CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ VĂN HÓA DOANH NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1. Một số khái niệm có liên quan 1. Khái niệm văn hóa Văn hóa gắn liền với sự ra đời của nhân loại. Phạm trù văn hóa rất đa dạng và phức tạp.
Nó là một khái niệm có rất nhiều lớp nghĩa được dùng với nội hàm khác nhau về đối tượng tính chất và hình thức biểu hiện. Theo nhà nhân loại học người Anh Edward Burnen Tylor (1832-1917) văn hóa hay văn minh theo nghĩa rộng trong dân tộc học là một tổng thể phức hợp gồm nhiều kiến trúc, đức tin, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, phong tục, và bất cử những khả năng, tập quán nào mà con người thu nhận được với tư cách là một thành viên của xã hội. Edward Supir (1834-1939), nhà nhân loại học, ngôn ngữ học người Mỹ cho rằng văn hóa chính là bản thân con người, cho dù là những người hoang dã nhất sống trong một xã hội tiêu biểu cho một hệ thống phức hợp của tập quan, cách ứng xử và quan điểm được bảo tồn theo truyền thống. Painm Alexandrovich Sorokin (1859-1968), nhà xã hội học người Mỹ gốc Nga, người sáng lập khoa học xã hỏi của Đại học Harvard lại khẳng định: Với nghĩa rộng nhất, văn hóa chỉ tổng thể những gì được tạo ra hay được cải biển bởi hoạt động có ý thức hay vô thức của hai hay nhiều cá nhân tương tác với nhau và tác động đến lối ứng xử của nhau.
Trong từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn Ngữ Học, do NXB Đà Nẵng và trung tâm từ điển học xuất bản năm 2014 đưa ra quan niệm: Văn hóa là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử. Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo, tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên xã hội. Như vậy, văn hóa là sản phẩm của loài người, được tạo ra và phát triển trong quan hệ qua lại giữa con người và xã hội. Song chính văn hóa lại tham gia vào việc tạo nên con người, duy trì sự bền vững và trật tự xã hội.
Văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế 7 hệ khác thông qua quá trình xã hội hóa. Văn hóa được tái tạo và phát triển trong quá trình hành động và tương tác xã hội của con người. Văn hóa là trình độ phát triển của con người và của xã hội được biểu hiện trong các kiểu và hình thức tổ chức đời sống và hành động của con người cũng như trong giá trị vật chất và tinh thần do con người tạo ra. Từ những quan điểm khác nhau về văn hóa trên đây, có thể hiểu khái niệm về văn hóa như sau: Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy trong quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tưng tác giữa con người với môi trường tự nhiên, xã hội 1.
Khái niệm văn hóa danh nghiệp Doanh nghiệp được tạo bởi con người, lợi thế của doanh nghiệp ngoài thể hiện qua vốn, công nghệ còn thể hiện qua sức mạnh gắn kết cộng đồng người trong doanh nghiệp, tạo ra bản sắc riêng có của mỗi doanh nghiệp. Bản sắc đó chính là văn hóa doanh nghiệp. Có nhiều khái niệm khác nhau về văn hóa doanh nghiệp dựa trên các góc độ tiếp cận khác nhau: Như Edgar Schein, một nhà quản trị nổi tiếng người Mỹ đã nói: “Văn hoá doanh nghiệp gắn với văn hoá xã hội, là một bước tiến của văn hoá xã hội, là tầng sâu của văn hoá xã hội. Văn hoá doanh nghiệp đòi hỏi vừa chú ý tới năng suất và hiệu quả sản xuất, vừa chú ý quan hệ chủ thợ, quan hệ giữa người với người.
Nói rộng ra nếu toàn bộ nền sản xuất đều được xây dựng trên một nền văn hoá doanh nghiệp có trình độ cao, nền sản xuất sẽ vừa mang bản sắc dân tộc, vừa thích ứng với thời đại hiện nay”.TS Trần Hùng, trang 63] Ông Saite Marie, chuyên gia người Pháp về doanh nghiệp vừa và nhỏ đưa ra định nghĩa như sau: “Văn hoá doanh nghiệp là tổng hợp các giá trị, các biểu tượng, huyền thoại, nghi thức, các điều cấm kỵ, các quan điểm triết học, đạo đức tạo thành nền móng sâu xa của doanh nghiệp”.TS Trần Hùng, trang 63] Một định nghĩa khác của tổ chức lao động quốc tế (ILO): “Văn hoá doanh nghiệp là sự trộn lẫn đặc biệt các giá trị, các tiêu chuẩn, thói quen và truyền thống, những thái độ ứng xử và lễ nghi mà toàn bộ chúng là duy nhất đối với một tổ chức đã biết.TS Trần Hùng, trang 63] Các nhà học giả của Việt Nam cũng có khá nhiều tranh luận xung quanh vấn đề này. Trong đó có định nghĩa do ông Đỗ Minh Cương đưa ra: “ Văn hóa doanh nghiệp (văn hóa Công ty) là một dạng của văn hóa tố chức bao gồm những giả trị, những nhân tố văn hóa mà doanh nghiệp làm ra trong quá trình sản xuất kinh doanh.” [Đỗ Minh Cương: Vai trò con người trong quan lý doanh nghiệp, NXB Chính trị Quốc Gia] Tuy nhiên, định nghĩa phổ biến và được chấp nhận rộng rãi nhất là định nghĩa của chuyên gia nghiên cứu các tổ chức Edgar Schein: “Văn hoá doanh nghiệp là tổng hợp những quan niệm chung mà các thành viên trong Công ty học được trong quá trình giải quyết các vấn đề nội bộ và xử lý các vấn đề với môi trường xung quanh.” [Tạp chí Người đưa tin UNESCCO,Số 4 – 1994] Trên cơ sở kế thừa những nghiên cứu của các học giả và hệ thống nghiên cứu logic về văn hoá và văn hoá kinh doanh, văn hoá doanh nghiệp được định nghĩa như sau: “Văn hoá doanh nghiệp là một hệ thống các giá trị, các chuẩn mực, các quan điểm và hành vi của doanh nghiệp, chi phối hoạt động của mọi thành viên trong doanh nghiệp và tạo nên bản sắc kinh doanh riêng của doanh nghiệp”. Một số lý thuyết về phát triển văn hóa doanh nghiệp của Công ty 1. Tác động của văn hoá doanh nghiệp tới hoạt động của doanh nghiệp Tác động tích cực của văn hoá doanh nghiệp: Văn hoá doanh nghiệp đóng vai trò là tài sản vô hình của doanh nghiệp, có những tác động tích cực đến quá trình hình thành và phát triển bền vững của doanh nghiệp thể hiện trên các mặt sau: Văn hoá doanh nghiệp tạo nên phong thái riêng của doanh nghiệp, giúp phân biệt giữa doanh nghiệp này với doanh nghiệp khác; Văn hoá doanh nghiệp tạo nên lực hướng tâm chung cho toàn doanh nghiệp; Văn hoá doanh nghiệp khích lệ quá trình đổi mới và sáng tạo: tại các doanh nghiệp mà môi trường văn hoá ngự trị mạnh mẽ sẽ nảy sinh sự tự lập đích thực ở mức độ cao nhất, nghĩa là các cá nhân được khuyến khích để tách biệt đưa ra ý kiến, sáng kiến thậm chí cả các cá nhân cấp cơ sở, sự khích lệ này phát huy được tính năng động sáng tạo của mọi thành viên trong Công ty, là cơ sở trong quá trình nghiên cứu và phát triển (R&D) 9 của Công ty.
Mặt khác, những thành công của nhân viên trong công việc sẽ tạo động lực về sự gắn bó của họ với Công ty lâu dài và tích cực hơn. Tác động tiêu cực của văn hoá doanh nghiệp Thực tế đã chứng minh rằng hầu hết các doanh nghiệp thành công đều có các “niềm tin dẫn đạo”. Trong đó các doanh nghiệp có thành tích kém hơn thường thuộc hai loại: Không có một tập hợp niềm tin nhất quán nào hoặc có mục tiêu rõ ràng nhưng chỉ dừng lại ở mục tiêu có thể lượng hoá được mà không có mục tiêu mang chất định tính. Ở một mức độ nào đấy các doanh nghiệp hoạt động kém đều có nền văn hoá “tiêu cực”, nền văn hoá yếu.
Một doanh nghiệp có nền văn hoá tiêu cực có thể là doanh nghiệp có nền quản lý quá cứng nhắc theo kiểu hợp đồng, độc đoán, chuyên quyền và hệ thống quản lý quan liêu, gây ra không khí làm việc thụ động, sợ hãi của nhân viên làm kìm hãm sự sáng tạo, khiến họ có thái dộ thờ ơ hoặc chống đối lãnh đạo. Hoặc là một doanh nghiệp không có ý định tạo nên một mối liên hệ nào khác giữa nhân viên ngoài quan hệ công việc mà chỉ là tập hợp hàng nghìn người xa lạ chỉ tạm dừng chân ở Công ty, do đó niềm tin của nhân viên và doanh nghiệp không hề có. Các hình thức biểu hiện của văn hoá doanh nghiệp Văn hóa là toàn bộ các giái trị về vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra và có ảnh hưởng tới tình cảm, ý nghĩ và hành vi của con người. Cũng giống như các giá trị văn hóa nói chung, giái trị văn hóa doanh nghiệp bao gồm giái trị hữu hình (hay thường gọi gọi là giá trị vật thể) và giá trị vô hình (hay thường gọi là giá trị phi vật thể) 1.
Các hình thức biểu hiện của văn hóa doanh nghiệp 1.1 Các yếu tố hữu hình của văn hóa doanh nghiệp. Giá trị hữu hình là hình thức thể hiện bên ngoài của văn hóa doanh nghiệp, nó mang lại một hình ảnh riêng, đặc trưng của doanh nghiệp trong mắt các khách hàng, đối tác và cộng đồng. Giá trị hữu hình được thể hiện thông qua các yếu tố đặc trưng sau đây: a) Kiến trúc Những kiến trúc đặc trưng của một doanh nghiệp gồm kiến trúc ngoại thất và thiết kế nội thất công sở. Nhìn vào kiến trúc xây dựng bên ngoài cũng như bên trong của doanh 10 nghiệp, khách hàng hay đối tác phần nào cũng có thể đánh giá được văn hóa của doanh nghiệp ấy.
Bởi kiến trúc của doanh nghiệp cũng có ảnh hưởng quyết định đến ấn tượng ban đầu của khách hàng hay đối tác. Nếu kiến trúc của doanh nghiệp mà không được thiết kế, bài trí, sắp xếp sao cho hài hòa thì rất dễ dẫn tới rối mắt người quan sát, từ đó có thể dẫn đến cái nhìn sai lệch về văn hóa của doanh nghiệp. Thiết kế kiến trúc mang ý nghĩa văn hóa được các tổ chức rất quan tâm vì những lý do sau: - Kiến trúc ngoại thất có thể có ảnh hưởng quan trọng đến hành vi con người về phương diện cách thức giao tiếp, phản ứng và thực hiện công việc.