Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÒNG, CHỐNG TRA TẤN 1. Khái niệm tra tấn Tổ chức Ân xá quốc tế là tổ chức đầu tiên định nghĩa Tra tấn từ góc độ chính trị và điều hành để sử dụng trong vận động nhân quyền và nghiên cứu dịch tễ học và khảo sát. Theo đó một định nghĩa tra tấn khá rộng và đơn giản được sử dụng trong Báo cáo về tra tấn năm 1973 như sau: “Tra tấn là sự gây tổn hại có hệ thống và có chủ ý bởi một người này đối với người khác, hoặc đối với người thứ ba, để thực hiện mục đích của người tra tấn trái với ý muốn của người kia” [62]. Định nghĩa của Hiệp hội Dược Thế giới, trong Tuyên bố Tokyo 1975 cũng có nội dung tương tự: Tra tấn được coi là sự gây tổn hại về thể chất hoặc tinh thần một cách có chủ ý, hệ thống hoặc bừa bãi do một hoặc nhiều người tự mình thực hiện hoặc theo mệnh lệnh của người có thẩm quyền, để ép buộc người khác đưa ra thông tin, thú tội, hoặc vì bất kỳ lý do nào Theo từ điển Tiếng Việt thì Tra tấn là việc đánh đập tàn nhẫn để bắt cung khai.
Còn theo Từ điển Webster‟s New Collegiate Dictionary thì tra tấn được hiểu như sau: 1. Gây ra đau đớn dữ dội (như đốt, đánh đập, gây thương tích) để trừng phạt, ép buộc hoặc để thỏa mãn thú vui tàn bạo. Gây ra đau đớn về thể chất hoặc tinh thần. Để trừng phạt hoặc ép buộc thông qua việc gây đau đớn.
Để gây ra sự chịu đựng đau đớn, để gây ra đau khổ. Và đinh ̣ nghiã đươ ̣c chấ p nhâ ̣n rô ̣ng raĩ nhấ t cho đế n nay là định nghĩa tra tấ n theo Công ước chố ng tra tấ n và các hiǹ h thức đố i xử hoă ̣c trừng pha ̣t 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tàn bạo, vô nhân đa ̣o hoă ̣c ha ̣ nhu ̣c con người của Liên hơ ̣p quố c 1984 (Sau đây go ̣i tắ t là Công ước Chố ng tra tấ n): Tra tấn có nghĩa là bất kỳ hành vi nào cố ý gây đau đớn hoặc khổ đau nghiêm trọng về thể xác hay tinh thần cho một người, vì những mục đích như lấy thông tin hoặc lời thú tội từ người đó hay một người thứ ba, hoặc để trừng phạt người đó vì một hành vi mà người đó hay người thứ ba thực hiện hay bị nghi ngờ đã thực hiện, hoặc để đe doạ hay ép buộc người đó hay người thứ ba, hoặc vì bất kỳ một lý do nào khác dựa trên sự phân biệt đối xử dưới mọi hình thức, khi nỗi đau đớn và khổ đau đó do một công chức hay người nào khác hành động với tư cách chính thức gây ra, hay với sự xúi giục, đồng tình hay ưng thuận của một công chức [9]. Theo như những điểm trên có thể nhận thấy tra tấ n đươ ̣c đinh ̣ nghi ̃ a ở nhiề u văn bản khác và ta ̣i nhiề u thời điể m khác nhau tuy nhiên tựu chung la ̣i thì thấy rằng những hành vi gây ra đau đớn chỉ được coi là tra tấn khi nó được thực hiện với mục đích nhất định với thẩ m quyề n nhấ t đinh ̣. Như vậy nếu có một vụ ẩu đả, đánh đập diễn ra trên đường phố chẳng hạn thì dù có thể nạn nhân bị thương tích, bị xâm hại nhưng những người thực hiện hành vi đó không theo bất kỳ một mệnh lệnh, hay dưới quyền lực của chính quyền, quân đội hay tư pháp thì đó không phải là tra tấn.
Trái lại nếu một nhóm người thuộc quân đội thực hiện hành vi như trên thì đó là tra tấn. Điểm khác biệt chính giữa một hành vi dã man đơn thuần với một hành vi tra tấn đó là ở hành vi đó được thực hiện theo một thẩm quyền chính thức và với mô ̣t mu ̣c đích nhấ t đinh ̣. Như vậy trong những định nghĩa này có ngụ ý rằng khi tra tấn được thực hiện dưới danh nghĩa chính quyền thì nó sẽ được chấp nhận. Và thông qua việc truy cứu trách nhiệm cho những người trong việc ra lệnh và điều 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hành việc tra tấn đã tạo cho những người thực hiện hành vi tra tấn lợi thế để có thể không phải chịu trách nhiệm khi đưa ra lời biện hộ rằng “Chúng tôi chỉ làm theo lệnh” [55].
Tra tấ n phải đươ ̣c thực hiê ̣n cố ý , trái ý muốn nạn nhân và khi nạn nhân trong tình tra ̣ng không thể tự vê ̣ đươ ̣c. Như vâ ̣y trong các trường hơ ̣p những sự đau đớn nghiêm tro ̣ng đươ ̣c thực hiê ̣n mô ̣t cách vô ý như A vô tình làm bỏng B; A cố tin ̀ h làm B bi bo ̣ ̉ ng và B đồ ng ý để cho A làm bỏng miǹ h ; và trong cả trường hơ ̣p dù B không muố n A làm miǹ h bi ̣bỏng nhưng B đã có thể chố ng trả và tự vê ̣ ngăn chă ̣n lại hành vi của A thì tất cả các trường hợp này không phải là tra tấ n. Trên thực tế tra tấ n không thể xảy ra nế u không tước bỏ quyề n tự chủ của nạn nhân trong quá trình tra tấn. Tra tấ n đươ ̣c thực hiê ̣n với mu ̣c đić h phá vỡ ý chí của nạn.
Ít nhất người thực hiện hành vi tra tấn sẽ cố ý thực hiện việc kiể m soát đố i với cơ thể và các cảm giác của nạn nhân (gây ra sự đa u đớn nghiêm tro ̣ng). Qua đó cơ thể của na ̣n nhân không còn là của na ̣n nhân , thay vào đó trở thành công cu ̣ của người tra tấ n. Cầ n phải phân biê ̣t tra tấ n với cưỡng ép. Trong trường hơ ̣p cưỡng ép , thì người bi ̣cưỡng ép bi ̣bắ t phải làm những viê ̣c mình không muố n.
Điề u này có điể m giố ng với tra tấ n ở chỗ lấ y đi sự kiể m soát hành đô ̣ng và ra quyế t đinḥ của nạn nhân, ví dụ trong trường hợp mô ̣t vu ̣ cướp tài sản , mô ̣t người miễn cưỡng phải đưa tài sản khi bị kẻ cướp đe do ̣a xâm ha ̣i tiń h ma ̣ng. Trong ví du ̣ này , cưỡng ép không bắ t buô ̣c phải có yế u tố gây ra đau đớn nghiêm tro ̣ng về thể chấ t hay tinh thầ n, do vâ ̣y nó không phải là tra tấ n. Và trong trường hơ ̣p cưỡng ép có sử dụng vũ lực ví dụ như cảnh sát sử dụng dụng cụ sốc điện để trấn áp đám đông biể u tin ̀ h thì đây cũng không phải là tra tấn , nế u những người biể u tình không nằ m dưới sự kiể m soát của cảnh sát, và họ có thể tự vệ được. Tuy nhiên, tra tấ n vẫn có sự liên quan đế n cưỡng ép trong nhiề u trường hơ ̣p , đă ̣c biê ̣t khi người thực hiê ̣n hành vi tra tấ n muố n tìm kiế m thông tin từ na ̣n nhân.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Mục đích của Tra tấn Vào buổi sơ khai, tra tấn ở dưới hình thức rộng hay hẹp tùy thuộc vào tội phạm và được sử dụng như là một cách để trừng phạt những người phạm tội. Vào thời xa xưa, khi mà cuộc sống ngắn ngủi, dã man và tàn bạo, thì khó có thể có hình phạt nào khác hơn. Khi những người phạm tội vi phạm những quy tắc đạo đức thì họ sẽ bị hành hình công khai một cách man rợ, đó cũng là cách để chứng tỏ rằng pháp luật được thực thi, xã hội được đảm bảo an toàn và những ai tuân theo pháp luật cũng sẽ được an toàn.
Những hình ảnh thực thi pháp luật như vậy là để làm hài lòng đám đông và cho họ cảm giác về công lý được thực thi. Tra tấn còn được sử dụng như là công cụ để duy trì sự kiểm soát và thực thi quyền lực đối với những người đối lập hay những người có tư tưởng cấp tiến và có khả năng đe dọa đến chính quyền và hệ thống cai trị. Trải qua nhiều thiên niên kỷ, hàng ngàn các nền văn minh trỗi dậy rồi lại sụp đổ, nhưng việc sử dụng tra tấn và những lý do đằng sau việc sử dụng nó vẫn còn duy trì khá liên tục. Mục đích sử dụng tra tấn đầu tiên với tư cách là hình thức trừng phạt thường không quá phức tạp, đó là khi người phạm tội bị xác định là có tội thì họ bị trừng phạt.
Nhưng qua thời gian, mục đích của việc sử dụng tra tấn chuyển từ việc trừng phạt đơn thuần sang việc lấy thông tin, đó là khi các nạn nhân bị đưa đến nơi hành hình và chứng kiến tận mắt quá trình của việc hành hình mà mình sẽ sắp phải trải qua, sau đó họ lại được đưa về nơi giam giữ để suy nghĩ. Như vậy thì những hình ảnh đó cũng đủ để cho những người đó phải khai tất cả những gì mình biết, tuy vậy cũng không loại trừ những người có ý chí mạnh khi không khai gì cả vì biết rằng dù có khai hay không thì họ vẫn bị hành hình, tra tấn như vậy. Việc chỉ ra một các rõ ràng những hình thức trừng phạt nào được coi là tra tấn, và những hình thức nào là không phải tra tấn sẽ khó khăn hơn khi coi tra tấn là một công cụ để thu thập thông tin hay lời thú tội. Vào bất kỳ lúc nào 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khi mà thông tin bị cưỡng ép thu thập từ người đang bị giam cầm thì rất có khả năng rằng tra tấn đã được thực hiện bởi nếu là người vô tội, thì họ không có thông tin gì để cung cấp cả và nếu là người có tội, thì họ sẽ không muốn đưa ra bất kỳ thông tin gì.
Mặt khác, theo bản chất của việc trừng phạt thì người phạm tội sẽ chịu trừng phạt nặng hay nhẹ tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của tội phạm. Bất kể là tội phạm gì thì khi các quy chuẩn xã hội bị phá vỡ thì việc trừng phạt sẽ được thực thi, để đảm bảo rằng chính quyền đang làm đúng công việc của mình. Thất bại trong việc này sẽ dẫn đến tình trạng bất ổn, và sự sụp đổ của xã hội là không thể tránh khỏi. Vậy khi nào thì việc trừng phạt trở thành tra tấn?