Phát triển văn hóa nhà trường cao đẳng sư phạm vùng đồng bằng sông hồng trong bối cảnh đổi mới giáo dục

Bài viết khám phá phát triển văn hóa nhà trường cao đẳng sư phạm vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay.

• Tác giả: Vũ Thị Quỳnh
• Người hướng dẫn: TS Nguyễn Dục Quang
• Trường học: Trường Cao đẳng Sư phạm
• Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
• Đề tài: Phát Triển Văn Hóa Nhà Trường Cao Đẳng Sư Phạm Vùng Đồng Bằng Sông Hồng Trong Bối Cảnh Đổi Mới Giáo Dục
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA NHÀ TRƢỜNG CAO ĐẲNG SƢ PHẠM TRONG BỐI CẢNH ĐỔI MỚI GIÁO DỤC
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề
• 1.2. Những nghiên cứu về Văn hóa nhà trường
• 1.3. Những nghiên cứu về phát triển VHNT
• 1.4. Các khái niệm cơ bản của đề tài
• 1.4.1. Nhà trường
• 1.4.2. Văn hóa nhà trường
• 1.4.3. Quản lý nhà trường. Phát triển văn hóa nhà trường
• 1.5. Đặc trƣng văn hóa nhà trƣờng Cao đẳng Sƣ phạm vùng đồng bằng sông Hồng
• 1.5.1. Đặc trưng văn hóa vùng đồng bằng Sông Hồng
• 1.5.2. Những đặc điểm cơ bản của trường Cao đẳng sư phạm
• 1.5.3. Vai trò của văn hóa đối với các trường Cao đẳng Sư phạm
• 1.5.4. Các thành tố của văn hóa nhà trường Cao đẳng sư phạm
• 1.5.5. Định hình những giá trị văn hóa cốt lõi để phát triển văn hoá trong nhà trường cao đẳng sư phạm
• 1.6. Bối cảnh đổi mới giáo dục và yêu cầu đặt ra đối với công tác phát triển văn hóa nhà trƣờng cao đẳng sƣ phạm
• 1.6.1. Bối cảnh hiện nay
• 1.6.2. Yêu cầu đặt ra đối với công tác phát triển văn hóa nhà trường
• 1.6.3. Phát triển văn hóa nhà trƣờng cao đẳng sƣ phạm. Tầm quan trọng của phát triển VHNT cao đẳng sư phạm
• 1.7. Ma trận các thành tố và chức năng quản lý trong phát triển văn hóa nhà trường
• 1.8. Nội dung phát triển văn hóa nhà trường
• 1.9. Xây dựng Bộ tiêu chí đánh giá văn hóa nhà trường cao đẳng sư phạm
• 1.10. Các yếu tố ảnh hƣởng tới công tác phát triển văn hóa nhà trƣờng
• 1.10.1. Năng lực của cán bộ quản lý nhà trường
• 1.10.2. Cơ sở vật chất, thiết bị trong nhà trường
• 1.10.3. Chất lượng của đội ngũ cán bộ, giảng viên trong nhà trường
• 1.10.4. Đặc điểm của sinh viên sư phạm. Quá trình xã hội hóa giáo dục
• 1.10.5. Xu thế toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế
• 1.10.6. Sự phát triển của khoa học công nghệ thông tin và truyền thông
• 1.10.7. Sự tác động của kinh tế - xã hội
• 1.11. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN VĂN HÓA NHÀ TRƢỜNG Ở CÁC TRƢỜNG CAO ĐẲNG SƢ PHẠM VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG TRONG BỐI CẢNH ĐỔI MỚI GIÁO DỤC
• 2.1. Khái quát vài nét về các trƣờng Cao đẳng sƣ phạm trong địa bàn nghiên cứu
• 2.1.1. Trường cao đẳng sư phạm Trung ương
• 2.1.2. Trường cao đẳng sư phạm Hà Tây
• 2.1.3. Trường Cao đẳng sư phạm Bắc Ninh
• 2.1.4. Trường Cao đẳng sư phạm Thái Bình
• 2.2. Tổ chức nghiên cứu thực trạng
• 2.2.1. Mục đích khảo sát
• 2.2.2. Đối tượng, địa bàn và khách thể khảo sát
• 2.2.3. Nội dung khảo sát
• 2.2.4. Phương pháp khảo sát
• 2.3. Kết quả khảo sát
• 2.3.1. Thực trạng văn hóa nhà trƣờng Cao đẳng Sƣ phạm vùng đồng bằng sông Hồng
• 2.3.1.1. Thực trạng nhận thức về tầm quan trọng của văn hóa nhà trường
• 2.3.1.2. Thực trạng tầm quan trọng và mức độ biểu hiện các thành tố của văn hóa nhà trường cao đẳng sư phạm vùng đồng bằng sông Hồng
• 2.3.1.3. Đánh giá tầm quan trọng và mức độ biểu hiện về các thành tố của văn hóa nhà trường Cao đẳng sư phạm
• 2.3.1.4. Thực trạng phát triển văn hóa nhà trƣờng Cao đẳng Sƣ phạm vùng đồng bằng sông Hồng
• 2.3.1.5. Nhận thức về tầm quan trọng của phát triển VHNT Cao đẳng Sư phạm
• 2.3.1.6. Thực trạng đánh giá trách nhiệm của các thành viên trong phát triển văn hóa nhà trường cao đẳng sư phạm
• 2.3.1.7. Thực trạng về vai trò của cán bộ quản lý trong phát triển VHNT
• 2.3.1.8. Thực trạng các nội dung phát triển văn hóa nhà trường cao đẳng sư phạm vùng đồng bằng sông Hồng
• 2.3.1.9. Thực trạng nhận thức về vai trò xây dựng tiêu chí VHNT trong các trường cao đẳng sư phạm vùng đồng bằng sông Hồng
• 2.3.1.10. Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động phát triển VHNT
• 2.3.1.11. Đánh giá thực trạng
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN VĂN HÓA NHÀ TRƢỜNG Ở CÁC TRƢỜNG CAO ĐẲNG SƢ PHẠM VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG TRONG BỐI CẢNH ĐỔI MỚI GIÁO DỤC
• 3.1. Nguyên tắc đề xuất giải pháp
• 3.1.1. Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống toàn diện của cấu trúc văn hóa
• 3.1.2. Nguyên tắc đảo bảo tính kế thừa và tính hội nhập
• 3.1.3. Nguyên tắc đảm bảo mức độ khả thi
• 3.1.4. Nguyên tắc đảm bảo tính toàn diện
• 3.2. Đề xuất các giải pháp phát triển văn hóa nhà trƣờng trƣờng cao đẳng sƣ phạm vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh đổi mới giáo dục
• 3.2.1. Giải pháp 1: Tổ chức nâng cao nhận thức cho các lực lượng giáo dục về tầm quan trọng của phát triển VHNT
• 3.2.2. Giải pháp 2: Tổ chức xác định các giá trị văn hóa cốt lõi phù hợp với sự phát triển của nhà trường cao đẳng sư phạm trong bối cảnh mới
• 3.2.3. Giải pháp 3: Triển khai xây dựng bộ tiêu chí đánh giá văn hóa nhà trường Cao đẳng sư phạm
• 3.2.4. Giải pháp 4: Tổ chức xây dựng mô hình phòng ban, khoa chuyên môn điển hình về văn hóa ở trường cao đẳng sư phạm vùng đồng bằng sông Hồng
• 3.2.5. Giải pháp 5: Phát triển văn hóa trong học tập và rèn luyện cho sinh viên hướng đến xây dựng trường học thân thiện, sinh viên tích cực
• 3.2.6. Giải pháp 6: Triển khai xây dựng môi trường sư phạm thông qua việc kiến tạo “nhà trường học tập” trong phát triển văn hóa nhà trường
• 3.2.7. Giải pháp 7: Tăng cường huy động các nguồn lực trong phát triển văn hóa nhà trường cao đẳng sư phạm trong bối cảnh đổi mới giáo dục
• 3.3. Mối quan hệ của các giải pháp
• 3.4. Kết quả khảo nghiệm và thử nghiệm các giải pháp
• 3.4.1. Kết quả khảo nghiệm tính cần thiết và mức độ khả thi của hệ thống giải pháp phát triển văn hóa nhà trường Cao đẳng Sư phạm vùng đồng bằng sông Hồng
• 3.4.2. Thử nghiệm tác động thực tế của giải pháp
• 3.5. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Văn Hóa Nhà Trường Cao Đẳng Sư Phạm

Phát triển văn hóa nhà trường cao đẳng sư phạm là một yếu tố quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục. Văn hóa giáo dục không chỉ ảnh hưởng đến môi trường học tập mà còn định hình nhân cách của sinh viên. Trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay, việc xây dựng và phát triển văn hóa nhà trường cần được chú trọng hơn bao giờ hết.

1.1. Khái Niệm Về Văn Hóa Giáo Dục

Văn hóa giáo dục là tổng thể các giá trị, niềm tin và hành vi được hình thành trong môi trường giáo dục. Nó bao gồm các yếu tố như phong cách giảng dạy, mối quan hệ giữa giáo viên và sinh viên, và các hoạt động ngoại khóa.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Phát Triển Văn Hóa Nhà Trường

Phát triển văn hóa nhà trường giúp tạo ra một môi trường học tập tích cực, khuyến khích sự sáng tạo và hợp tác giữa các thành viên trong trường. Điều này không chỉ nâng cao chất lượng giáo dục mà còn góp phần hình thành nhân cách cho sinh viên.

II. Những Thách Thức Trong Phát Triển Văn Hóa Nhà Trường

Mặc dù có nhiều lợi ích, việc phát triển văn hóa nhà trường cũng gặp phải nhiều thách thức. Những yếu tố như sự thay đổi trong chính sách giáo dục, áp lực từ môi trường xã hội và sự thiếu hụt nguồn lực có thể cản trở quá trình này.

2.1. Áp Lực Từ Môi Trường Xã Hội

Môi trường xã hội hiện nay có nhiều biến động, ảnh hưởng đến tâm lý và hành vi của sinh viên. Sự cạnh tranh trong giáo dục và áp lực từ gia đình có thể làm giảm động lực học tập của sinh viên.

2.2. Thiếu Hụt Nguồn Lực

Nhiều trường cao đẳng sư phạm gặp khó khăn trong việc huy động nguồn lực cho các hoạt động phát triển văn hóa. Điều này dẫn đến việc thiếu các chương trình đào tạo và hoạt động ngoại khóa phong phú.

III. Phương Pháp Phát Triển Văn Hóa Nhà Trường Hiệu Quả

Để phát triển văn hóa nhà trường hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp quản lý và giáo dục phù hợp. Việc xây dựng các tiêu chí đánh giá văn hóa nhà trường cũng là một giải pháp quan trọng.

3.1. Xây Dựng Bộ Tiêu Chí Đánh Giá Văn Hóa

Bộ tiêu chí đánh giá văn hóa nhà trường giúp xác định các yếu tố cần thiết để phát triển văn hóa. Điều này bao gồm việc đánh giá mức độ hài lòng của sinh viên và giảng viên về môi trường học tập.

3.2. Tổ Chức Các Hoạt Động Ngoại Khóa

Các hoạt động ngoại khóa như hội thảo, câu lạc bộ và sự kiện văn hóa giúp sinh viên phát triển kỹ năng mềm và tạo ra sự gắn kết trong cộng đồng học tập.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Trong Phát Triển Văn Hóa Nhà Trường

Việc áp dụng các giải pháp phát triển văn hóa nhà trường cần được thực hiện một cách đồng bộ và liên tục. Các trường cao đẳng sư phạm cần có kế hoạch cụ thể để triển khai các hoạt động này.

4.1. Thực Trạng Văn Hóa Nhà Trường Hiện Nay

Nhiều trường cao đẳng sư phạm đã bắt đầu chú trọng đến việc phát triển văn hóa nhà trường, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế trong việc thực hiện các hoạt động cụ thể.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Văn Hóa Nhà Trường

Nghiên cứu cho thấy rằng việc phát triển văn hóa nhà trường có tác động tích cực đến chất lượng giáo dục và sự phát triển toàn diện của sinh viên.

V. Kết Luận Về Phát Triển Văn Hóa Nhà Trường Cao Đẳng Sư Phạm

Phát triển văn hóa nhà trường cao đẳng sư phạm là một nhiệm vụ quan trọng trong bối cảnh đổi mới giáo dục. Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan để đạt được mục tiêu này.

5.1. Tương Lai Của Văn Hóa Nhà Trường

Trong tương lai, việc phát triển văn hóa nhà trường sẽ tiếp tục được chú trọng, nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và đáp ứng nhu cầu của xã hội.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Các Trường Cao Đẳng Sư Phạm

Các trường cần xây dựng kế hoạch phát triển văn hóa cụ thể, đồng thời tăng cường sự tham gia của sinh viên và giảng viên trong các hoạt động văn hóa.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Phát triển văn hóa nhà trường Cao đẳng Sư phạm vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh đổi mới giáo dục" của tác giả Vũ Thị Quỳnh được thực hiện tại Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam (năm 2018), thuộc chuyên ngành Quản lý giáo dục, mã số 9.14, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Dục Quang và PGS.TS Đặng Quốc Bảo. Luận án tiếp cận vấn đề phát triển văn hóa nhà trường dưới góc độ khoa học quản lý giáo dục, kết hợp giữa nghiên cứu lý luận, điều tra thực trạng định lượng và thực nghiệm tác động sư phạm.

Về tính cấp thiết, tác giả dẫn xuất quan điểm từ Cương lĩnh Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI về sứ mệnh của giáo dục và đào tạo trong việc nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực và bồi dưỡng nhân tài. Trong giai đoạn hiện nay, nhiều trường đại học và cao đẳng có xu hướng tập trung mở rộng quy mô đào tạo mà chưa chú trọng đúng mức đến chất lượng giáo dục. Đồng thời, những tác động từ mặt trái của kinh tế thị trường ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động sư phạm, làm suy giảm đạo đức của một bộ phận người dạy và người học. Trường Cao đẳng Sư phạm giữ chức năng đào tạo đội ngũ giáo viên cho các bậc học Mầm non, Tiểu học và Trung học cơ sở, đòi hỏi người học phải hình thành nhân cách "mô phạm" mẫu mực. Văn hóa nhà trường đóng vai trò duy trì sự ổn định bên trong, thích ứng với môi trường bên ngoài và tạo dựng bản sắc riêng. Tuy nhiên, thực tiễn quản lý văn hóa nhà trường tại các cơ sở này còn bộc lộ nhiều hạn chế về nội dung và phương thức tổ chức, chưa định hình được bộ công cụ đo lường và hệ thống giải pháp phát triển đồng bộ.

Mục đích nghiên cứu của đề tài là trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn phát triển văn hóa nhà trường ở trường Cao đẳng Sư phạm, đề xuất hệ thống giải pháp phát triển văn hóa nhà trường Cao đẳng Sư phạm vùng đồng bằng sông Hồng, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo, đáp ứng yêu cầu của xã hội trong bối cảnh đổi mới giáo dục.

Giả thuyết khoa học của luận án được xác định như sau: "Trong bối cảnh đổi mới căn bản toàn diện giáo dục, văn hóa nhà trường là yếu tố tác động lớn đến chất lượng giáo dục của nhà trường. Tuy nhiên tại các nhà trường nghiên cứu, công tác phát triển văn hóa nhà trường đang còn gặp một số hạn chế nhất định. Nếu vận dụng phương thức quản lý theo nội dung và hoạt động để phát triển văn hóa nhà trường Cao đẳng Sư phạm thông qua việc đề xuất hệ thống giải pháp đảm bảo đồng bộ, tính thực tiễn và tính khả thi, đồng thời bằng cách xây dựng Bộ tiêu chí làm công cụ đánh giá văn hóa nhà trường thì sẽ tạo nên được một văn hóa nhà trường đặc trưng, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo tại các trường Cao đẳng Sư phạm, đáp ứng mục tiêu phát triển trong giai đoạn đổi mới giáo dục hiện nay."

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án gồm ba nhiệm vụ cụ thể:

1. Nghiên cứu cơ sở lý luận về phát triển văn hóa nhà trường các trường Cao đẳng Sư phạm.
2. Đánh giá thực trạng phát triển văn hóa nhà trường các trường Cao đẳng Sư phạm vùng đồng bằng sông Hồng.
3. Đề xuất giải pháp phát triển văn hóa nhà trường các trường Cao đẳng Sư phạm vùng đồng bằng sông Hồng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Khách thể nghiên cứu: Văn hóa nhà trường ở các trường Cao đẳng Sư phạm.
• Đối tượng nghiên cứu: Phát triển văn hóa nhà trường ở trường Cao đẳng Sư phạm.
• Giới hạn phạm vi nghiên cứu: Luận án tập trung nghiên cứu công tác phát triển văn hóa nhà trường của chủ thể quản lý là Hiệu trưởng nhà trường Cao đẳng Sư phạm. Địa bàn khảo sát thực trạng bao gồm 4 trường Cao đẳng Sư phạm tại vùng đồng bằng sông Hồng: Trường Cao đẳng Sư phạm Trung ương, Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Tây, Trường Cao đẳng Sư phạm Bắc Ninh và Trường Cao đẳng Sư phạm Thái Bình. Địa bàn tổ chức thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Tây.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề trong luận án được tác giả phân chia theo các trục nội dung từ nghiên cứu văn hóa, văn hóa tổ chức đến nghiên cứu văn hóa nhà trường và phát triển văn hóa nhà trường:

Về nghiên cứu văn hóa và văn hóa tổ chức trên thế giới, tác giả điểm lại công trình khởi đầu của Edward B. Tylor (1871) với tác phẩm "Văn hóa nguyên thủy", định nghĩa văn hóa gồm tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán. Năm 1909, Willhelm Ostwald xác lập thuật ngữ "Khoa học về các hoạt động văn hóa". Thập niên 1960, các nhà lý luận Mác-xít Xô Viết phát triển khái niệm văn hóa như một dạng hoạt động xã hội của con người. Khái niệm "Văn hóa tổ chức" (organisational culture) xuất hiện tại Mỹ vào thập niên 1960 và phổ biến trong khoa học quản lý từ thập niên 1980 với nghiên cứu của Louis (1980) về tập hợp quan niệm chung ngầm định của nhóm, Schwatz và Davis (1981) về niềm tin và tham vọng định hình hành vi, và Farmer (1990) về các giả định, niềm tin, giá trị chi phối hành động "làm gì, làm như thế nào và ai làm".

Về nghiên cứu văn hóa nhà trường, tác giả phân tích quan điểm của Edgar Henry Schein (1996) với mô hình cấu trúc 3 tầng: quá trình và cấu trúc hữu hình (Artifacts), hệ thống giá trị được tuyên bố (Espoused values), và những quan niệm chung hay ngầm định nền tảng (Basic underlying assumptions). Tác giả Rexford Brown nghiên cứu sự biến đổi cấu trúc và văn hóa của các trường đại học tại Mỹ qua 20 năm; Philips và Wagner (2003) nghiên cứu đặc điểm và quy trình đánh giá văn hóa nhà trường (School culture assessment). Julie Heifetz và Richard Hagberg đề xuất mô hình xây dựng văn hóa tổ chức dựa trên việc xác định giá trị cốt lõi không phai mờ qua thời gian; Hill và Jones (1995) xem văn hóa nhà trường là công cụ quản lý nhân sự hiệu quả thông qua hệ thống giá trị kiểm soát hành vi nội tại; Donahoe (1997) và Joan Richardson nhấn mạnh văn hóa nhà trường là sự tích lũy chuẩn mực tập thể.

Tại Việt Nam, các tác giả Phạm Quang Huân khẳng định trường học là một tổ chức hành chính - sư phạm có nền văn hóa riêng; Nguyễn Viết Lộc phân tích mô hình văn hóa tổ chức tại Đại học Quốc gia Hà Nội; Phạm Hiệp nghiên cứu cải cách văn hóa tổ chức đại học thông qua 6 mối quan hệ tương tác giữa cán bộ, giảng viên, sinh viên và xã hội; Phạm Minh Hạc tiếp cận văn hóa học đường qua ba bình diện: cơ sở vật chất, môi trường giáo dục và giao tiếp ứng xử; Đặng Quốc Bảo xem nhà trường là cầu nối giữa giáo dục vĩ mô và vi mô; Nguyễn Ngọc Quang xác định bản chất quản lý nhà trường; Nguyễn Tiến Hùng với đề tài nghiên cứu cấp Bộ về lý luận phát triển văn hóa nhà trường phổ thông theo 3 mức độ; Lê Thị Ngọc Thúy (2012) nghiên cứu quản lý trường tiểu học theo tiếp cận văn hóa tổ chức. Ngoài ra còn có các công trình của Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Phạm Thành Nghị, Phan Thị Hoa Hương, Lê Hiển Dương, Trần Quốc Thành. Về mặt chính sách, luận án ghi nhận Chỉ thị 40/2008/CT-BGDĐT phát động phong trào "Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực", Chỉ thị 03-CT/TW của Bộ Chính trị về học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh, và chương trình bồi dưỡng Hiệu trưởng hợp tác giữa Học viện Quản lý giáo dục và Học viện Giáo dục Singapore (2008-2010) với chuyên đề trọng tâm về văn hóa nhà trường.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ rõ: Phần lớn các nghiên cứu trong nước trước đây chỉ tiếp cận văn hóa nhà trường ở mức độ phân tích lý thuyết chung, mô tả các khía cạnh đơn lẻ như văn hóa ứng xử, văn hóa giao tiếp hoặc tập trung vào trường phổ thông và trường đại học. Chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, xác lập đặc thù văn hóa nhà trường Cao đẳng Sư phạm gắn với không gian văn hóa vùng đồng bằng sông Hồng; chưa có công trình xây dựng bộ tiêu chí đánh giá chuẩn hóa cho loại hình trường này và chưa đề xuất hệ thống giải pháp phát triển gắn kết chặt chẽ giữa các thành tố văn hóa với chức năng quản lý của người Hiệu trưởng. Luận án lựa chọn giải quyết trực tiếp khoảng trống này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng cơ sở lý thuyết dựa trên hệ thống các khái niệm công cụ và 4 cách tiếp cận phương pháp luận:

1. Tiếp cận cấu trúc ba mức độ biểu hiện của văn hóa tổ chức (dựa trên mô hình của Edgar H. Schein và nghiên cứu của Nguyễn Tiến Hùng): Mức độ 1 (Nhất trí cơ bản và niềm tin - tầng sâu nhất, tiềm ẩn, khó nhìn thấy nhưng quy định bản chất); Mức độ 2 (Giá trị văn hóa - chiến lược, mục tiêu, quy tắc ứng xử, chuẩn mực); Mức độ 3 (Hiện thực văn hóa - các biểu hiện bên ngoài dễ quan sát như cảnh quan, biểu tượng, ngôn ngữ, hành vi).
2. Tiếp cận giá trị truyền thống: Khai thác nền tảng văn hóa dân tộc và văn hóa vùng đồng bằng sông Hồng để xác định các giá trị cốt lõi của nhà trường sư phạm.
3. Tiếp cận quan điểm hệ thống: Xem văn hóa nhà trường là một chỉnh thể gồm nhiều thành tố vận động biện chứng, đặt trong hệ thống giáo dục quốc dân.
4. Tiếp cận chức năng hoạt động quản lý: Phát triển văn hóa nhà trường được xem xét qua việc chủ thể quản lý (Hiệu trưởng) thực hiện 4 chức năng quản trị cơ bản: lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra, đánh giá.

Luận án cụ thể hóa cấu trúc văn hóa nhà trường Cao đẳng Sư phạm thành 8 thành tố cơ bản:

• Bầu không khí trong nhà trường
• Văn hóa quản lý trong nhà trường
• Văn hóa giảng dạy của giảng viên
• Văn hóa học tập của sinh viên
• Văn hóa ứng xử trong nhà trường
• Cảnh quan và môi trường sư phạm
• Các giá trị văn hóa nhà trường
• Niềm tin và sự trông đợi

Về mặt phương pháp nghiên cứu, tác giả kết hợp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Phân tích, tổng hợp, khái quát hóa các nghị quyết của Đảng, văn bản quy phạm pháp luật, chỉ thị của ngành Giáo dục và các công trình khoa học trong và ngoài nước.
• Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi: Thiết kế bảng câu hỏi khảo sát dành cho 4 nhóm đối tượng: Cán bộ quản lý, giảng viên, nhân viên và sinh viên tại 4 trường Cao đẳng Sư phạm trên địa bàn nghiên cứu.
• Phương pháp quan sát sư phạm: Ghi chép, thu thập dữ liệu về không gian cảnh quan, nề nếp sinh hoạt học thuật, tác phong giao tiếp, ứng xử giữa cán bộ quản lý, giảng viên và sinh viên.
• Phương pháp phỏng vấn sâu: Phỏng vấn trực tiếp Hiệu trưởng, các thành viên Ban Giám hiệu, lãnh đạo phòng/khoa chuyên môn, cán bộ Đoàn Thanh niên và các nhóm sinh viên nhằm làm rõ bức tranh thực trạng quan hệ ứng xử và phong cách làm việc.
• Phương pháp thống kê toán học: Sử dụng phần mềm thống kê SPSS để nhập liệu, xử lý dữ liệu định lượng, tính toán điểm trung bình, xếp hạng mức độ nhận thức, tầm quan trọng và mức độ biểu hiện của các thành tố.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Bao gồm khảo nghiệm chuyên gia (thăm dò ý kiến về tính cần thiết và tính khả thi của hệ thống giải pháp) và thử nghiệm tác động một số giải pháp cụ thể trong điều kiện thực tế tại Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Tây.

Nguồn tư liệu và dữ liệu của luận án bao gồm các văn bản chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo; số liệu sơ cấp thu thập từ các phiếu điều tra khảo sát, biên bản phỏng vấn sâu tại 4 trường: Cao đẳng Sư phạm Trung ương, Cao đẳng Sư phạm Hà Tây, Cao đẳng Sư phạm Bắc Ninh, Cao đẳng Sư phạm Thái Bình; và kết quả đo lường đối chứng từ quá trình thử nghiệm giải pháp tại Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Tây.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về phát triển văn hóa nhà trường cao đẳng sư phạm trong bối cảnh đổi mới giáo dục

Chương 1 hệ thống hóa khung lý thuyết nền tảng của đề tài. Tác giả định nghĩa phát triển văn hóa nhà trường là quá trình chủ thể quản lý (Hiệu trưởng) thực hiện các chức năng quản lý thông qua các hoạt động tác động đến các thành tố của văn hóa nhà trường nhằm kế thừa, gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa tích cực, giúp nhà trường vận hành ổn định và đạt mục tiêu giáo dục.

Luận án dành dung lượng phân tích đặc trưng văn hóa vùng đồng bằng sông Hồng ở hai phương diện:

• Văn hóa vật chất: Đặc trưng thích ứng với môi trường châu thổ qua đắp đê, trị thủy; kiến trúc nhà ở bền chắc không có chái; văn hóa ẩm thực dựa trên sản vật nước ngọt; trang phục truyền thống màu nâu thâm; mật độ di tích lịch sử dày đặc (đền, đình, chùa như Cổ Loa, Hoa Lư, Lam Sơn, Phố Hiến, Chùa Dâu, Chùa Hương...).
• Văn hóa tinh thần: Lối sống thanh lịch Tràng An, nền tảng tín ngưỡng đa dạng hòa quyện giữa Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo; sự hình thành dòng văn hóa bác học bắt nguồn từ truyền thống hiếu học và đội ngũ trí thức Nho học qua các thời kỳ.

Về đặc điểm trường Cao đẳng Sư phạm, luận án chỉ rõ đây là cơ sở đào tạo giáo viên mầm non, tiểu học, trung học cơ sở; có mô hình đào tạo mang tính "mô phạm" đặc thù, phương pháp học tập gắn chặt với rèn luyện nghiệp vụ sư phạm thường xuyên; cán bộ quản lý và giảng viên đều là những nhà giáo có kinh nghiệm, chuẩn mực đạo đức cao; mối quan hệ thầy - trò mang tính chất đồng nghiệp tương lai.

Từ việc phân tích tính chất đặc thù, tác giả so sánh và xác lập hệ thống 8 giá trị cốt lõi của trường Cao đẳng Sư phạm đối chiếu với thang giá trị văn hóa nhà trường nói chung:

Thứ hạng	8 giá trị văn hóa nhà trường chung	8 giá trị văn hóa cốt lõi trường Cao đẳng Sư phạm
1	Sự đổi mới	Tính truyền thống, kế thừa
2	Chấp nhận rủi ro	Tính “mô phạm” của người giáo viên
3	Trao quyền lực	Tính nhân văn và giáo dục
4	Sự tham gia của mọi người	Sự đổi mới
5	Tập trung vào kết quả	Tính tập thể
6	Tập trung vào con người	Tập trung vào con người
7	Làm việc nhóm	Sự ổn định
8	Sự ổn định	Tập trung vào kết quả

Chương này cũng thiết lập ma trận kết nối giữa 8 thành tố văn hóa với 4 chức năng quản lý, phân tích các nội dung xây dựng Bộ tiêu chí đánh giá và xác định 8 nhóm yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển văn hóa nhà trường: năng lực cán bộ quản lý; cơ sở vật chất thiết bị; chất lượng đội ngũ giảng viên; đặc điểm sinh viên sư phạm; xã hội hóa giáo dục; toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế; công nghệ thông tin truyền thông; và sự tác động của kinh tế - xã hội.

Chương 2: Thực trạng phát triển văn hóa nhà trường ở các trường cao đẳng sư phạm vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh đổi mới giáo dục

Chương 2 trình bày kết quả điều tra thực trạng tại 4 cơ sở: Trường Cao đẳng Sư phạm Trung ương, Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Tây, Trường Cao đẳng Sư phạm Bắc Ninh và Trường Cao đẳng Sư phạm Thái Bình.

Nội dung khảo sát tập trung vào các nhóm chỉ báo: nhận thức về tầm quan trọng của văn hóa nhà trường; tầm quan trọng và mức độ biểu hiện của 8 thành tố văn hóa; thực trạng nhận thức về trách nhiệm của các thành viên; vai trò của cán bộ quản lý; mức độ thực hiện các nội dung phát triển văn hóa; và mức độ cần thiết của việc xây dựng Bộ tiêu chí đánh giá văn hóa nhà trường.

Dữ liệu xử lý qua SPSS phản ánh một số kết quả cơ bản:

• Về nhận thức: Đa số cán bộ quản lý, giảng viên, nhân viên và sinh viên đều nhận thức được tầm quan trọng của văn hóa nhà trường đối với việc nâng cao chất lượng đào tạo và rèn luyện đạo đức nghề nghiệp.
• Về mức độ biểu hiện của các thành tố: Có khoảng cách đáng kể giữa đánh giá về tầm quan trọng và mức độ biểu hiện thực tế. Cụ thể, các chỉ báo về văn hóa quản lý, hành vi văn hóa của giảng viên và sinh viên, văn hóa ứng xử và môi trường cảnh quan sư phạm được đánh giá ở mức cần thiết cao, nhưng mức độ thực hiện và biểu hiện trên thực tế ở một số nội dung chỉ đạt mức trung bình khá.
• Về công tác quản lý phát triển văn hóa nhà trường: Hoạt động của Hiệu trưởng và đội ngũ quản lý tại các trường chủ yếu lồng ghép trong các hoạt động chuyên môn, hành chính thường nhật; chưa có kế hoạch chiến lược chuyên biệt về phát triển văn hóa nhà trường. Hoạt động kiểm tra, đánh giá văn hóa còn mang tính cảm tính, thiếu chuẩn mực định lượng do chưa có Bộ tiêu chí chuẩn hóa.
• Đánh giá chung: Các trường Cao đẳng Sư phạm vùng đồng bằng sông Hồng giữ được nền nếp kỷ cương, bầu không khí thân thiện và gìn giữ được tính "mô phạm" truyền thống. Tuy nhiên, trước bối cảnh đổi mới và áp lực tuyển sinh, việc xây dựng các giá trị cốt lõi chưa đồng đều; công tác tuyên truyền còn hình thức; cơ sở vật chất phục vụ hoạt động văn hóa chưa đồng bộ; sự tham gia của sinh viên vào việc kiến tạo văn hóa học đường còn mang tính thụ động.

Chương 3: Giải pháp phát triển văn hóa nhà trường ở các trường cao đẳng sư phạm vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh đổi mới giáo dục

Trên cơ sở lý luận và thực trạng, tác giả xác định 4 nguyên tắc định hướng xây dựng giải pháp:

• Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống toàn diện của cấu trúc văn hóa
• Nguyên tắc đảm bảo tính kế thừa và tính hội nhập
• Nguyên tắc đảm bảo mức độ khả thi
• Nguyên tắc đảm bảo tính toàn diện

Luận án đề xuất hệ thống 7 giải pháp quản lý cụ thể:

• Giải pháp 1: Tổ chức nâng cao nhận thức cho các lực lượng giáo dục về tầm quan trọng của phát triển văn hóa nhà trường (tổ chức học tập chuyên đề, quán triệt chủ trương, tuyên truyền sâu rộng trong cán bộ, giảng viên, nhân viên và sinh viên).
• Giải pháp 2: Tổ chức xác định các giá trị văn hóa cốt lõi phù hợp với sự phát triển của nhà trường Cao đẳng Sư phạm trong bối cảnh mới (lựa chọn, định vị 8 giá trị cốt lõi đặc thù, công bố sứ mạng và chuẩn mực hành vi).
• Giải pháp 3: Triển khai xây dựng bộ tiêu chí đánh giá văn hóa nhà trường Cao đẳng Sư phạm (xác lập hệ thống tiêu chuẩn, tiêu chí định lượng hóa các thành tố văn hóa làm công cụ đo lường định kỳ).
• Giải pháp 4: Tổ chức xây dựng mô hình phòng ban, khoa chuyên môn điển hình về văn hóa ở trường Cao đẳng Sư phạm vùng đồng bằng sông Hồng (tạo dựng các đơn vị điểm, đúc rút kinh nghiệm để nhân rộng phong cách làm việc chuyên nghiệp, mẫu mực).
• Giải pháp 5: Phát triển văn hóa trong học tập và rèn luyện cho sinh viên hướng đến xây dựng trường học thân thiện, sinh viên tích cực (đổi mới phương pháp tự học, rèn luyện nghiệp vụ sư phạm thường xuyên, xây dựng quy tắc ứng xử văn minh học đường).
• Giải pháp 6: Triển khai xây dựng môi trường sư phạm thông qua việc kiến tạo “nhà trường học tập” trong phát triển văn hóa nhà trường (xây dựng thói quen chia sẻ tri thức, học tập suốt đời trong đội ngũ giảng viên và sinh viên).
• Giải pháp 7: Tăng cường huy động các nguồn lực trong phát triển văn hóa nhà trường Cao đẳng Sư phạm trong bối cảnh đổi mới giáo dục (huy động nguồn tài chính, cơ sở vật chất, sự phối hợp giữa nhà trường với cựu sinh viên, địa phương và các tổ chức xã hội).

Về mối quan hệ giữa các giải pháp: Giải pháp 1 và 2 giữ vai trò định hướng tư tưởng và xác định mục tiêu; Giải pháp 3 là công cụ đo lường, kiểm soát; Giải pháp 4, 5, 6 là các hoạt động thực thi trọng tâm; Giải pháp 7 là điều kiện bảo đảm nguồn lực vật chất và xã hội.

Kết quả kiểm chứng: Tác giả tiến hành khảo nghiệm chuyên gia về tính cần thiết và tính khả thi của 7 giải pháp (kết quả điểm trung bình đều đạt mức cao, có tương quan chặt chẽ) và tổ chức thử nghiệm sư phạm tác động thực tế tại Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Tây, xác nhận các giải pháp góp phần cải thiện nhận thức và hành vi văn hóa của các chủ thể sư phạm.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án làm sáng tỏ và bổ sung cơ sở lý luận về văn hóa nhà trường, phát triển văn hóa nhà trường phù hợp với đặc thù loại hình trường Cao đẳng Sư phạm tại vùng văn hóa đồng bằng sông Hồng. Công trình đã cụ thể hóa cấu trúc 8 thành tố văn hóa nhà trường sư phạm; xác lập và phân tích hệ thống 8 giá trị văn hóa cốt lõi đặc thù (đặt giá trị "Tính truyền thống, kế thừa", "Tính mô phạm của người giáo viên", "Tính nhân văn và giáo dục" lên các vị trí hàng đầu); đồng thời thiết lập khung quản lý phát triển văn hóa thông qua ma trận tích hợp giữa các thành tố văn hóa với 4 chức năng quản lý giáo dục.

Về mặt thực tiễn, luận án đánh giá bức tranh thực trạng về văn hóa nhà trường và công tác quản lý phát triển văn hóa nhà trường tại 4 trường Cao đẳng Sư phạm vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh thực hiện đổi mới giáo dục. Tác giả đã thiết kế Bộ tiêu chí đánh giá văn hóa nhà trường Cao đẳng Sư phạm đóng vai trò công cụ đo lường thực tiễn, đồng thời đề xuất hệ thống 7 giải pháp quản lý đồng bộ gắn liền với trách nhiệm và thẩm quyền của Hiệu trưởng, đã được khảo nghiệm chuyên gia và thử nghiệm sư phạm tại Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Tây chứng minh tính khả thi.

Về kiến nghị, văn bản đề xuất:

• Đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo: Cần hoàn thiện khung pháp lý về quy chuẩn văn hóa học đường trong hệ thống các trường sư phạm; hướng dẫn triển khai bộ tiêu chuẩn đánh giá văn hóa trường học làm căn cứ kiểm định chất lượng đào tạo.
• Đối với chính quyền địa phương và các Sở Giáo dục và Đào tạo: Quan tâm đầu tư nguồn lực cơ sở vật chất, cảnh quan sư phạm cho các trường trực thuộc; phối hợp trong công tác rèn luyện thực hành nghiệp vụ sư phạm cho sinh viên.
• Đối với Ban Giám hiệu các trường Cao đẳng Sư phạm: Đưa công tác phát triển văn hóa nhà trường vào nghị quyết chiến lược dài hạn; phân định rõ trách nhiệm của các phòng ban, khoa chuyên môn; định kỳ áp dụng bộ tiêu chí đánh giá để kịp thời điều chỉnh các hành vi văn hóa chưa chuẩn mực.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án: Căn cứ vào phạm vi và giới hạn được tác giả công bố, nghiên cứu tiếp cận công tác phát triển văn hóa nhà trường chủ yếu dưới giác độ chủ thể quản lý là Hiệu trưởng trường Cao đẳng Sư phạm, chưa bao quát sâu sắc vai trò tự quản của các tổ chức đoàn thể và cộng đồng bên ngoài. Về không gian khảo sát, phạm vi điều tra thực trạng giới hạn tại 4 trường Cao đẳng Sư phạm trên địa bàn vùng đồng bằng sông Hồng; việc thử nghiệm sư phạm giải pháp chỉ được tiến hành trong khuôn khổ thời gian giới hạn tại một địa bàn đơn lẻ là Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Tây.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi khảo sát thực trạng sang các trường Cao đẳng Sư phạm và Đại học Sư phạm thuộc các vùng kinh tế - xã hội khác như miền núi phía Bắc, Bắc Trung Bộ, Nam Bộ để so sánh ảnh hưởng của đặc trưng văn hóa vùng miền đến văn hóa học đường sư phạm.
• Triển khai thử nghiệm toàn diện hệ thống 7 giải pháp trên quy mô nhiều cơ sở đào tạo giáo viên; theo dõi tác động lâu dài của việc chuẩn hóa bộ tiêu chí đánh giá văn hóa nhà trường đối với chất lượng đầu ra nghề nghiệp và nhân cách sư phạm của sinh viên sau khi tốt nghiệp ra trường.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng, lãnh đạo phòng/khoa) tại các trường Cao đẳng Sư phạm và các cơ sở giáo dục đại học: Cung cấp quy trình từng bước để định hình giá trị cốt lõi, xây dựng bộ tiêu chí đánh giá và triển khai các giải pháp kiến tạo văn hóa tổ chức gắn với chức năng quản trị.
• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Quản lý giáo dục: Cung cấp khung lý thuyết về mô hình ma trận thành tố văn hóa - chức năng quản lý, phương pháp tiếp cận văn hóa tổ chức của Edgar H. Schein ứng dụng trong nhà trường sư phạm, cùng thiết kế công cụ bảng hỏi và kỹ thuật xử lý dữ liệu SPSS.
• Đối với các cơ quan quản lý và hoạch định chính sách giáo dục (Bộ Giáo dục và Đào tạo, các Sở Giáo dục và Đào tạo): Cung cấp luận cứ thực tiễn để xây dựng quy chuẩn trường sư phạm chuẩn mực, góp phần chỉ đạo phong trào xây dựng trường học thân thiện và văn hóa công sở học đường trong hệ thống giáo dục quốc dân.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định hệ thống giá trị cốt lõi của trường Cao đẳng Sư phạm vùng đồng bằng sông Hồng gồm những giá trị cụ thể nào? Theo Bảng 1.1 trong luận án, hệ thống 8 giá trị văn hóa cốt lõi của trường Cao đẳng Sư phạm gồm: (1) Tính truyền thống, kế thừa; (2) Tính “mô phạm” của người giáo viên; (3) Tính nhân văn và giáo dục; (4) Sự đổi mới; (5) Tính tập thể; (6) Tập trung vào con người; (7) Sự ổn định; (8) Tập trung vào kết quả. Khác với văn hóa nhà trường nói chung (vốn xếp "Sự đổi mới" và "Chấp nhận rủi ro" lên đầu), trường sư phạm đặt tính truyền thống, tính mô phạm và tính nhân văn ở các vị trí ưu tiên cao nhất.

2. Luận án tiếp cận cấu trúc văn hóa nhà trường theo những lý thuyết và mô hình nào? Tác giả tiếp cận cấu trúc văn hóa nhà trường dựa trên sự kết hợp giữa mô hình tảng băng 3 tầng của Edgar Henry Schein và mô hình 3 mức độ của Nguyễn Tiến Hùng, bao gồm: Mức độ 1 (Nhất trí cơ bản và niềm tin), Mức độ 2 (Giá trị văn hóa) và Mức độ 3 (Hiện thực văn hóa). Trên cơ sở đó, tác giả cụ thể hóa thành 8 thành tố văn hóa nhà trường Cao đẳng Sư phạm gắn kết với 4 chức năng quản lý cơ bản thành một ma trận quản lý.

3. Khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm của đề tài được tiến hành tại những địa bàn cụ thể nào? Khảo sát thực trạng được thực hiện tại 4 trường thuộc vùng đồng bằng sông Hồng: Trường Cao đẳng Sư phạm Trung ương, Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Tây, Trường Cao đẳng Sư phạm Bắc Ninh và Trường Cao đẳng Sư phạm Thái Bình. Địa bàn tiến hành thử nghiệm tác động sư phạm thực tế của các giải pháp là Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Tây.

4. Luận án đề xuất bao nhiêu giải pháp và dựa trên những nguyên tắc chỉ đạo nào? Tác giả đề xuất hệ thống 7 giải pháp phát triển văn hóa nhà trường dựa trên 4 nguyên tắc chỉ đạo: (1) Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống toàn diện của cấu trúc văn hóa; (2) Nguyên tắc đảm bảo tính kế thừa và tính hội nhập; (3) Nguyên tắc đảm bảo mức độ khả thi; (4) Nguyên tắc đảm bảo tính toàn diện.

5. Giả thuyết khoa học của luận án nhấn mạnh vai trò của công cụ quản lý nào? Giả thuyết khoa học của luận án khẳng định nếu vận dụng phương thức quản lý theo nội dung và hoạt động, đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ, khả thi, đồng thời xây dựng Bộ tiêu chí làm công cụ đánh giá văn hóa nhà trường thì sẽ tạo lập được văn hóa nhà trường đặc trưng, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo của các trường Cao đẳng Sư phạm trong bối cảnh đổi mới giáo dục.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Vũ Thị Quỳnh là công trình chuyên khảo thuộc chuyên ngành Quản lý giáo dục, giải quyết trọn vẹn vấn đề lý luận và thực tiễn phát triển văn hóa nhà trường tại các trường Cao đẳng Sư phạm vùng đồng bằng sông Hồng. Bằng việc kết hợp cách tiếp cận cấu trúc ba mức độ biểu hiện với các chức năng quản lý, luận án đã định hình hệ thống 8 giá trị cốt lõi mang đậm bản sắc "mô phạm" và truyền thống văn hóa địa phương. Hệ thống 7 giải pháp quản lý cùng đề xuất xây dựng Bộ tiêu chí đánh giá cung cấp luận cứ khoa học và công cụ thực tế cho các nhà quản lý giáo dục trong việc củng cố chất lượng đào tạo sư phạm đáp ứng yêu cầu đổi mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận về phát triển văn hóa nhà trường cao đẳng sư phạm trong bối cảnh đổi mới giáo dục. Chương 2: Thực trạng phát triển văn hóa nhà trường ở các trường cao đẳng sư phạm vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh đổi mới giáo dục. Chương 3: Giải pháp phát triển văn hóa nhà trường ở các trường cao đẳng sư phạm vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh đổi mới giáo dục. 7 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA NHÀ TRƢỜNG CAO ĐẲNG SƢ PHẠM TRONG BỐI CẢNH ĐỔI MỚI GIÁO DỤC 1.

Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nh ng nghiên cứu về Văn hóa nhà trường * Nghiên cứu về văn hoá Người đầu tiên mở đường cho nghiên cứu khoa học về văn hóa có thể kể đến Edward B. Tylor với tác phẩm nổi tiếng “Văn hóa nguyên thủy”. Theo ông, văn hóa hay văn minh theo nghĩa rộng về dân tộc học nói chung được hình thành từ tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán cùng một số năng lực và thói quen [76].

Cho đến gần 40 năm sau, từ khi cuốn sách “Văn hóa nguyên thuỷ” ra đời, năm 1909 thuật ngữ Văn hóa mới được khẳng định bởi Willhelm Ostwald - nhà khoa học và triết học Đức. Thuật ngữ này dùng chỉ cho môn học mới mà ông gọi là “Khoa học về các hoạt động văn hóa" tức là hoạt động đặc biệt của con người. Các nhà lý luận Mác xít Xô Viết sau này vào những năm 60 của thế kỷ 20 đã phát triển thêm mở rộng về khái niệm văn hóa và văn hóa được xem là một dạng hoạt động của con người. Phần lớn những thành tố của văn hóa được nghiên cứu và thuộc về cấu trúc của ý thức xã hội bị quy định bởi sự tồn tại của xã hội.

Văn hóa được quan tâm nhiều bắt đầu từ cuối thập kỷ 40 của thế kỷ 20 với sự ra đời của tổ chức Giáo dục, khoa học và văn hóa của Liên hiệp quốc (UNESCO). Là một tổ chức hoạt động với mục đích thắt chặt sự hợp tác giữa các quốc gia về giáo dục, khoa học và văn hóa để đảm bảo sự tôn trọng công lý, luật pháp, nhân quyền và tự do cơ bản cho tất cả mọi người không phân biệt chủng tộc, nam nữ, ngôn ngữ, tôn giáo (Công ước thành lập UNESCO). Nhưng văn hóa ở đây đề cập chủ yếu tới các di sản thế giới [dẫn theo 22]. Từ những năm 90 của thế kỷ 20, văn hóa mới là mối quan tâm của nhiều nhà khoa học giáo dục, nhiều quốc gia trên thế giới.

Xuất hiện nhiều nhà nghiên cứu cơ sở 8 lý luận của việc phát triển văn hóa trong đó bao gồm Chủ nghĩa Mác - Lênin; các lý thuyết phương đông, các lý thuyết phương tây về văn hóa. Các nhà nghiên cứu có cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu văn hóa khác nhau, đề cập đến nhiều khái niệm khác nhau. Trong lĩnh vực nghiên cứu, các nhà văn hóa học thường hay đặt đối lập giữa ba lĩnh vực nhận thức văn hóa học.Ô-rơ-lô-va đặt đối lập nhận thức lý luận về văn hóa không chỉ với triết học mà với cả lịch sử. Ông cho rằng: Tiếp cận Triết học nghiên cứu văn hóa thường mang tính chất tiên nghiệm (siêu hình) và không được kiểm tra bằng thực nghiệm, còn tiếp cận sử học lại bị hạn chế bởi sự miêu tả các sự kiện và không vượt ra khỏi cấp độ giải thích [dẫn theo 57].

Vì thế, trong các khoa học về văn hóa, cho đến nay, đã có sự đóng góp của nhiều lĩnh vực khác nhau như: nhân học, xã hội học, tâm lý học, ngôn ngữ học, v. mà trước hết và chủ yếu là hai lĩnh vực: Nhân học và Xã hội học. Tất cả các lĩnh vực này, từ nhiều khía cạnh khác nhau đều nghiên cứu các hiện tượng văn hóa cũng bằng nhiều cách tiếp cận khác nhau. * Nghiên cứu về văn hóa tổ chức Khái niệm “Văn hóa tổ chức” (organisational culture) xuất hiện lần đầu tiên trên báo chí Mỹ vào khoảng thập niên 1960 và chính thức trở thành một khái niệm trong Khoa học tổ chức - Quản lí, xuất hiện ở Âu Mỹ từ những năm 80 của thế kỷ XX, hiện nay là một khái niệm tiêu biểu và được phổ biến rộng rãi.

Theo tác giả Louis (1980) qua nghiên cứu, tác giả đã đưa ra văn hóa tổ chức là một tập hợp những quan niệm chung của một nhóm người. Những quan niệm này phần lớn được các thành viên hiểu ngầm với nhau và chỉ thích hợp cho tổ chức của riêng họ. Các quan niệm này sẽ được truyền cho các thành viên mới. Hay một quan niệm khác của Schwatz and Davis (1981) khi nhắc tới văn hóa tổ chức được nghiên cứu như là một hình thức của các tín ngưỡng và tham vọng của các thành viên trong một tổ chức.

Những tín ngưỡng và tham vọng này tạo nên một quy tắc chung ảnh hưởng mạnh mẽ đến việc hình thành các hành vi cá nhân và nhóm người trong tổ chức. 9 Các nghiên cứu này phản ánh những quan niệm rất khác nhau về văn hoá nói chung và văn hóa tổ chức nói riêng. Ta có thể thấy có 2 luồng ý kiến: một cho rằng văn hoá là một cách nói ẩn dụ và bên kia cho rằng văn hoá là một thực thể khách quan. Theo tác giả Farmer (1990) thì văn hóa của một tổ chức có thể được hiểu như tổng hòa các giả thiết được cho là đúng, các niềm tin và giá trị mà các thành viên của tổ chức ấy cùng chia sẻ và được diễn đạt thông qua cách nói ngắn gọn “làm gì, làm như thế nào, và ai sẽ làm việc ấy”.

Tuy nhiên, thành viên của một tổ chức thường coi văn hóa ấy là đương nhiên và không thực sự biết đánh giá tác động của nó đến các quyết định, hành vi, sự truyền thông giao tiếp, hay xem xét những biên giới có tính cấu trúc và biểu tượng của văn hóa tổ chức cho đến khi những lực lượng bên ngoài kiểm nghiệm nó. Theo Farmer, “sự thất bại trong việc hiểu biết những cách thức tương tác giữa văn hóa tổ chức và chiến lược tạo ra những thay đổi đã dự định cũng đồng nghĩa với sự thất bại của chính những chiến lược ấy” [78]. Ở Việt Nam, văn hóa đã xuất hiện từ lâu đời trong đời sống của con người. Văn hóa là cái không thể nắm bắt, nhận diện nhưng đã và đang hiện hữu trong đời sống hàng ngày, trong phong tục tập quán, trong giao tiếp, ứng xử, trong cung cách làm việc của mỗi tổ chức., trong xã hội Việt Nam.

Bản chất và nội dung của VHNT đã được xây dựng và bồi đắp trong các nhà trường ở Việt Nam từ xa xưa và trở thành truyền thống quý báu của dân tộc ta như: “Kính thầy yêu bạn”, “Tôn sư trọng đạo”, “Uống nước nhớ nguồn”,. Chủ tịch Hồ Chí Minh lúc sinh thời đã rất quan tâm đến giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ để họ trở thành những người “vừa hồng vừa chuyên”, Bác mong muốn thế hệ trẻ phải được giáo dục để trở thành những con người mới xã hội chủ nghĩa. Tác giả Phạm Quang Huân trong nghiên cứu Văn hóa- Hình thái cốt lõi của văn hóa nhà trường đã đề cập đến tổ chức nhà trường là một tổ chức hành chính – sư phạm. Đó là một thế giới thu nhỏ với những cơ cấu, chuẩn mực, quy tắc hoạt động, những giá trị, điểm mạnh và điểm yếu riêng do những con người cụ thể thuộc mọi thế hệ tạo lập.

Tác giả khẳng định VHNT chính là văn hóa tổ chức. Với tư cách là một tổ chức, mỗi nhà trường đều tồn tại, dù ít hay nhiều, một nền văn hoá nhất định.[31] 10 Tác giả Nguyễn Viết Lộc trong bài viết “Văn hóa tổ chức Đại học Quốc gia Hà Nội trong bối cảnh đổi mới và hội nhập” đã phân tích các khái niệm và các yếu tố cấu thành văn hóa tổ chức, văn hóa tổ chức của một trường đại học. Tác giả đã khái quát hóa các đặc trưng cơ bản của văn hóa tổ chức để đưa ra những vấn đề đặc biệt quan tâm và mô hình tham khảo cho quá trình xây dựng văn hóa tổ chức của Đại học Quốc gia Hà Nội trong bối cảnh đổi mới và hội nhập. Tác giả Phạm Hiệp với bài viết Văn hóa tổ chức trong cải cách giáo dục đại học.

Tác giả nhấn mạnh vai trò của văn hóa tổ chức trong cải cách giáo dục. Đó là giải pháp quan trọng nhất trong cải cách giáo dục ở các trường đại học. Văn hóa tổ chức bao gồm 6 thành tố như: Sự tương tác giữa cán bộ trong trường đại học; Sự tương tác giữa các nhà Lãnh đạo, GV và công nhân viên; sự tương tác giữa các sinh viên; sự tương tác giữa cán bộ và sinh viên trong nhà trường; sự tương tác giữa cán bộ của trường đại học với xã hội bên ngoài; sự tương tác giữa các sinh viên của trường đại học với xã hội bên ngoài. Khi cải cách giáo dục diễn ra đồng thời phải cải cách 6 thành tố đó trong văn hóa.

Văn hóa tổ chức qua những nghiên cứu của các tác giả trong nước nhấn mạnh ở đặc trưng cơ bản của văn hóa trong một tổ chức. Các cách quan niệm này đã đơn giản hóa văn hóa tổ chức khiến cho chúng ta có những cách nhìn nhận rõ ràng hơn. Tuy nhiên những hướng nghiên cứu này không đi sâu vào nghiên cứu bản chất thực sự của văn hóa tổ chức. Một số khái niệm về văn hóa tổ chức của các tác giả có sự đồng nhất.

Các tác giả mới dừng lại ở mức độ hiểu, nhận biết nhưng chưa có sự thực nghiệm văn hóa tổ chức vào thực tiễn để đánh giá tầm quan trọng của nó đối với sự phát triển của một tổ chức nhất định. * Nghiên cứu về văn hóa nhà trường Thuật ngữ “Văn hóa nhà trường” (School culture) là một khái niệm mới xuất hiện gần đây. Nội dung của “Văn hóa học đường” bao hàm nội dung của “Trường học thân thiện” do Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) đề xướng từ những thập kỷ cuối thế kỷ XX. Nghiên cứu của Edgar Henry Shein (1996), (culture-the missing concept in organization studies); theo quan niệm của ông, VHNT cũng chính là văn hóa tổ chức.

11 Ông đã chỉ ra văn hóa nhà trường bao gồm: những quá trình và cấu trúc hữu hình (Artifacts), hệ thống giá trị được tuyên bố (Espoused values), những quan niệm chung (basic underlying assumption). Nghiên cứu của Rexford Brown đã đưa ra các tài liệu dẫn chứng về sự phát triển của các trường đại học tại Mỹ trong 20 năm.