tiến hành một cách có hệ thống, có tính xã hội cao với sự tham gia của các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội và mọi công dân, trong đó các cơ quan bảo vệ pháp luật và Tòa án là lực lượng trung tâm và nòng cốt.
Đây là lực lượng có vị trí, vai trò rất quan trọng trong công tác bảo đảm ANTT nói chung và phòng ngừa tình hình tội phạm nói riêng; lực lượng này được đào tạo bài bản, được áp dụng các phương tiện, biện pháp nghiệp vụ vào thực tiễn phòng ngừa tình hình tội phạm và phải chủ động phối hợp chặt chẽ với các lực lượng khác để triển khai các biện pháp phòng ngừa. Ba là, mục đích của phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm TTCC là nghiên cứu, tìm ra và hạn chế, triệt tiêu những nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm TTCC nhằm hạn chế và tiến tới loại bỏ tình hình tội phạm đó ra khỏi đời sống xã hội. Từ những phân tích trên, có thể định nghĩa: “Phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm trật tự công cộng là việc áp dụng đồng bộ các biện pháp chính trị, kinh tế, pháp luật, nghiệp vụ chuyên ngành, hành chính, giáo dục… do các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và công dân tiến hành, dưới sự lãnh đạo của Đảng để nghiên cứu, tìm ra và hạn chế, triệt tiêu các nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm trật tự công cộng, nhằm hạn chế và tiến tới loại bỏ tình hình các tội xâm phạm trật tự công cộng ra khỏi đời sống xã hội”. Cơ sở của phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm trật tự công cộng - Cơ sở chính trị: Phòng ngừa tình hình tội phạm nói chung và phòng 9 ngừa tình hình các tội xâm phạm TTCC nói riêng là nhiệm vụ chung của toàn Đảng, toàn quân và toàn dân.
Đảng ta luôn xác định đấu tranh phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật là một trong những nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên của Đảng. Đảng chỉ rõ: “Trong đấu tranh phòng, chống tội phạm phải kết hợp chặt chẽ chủ động tiến công với chủ động phòng ngừa, lấy chủ động phòng ngừa, giữ vững bên trong là chính” [2, tr. Chỉ thị số 48-CT/TW ngày 22/10/2010 của Bộ Chính trị về “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tội phạm trong tình hình mới” đã đặt ra mục đích: “Trong thời gian tới, công tác phòng, chống tội phạm phải kiềm chế, làm giảm các loại tội phạm, nhất là các tội phạm nghiêm trọng, tội phạm mới; tạo ra môi trường lành mạnh, phục vụ có hiệu quả nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, bảo vệ cuộc sống hạnh phúc và bình yên của nhân dân” [5, tr. Để đạt được mục đích đó Chỉ thị số 48-CT/TW đã đề ra 4 yêu cầu và 9 nhiệm vụ chủ yếu trong phòng, chống tội phạm.
Trong đó, Chỉ thị đã xác định nhiệm vụ quan trọng hàng đầu là: “Các cấp ủy Đảng, chính quyền từ Trung ương đến cơ sở phải quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo công tác phòng, chống tội phạm, xác định công tác này là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, thường xuyên của mình; đề ra các nghị quyết, chương trình để thực hiện có hiệu quả các chủ trương, kế hoạch phòng, chống tội phạm; định kỳ sơ kết, tổng kết, đánh giá tình hình, kết quả thực hiện; tăng cường đôn đốc, kiểm tra, thanh tra, kịp thời giải quyết, tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong quá trình phòng, chống tội phạm” [5, tr. Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 25/10/2013 của Ban chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) về “Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới” đã xác định rõ mục tiêu, quan điểm, phương châm chỉ đạo, nhiệm vụ và các giải pháp phòng, chống tội phạm, bảo vệ Tổ quốc trong bối cảnh mới của tình hình thế giới, khu vực, hội nhập quốc tế. Đặc biệt Nghị quyết số 28-NQ/TW 10 đã đặt ra vấn đề “bảo vệ vững chắc Tổ quốc từ xa”, tức là tăng cường các hoạt động phòng ngừa trong đó có phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm TTCC. Nghị quyết số 28-NQ/TW đã chỉ rõ: “Trong đấu tranh phòng, chống tội phạm phải lấy việc giáo dục, thuyết phục, phòng ngừa là chính đi đôi với giữ nghiêm kỷ luật, kỷ cương, xử lý nghiêm minh hành vi vi phạm pháp luật” [2, tr.
Chỉ thị số 46-CT/TW ngày 22/6/2015 của Bộ Chính trị về “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác bảo đảm ANTT trong tình hình mới” cũng đã đặt ra yêu cầu, nhiệm vụ trong công tác phòng, chống tội phạm, bảo đảm ANTT. Chỉ thị nhấn mạnh việc tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tội phạm, bảo đảm ANTT trong tình hình mới; trong công tác phòng, chống tội phạm phải lấy chủ động phòng ngừa là chính, kết hợp chặt chẽ với tích cực tấn công trấn áp tội phạm. Bên cạnh đó, các Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng đều đặt ra nhiệm vụ đấu tranh phòng chống tội phạm, trong đó có hoạt động phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm TTCC. Gần đây nhất, Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng đã đặt ra 1 trong 6 nhiệm vụ trọng tâm là: “Kiên quyết, kiên trì đấu tranh bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc; giữ vững môi trường hoà bình, ổn định để phát triển đất nước; bảo đảm ANQG, giữ gìn TTATXH” [13, tr.
Tại tỉnh Quảng Nam, trên cơ sở các chỉ thị, nghị quyết của Bộ Chính trị, Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Tỉnh ủy, Hội đồng nhân dân tỉnh cũng đã ban hành các nghị quyết chỉ đạo hoạt động phòng ngừa tình hình tội phạm trong đó có phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm TTCC.