Luận án tiến sĩ sự phát triển của từ vựng tiếng việt hiện đại 30 năm đầu thế kỷ xx 1900 1930 tiến sĩ lý luận ngôn ngữ 60 22 01 01

Luận án tiến sĩ nghiên cứu sự phát triển của từ vựng tiếng việt hiện đại 30 năm đầu thế kỷ xx 1900 1930 tiến sĩ lý luận ngôn, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Trần Nhật Chính
• Người hướng dẫn: GS. Lê Quang Thiêm
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Ngữ văn
• Đề tài: Sự phát triển của từ vựng tiếng Việt hiện đại (30 năm đầu thế kỷ XX: 1900-1930)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2002
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỰ PHÁT TRIỂN TỪ VỰNG VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU
• 1.1. MỘT SỐ QUAN NIỆM VỀ CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN CỦA TỪ VỰNG
• 1.2. Những nhân tố bên ngoài ngôn ngữ
• 1.3. Những nhân tố bên trong ngôn ngữ
• 2. BỨC TRANH CHUNG VỀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA TỪ VỰNG TIẾNG VIỆT 30 NĂM ĐẦU THẾ KỶ XX
• 2.1. VÀI NÉT VỀ BỐI CẢNH XÃ HỘI-NGÔN NGỮ GIAI ĐOẠN 1900-1930
• 2.2. BỨC TRANH CHUNG VỀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA TỪ VỰNG THỂ HIỆN TRÊN CÁC VĂN BẢN QUỐC NGỮ 30 NĂM ĐẦU THẾ KỶ XX
• 2.3. Khái quát về sự phát triển số lượng và chất lượng của từ vựng ba mươi năm đầu thế kỷ XX
• 2.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. PHÁT TRIỂN TỪ VỰNG GIAI ĐOẠN 1900-1930 BẰNG CON ĐƯỜNG CẤU TẠO TỪ VÀ PHÁT TRIỂN NGHĨA
• 3.1. PHÁT TRIỂN TỪ VỰNG BẰNG CON ĐƯỜNG CẤU TẠO TỪ
• 3.1.1. Các yếu tố tham gia cấu tạo từ
• 3.1.2. Một số quan niệm về yếu tố cấu tạo từ tiếng Việt
• 3.1.3. Các thành tố tham gia cấu tạo từ ngữ mới trong thời đoạn được khảo sát
• 3.1.4. Quan niệm về phương thức ghép trong tiếng Việt
• 3.1.5. Một số quan niệm về phân loại từ ghép trong tiếng Việt
• 3.1.6. Các mô hình cấu tạo từ ngữ mới tiếng Việt 30 năm đầu thế kỷ XX
• 3.1.6.1. Các mô hình cấu tạo từ ghép hội nghĩa
• 3.1.6.2. Các mô hình cấu tạo từ ghép phân nghĩa
• 3.1.7. Một vài nhận xét về phát triển từ vựng bằng con đường cấu tạo từ mới giai đoạn 1900-1930
• 3.1.8. Đặc điểm của các từ ngữ cấu tạo theo mô hình ghép hội nghĩa
• 3.1.9. Đặc điểm của các từ ngữ cấu tạo theo mô hình ghép phân nghĩa
• 3.2. PHÁT TRIỂN TỪ VỰNG BẰNG CON ĐƯỜNG PHÁT TRIỂN NGHĨA CỦA TỪ
• 3.2.1. Một số quan niệm về phát triển nghĩa của từ
• 3.2.2. Quan niệm về phát triển ý nghĩa của từ trong tiếng Việt
• 3.2.3. Quan niệm của các tác giả đi trước
• 3.2.4. Quan niệm của tác giả luận án
• 3.2.5. Kết quả khảo sát phát triển ý nghĩa mới của từ giai đoạn 1900-1930
• 3.2.6. Thuật ngữ hóa từ thông thường
• 3.2.7. Mở rộng ý nghĩa của từ bằng phương thức ẩn dụ và hoán dụ
• 3.2.8. Một vài nhận xét về sự phát triển nghĩa của từ
• 4. PHÁT TRIỂN TỪ VỰNG GIAI ĐOẠN 1900-1930 BẰNG CON ĐƯỜNG VAY MƯỢN TỪ
• 4.1. TỪ NGỮ GỐC HÁN ĐƯỢC VAY MƯỢN VÀO TIẾNG VIỆT GIAI ĐOẠN 1900-1930
• 4.1.1. Điều kiện dẫn đến sự vay mượn từ ngữ gốc Hán vào tiếng Việt
• 4.1.2. Các đặc điểm của lớp từ ngữ mượn Hán giai đoạn 1900-1930
• 4.1.2.1. Đặc điểm về số lượng
• 4.1.2.2. Đặc điểm về nghĩa
• 4.2. TỪ NGỮ GỐC PHÁP ĐƯỢC VAY MƯỢN VÀO TIẾNG VIỆT GIAI ĐOẠN 1900-1930
• 4.2.1. Điều kiện dẫn đến sự vay mượn từ gốc Pháp vào tiếng Việt
• 4.2.2. Cách tiếp nhận từ gốc Pháp vào tiếng Việt giai đoạn 1900-1930
• 4.2.2.1. Tiếp nhận từ gốc Pháp bằng cách phỏng âm
• 4.2.2.2. Tiếp nhận từ gốc Pháp bằng cách viết nguyên dạng
• 4.2.3. Đặc điểm về số lượng của lớp từ mượn Pháp giai đoạn 1900-1930
• 4.2.4. Một số đặc điểm về nghĩa của lớp từ gốc Pháp
• 4.2.5. Một số phương thức Việt hoá từ gốc Pháp 30 năm đầu thế kỷ 20
• 4.2.6. Sự cần thiết phải Việt hoá từ gốc Pháp
• 4.2.7. Một số nhận xét về lớp từ mượn Pháp giai đoạn 1900-1930
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cách nhìn tổng quan về phát triển từ vựng tiếng Việt hiện đại 1900 1930

Giai đoạn 1900-1930 là thời kỳ quan trọng trong sự phát triển của từ vựng tiếng Việt hiện đại. Đây là giai đoạn xã hội Việt Nam chịu nhiều biến động về chính trị, kinh tế và văn hóa dưới ảnh hưởng của thực dân Pháp. Sự ra đời và phát triển của chữ quốc ngữ đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc mở rộng và biến đổi từ vựng tiếng Việt hiện đại. Các nhà nghiên cứu như Trần Nhật Chính đã chỉ ra rằng, trong 30 năm đầu thế kỷ XX, từ vựng tiếng Việt không chỉ tăng về số lượng mà còn đa dạng về chất lượng, đặc biệt là trong các lĩnh vực chính trị, xã hội và khoa học kỹ thuật. Việc bãi bỏ chế độ khoa cử bằng tiếng Hán và khuyến khích sử dụng chữ quốc ngữ đã thúc đẩy sự phát triển của ngôn ngữ Việt Nam, làm cho phát triển ngôn ngữ Việt Nam 1900-1930 trở nên sôi động và phong phú hơn bao giờ hết.

1.1. Tổng quan về sự biến đổi từ vựng tiếng Việt hiện đại giai đoạn 1900 1930

Trong giai đoạn này, biến đổi từ vựng tiếng Việt diễn ra mạnh mẽ với sự xuất hiện của nhiều từ ngữ mới, đặc biệt là các thuật ngữ chính trị, xã hội và khoa học kỹ thuật. Sự phát triển của báo chí quốc ngữ và văn học Việt Nam đầu thế kỷ 20 đã góp phần quan trọng trong việc phổ biến và làm giàu vốn từ vựng. Các từ mượn từ tiếng Hán và tiếng Pháp cũng được tiếp nhận và Việt hóa, tạo nên lớp từ vựng đa dạng và phong phú.

1.2. Ảnh hưởng văn hóa Pháp đến từ vựng tiếng Việt hiện đại 1900 1930

Thực dân Pháp đã mang đến nhiều yếu tố văn hóa, khoa học kỹ thuật mới, thúc đẩy sự tiếp nhận các từ mượn gốc Pháp trong tiếng Việt. Các từ như "cà phê", "xà phòng", "máy hơi nước" trở thành những ví dụ điển hình cho sự giao thoa ngôn ngữ và văn hóa. Quá trình Việt hóa từ mượn Pháp cũng được thực hiện qua nhiều phương thức như phiên âm, giữ nguyên dạng gốc, hoặc kết hợp với từ thuần Việt.

II. Những thách thức trong nghiên cứu phát triển từ vựng tiếng Việt hiện đại 1900 1930

Việc nghiên cứu sự phát triển của từ vựng tiếng Việt hiện đại trong giai đoạn 1900-1930 gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là về tư liệu và xác định từ ngữ mới. Các văn bản quốc ngữ lưu trữ còn hạn chế, nhiều đầu báo và tác phẩm đã thất lạc hoặc không còn nguyên vẹn. Bên cạnh đó, việc xác định chính xác thời điểm xuất hiện của một từ mới cũng là thách thức lớn do tính chất mở và biến đổi liên tục của hệ thống từ vựng. Tuy nhiên, dựa trên các văn bản quốc ngữ còn lại và đối chiếu với các từ điển cuối thế kỷ 19, các nhà nghiên cứu đã thống kê được khoảng 3000 đơn vị từ ngữ mới, phản ánh sự phát triển đa dạng của từ vựng trong giai đoạn này.

2.1. Khó khăn về tư liệu trong nghiên cứu từ vựng tiếng Việt 1900 1930

Nguồn tư liệu quốc ngữ từ giai đoạn này còn hạn chế do nhiều văn bản bị thất lạc hoặc không được lưu trữ đầy đủ. Các nhà nghiên cứu phải dựa vào các tờ báo, tạp chí, và tác phẩm văn học còn sót lại như "Đăng cổ tùng báo", "Nam phong tạp chí" để thu thập dữ liệu. Việc này đòi hỏi sự kiên trì và phương pháp thống kê, so sánh kỹ lưỡng để đảm bảo tính chính xác.

2.2. Thách thức trong việc xác định từ ngữ mới và phạm vi nghiên cứu

Khó khăn lớn nhất là xác định thế nào là từ mới trong giai đoạn 1900-1930. Nhiều từ có thể đã tồn tại trước đó nhưng chưa được ghi nhận trong từ điển hoặc văn bản chính thức. Do đó, việc phân loại từ mới dựa trên sự xuất hiện lần đầu trong các văn bản quốc ngữ được sử dụng làm tiêu chí tương đối. Điều này giúp tạo ra cơ sở dữ liệu từ vựng mới phục vụ cho nghiên cứu phát triển từ vựng tiếng Việt hiện đại.

III. Phương pháp phát triển từ vựng tiếng Việt hiện đại 1900 1930 qua cấu tạo từ và phát triển nghĩa

Một trong những con đường quan trọng để làm giàu vốn từ vựng tiếng Việt trong giai đoạn 1900-1930 là phát triển từ vựng bằng con đường cấu tạo từ và phát triển nghĩa. Tiếng Việt chủ yếu sử dụng phương thức ghép từ, láy âm và chuyển loại từ để tạo ra các từ mới. Ngoài ra, sự phát triển nghĩa mới của từ cũng đóng vai trò quan trọng, giúp từ ngữ biểu đạt được nhiều khái niệm và hiện tượng mới trong xã hội. Các mô hình cấu tạo từ như ghép hội nghĩa, ghép phân nghĩa, và danh hoá động từ, tính từ được sử dụng phổ biến, góp phần làm đa dạng hóa hệ thống từ vựng.

3.1. Phương pháp cấu tạo từ ngữ mới trong từ vựng tiếng Việt hiện đại 1900 1930

Phương thức ghép từ là cách tạo từ phổ biến nhất trong tiếng Việt, bao gồm ghép hội nghĩa (ví dụ: "đất nước", "đảng cách mệnh") và ghép phân nghĩa (ví dụ: "máy bơm", "nhà gạch"). Phương thức láy âm cũng được sử dụng để tạo từ mang tính biểu trưng và nhấn mạnh như "bâng khuâng", "thình lình". Hiện tượng chuyển loại từ (danh từ thành động từ, tính từ thành danh từ) giúp mở rộng chức năng ngữ pháp và ý nghĩa của từ.

3.2. Phát triển nghĩa mới của từ trong từ vựng tiếng Việt hiện đại 1900 1930

Sự phát triển nghĩa mới của từ là quá trình mở rộng hoặc chuyển nghĩa để từ có thể biểu thị các khái niệm, sự vật mới xuất hiện trong xã hội. Hiện tượng đa nghĩa giúp tăng khả năng biểu đạt của ngôn ngữ. Ví dụ, từ "mũi" ban đầu chỉ bộ phận cơ thể, sau đó được dùng để chỉ các vật có hình dạng tương tự như "mũi thuyền", "mũi dao". Quá trình này phản ánh sự sáng tạo và thích nghi của ngôn ngữ với thực tiễn xã hội.

IV. Bí quyết phát triển từ vựng tiếng Việt hiện đại 1900 1930 qua con đường vay mượn từ ngữ

Con đường vay mượn từ ngữ là một phương thức quan trọng khác trong việc phát triển từ vựng tiếng Việt hiện đại giai đoạn 1900-1930. Tiếng Việt đã tiếp nhận nhiều từ mượn từ tiếng Hán và tiếng Pháp, phản ánh sự tiếp xúc văn hóa và xã hội trong thời kỳ thực dân. Quá trình vay mượn được thực hiện có hệ thống, qua các hình thức như phiên âm, giữ nguyên dạng gốc hoặc Việt hóa. Lớp từ mượn này không chỉ làm phong phú vốn từ mà còn giúp tiếng Việt đáp ứng nhu cầu biểu đạt các khái niệm mới trong chính trị, khoa học và kỹ thuật.

4.1. Đặc điểm và vai trò của từ mượn Hán trong từ vựng tiếng Việt 1900 1930

Từ mượn Hán chiếm tỷ lệ lớn trong vốn từ tiếng Việt, đặc biệt là các thuật ngữ chính trị, xã hội và triết học. Trong giai đoạn 1900-1930, nhiều từ Hán-Việt được sử dụng phổ biến trên báo chí quốc ngữ và văn học, thường được viết kèm dấu nối giữa các âm tiết để phân biệt là từ mới. Ví dụ như "pháp-luật", "chính-trị". Lớp từ này góp phần quan trọng trong việc hình thành từ ngữ chuyên môn và thuật ngữ.

4.2. Phương pháp tiếp nhận và Việt hóa từ mượn Pháp trong từ vựng tiếng Việt hiện đại

Tiếng Việt tiếp nhận từ mượn Pháp qua nhiều cách như phiên âm (ví dụ: "cà phê"), giữ nguyên dạng gốc (ví dụ: "xà phòng"), hoặc kết hợp với từ thuần Việt. Quá trình Việt hóa từ mượn Pháp giúp các từ này dễ dàng hòa nhập vào hệ thống ngôn ngữ và được sử dụng rộng rãi trong đời sống hàng ngày cũng như trong các lĩnh vực khoa học kỹ thuật và chính trị.

V. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu phát triển từ vựng tiếng Việt hiện đại 1900 1930

Nghiên cứu về sự phát triển từ vựng tiếng Việt hiện đại giai đoạn 1900-1930 đã cung cấp một bức tranh toàn cảnh về sự biến đổi và làm giàu vốn từ vựng trong một giai đoạn lịch sử đặc biệt. Kết quả nghiên cứu giúp hiểu rõ hơn về các con đường phát triển từ vựng, vai trò của các nhân tố xã hội và ngôn ngữ trong việc hình thành từ mới. Các ứng dụng thực tiễn bao gồm việc bổ sung tư liệu cho các công trình nghiên cứu ngôn ngữ học, hỗ trợ công tác biên soạn từ điển và phát triển giáo trình ngôn ngữ Việt Nam hiện đại.

5.1. Kết quả thống kê và phân tích từ vựng mới trong giai đoạn 1900 1930

Qua thống kê trên các văn bản quốc ngữ, khoảng 3000 đơn vị từ ngữ mới đã được xác định, chủ yếu thuộc các lĩnh vực chính trị, xã hội, khoa học kỹ thuật. Phân tích cho thấy sự phát triển từ vựng không chỉ về số lượng mà còn về chất lượng, với nhiều từ được cấu tạo theo các mô hình ghép phức tạp và phát triển nghĩa đa dạng.

5.2. Ứng dụng nghiên cứu trong biên soạn từ điển và giáo trình tiếng Việt hiện đại

Những kết quả nghiên cứu về phát triển từ vựng tiếng Việt hiện đại 1900-1930 đã được sử dụng làm cơ sở để biên soạn các từ điển tiếng Việt hiện đại, giúp cập nhật các từ ngữ mới và thuật ngữ chuyên ngành. Đồng thời, các giáo trình ngôn ngữ cũng được bổ sung kiến thức về lịch sử phát triển từ vựng, giúp người học hiểu sâu sắc hơn về sự biến đổi và phong phú của tiếng Việt.

VI. Hướng phát triển tương lai của từ vựng tiếng Việt hiện đại sau 1930

Dựa trên những kết quả nghiên cứu về sự phát triển từ vựng tiếng Việt hiện đại giai đoạn 1900-1930, có thể dự đoán rằng từ vựng tiếng Việt sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ, đa dạng và phong phú hơn trong các giai đoạn tiếp theo. Sự hội nhập quốc tế, phát triển khoa học kỹ thuật và văn hóa sẽ thúc đẩy việc tiếp nhận từ ngữ mới, đồng thời các phương thức cấu tạo từ và phát triển nghĩa sẽ tiếp tục được vận dụng linh hoạt. Việc nghiên cứu lịch sử phát triển từ vựng sẽ là nền tảng quan trọng để định hướng và bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt trong tương lai.

6.1. Dự báo xu hướng phát triển từ vựng tiếng Việt hiện đại sau năm 1930

Sau năm 1930, tiếng Việt tiếp tục mở rộng vốn từ với sự gia tăng các thuật ngữ khoa học, kỹ thuật và chính trị, đặc biệt sau Cách mạng tháng Tám 1945. Sự phát triển này không chỉ về số lượng mà còn về chiều sâu nghĩa, với nhiều từ đa nghĩa và từ ghép phức tạp hơn. Việc tiếp nhận từ ngữ nước ngoài vẫn diễn ra nhưng có xu hướng được Việt hóa và thích nghi chặt chẽ hơn.

6.2. Vai trò của nghiên cứu lịch sử từ vựng trong bảo tồn và phát triển ngôn ngữ Việt Nam

Nghiên cứu lịch sử phát triển từ vựng giúp nhận diện các xu hướng biến đổi, từ đó có biện pháp bảo tồn sự trong sáng và bản sắc của tiếng Việt. Đồng thời, việc hiểu rõ các con đường phát triển từ vựng giúp các nhà ngôn ngữ học, nhà giáo dục và nhà quản lý ngôn ngữ xây dựng chính sách phát triển ngôn ngữ phù hợp, góp phần nâng cao vị thế của tiếng Việt trong thời đại hội nhập.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Giai đoạn 30 năm đầu thế kỷ XX (1900–1930) đánh dấu bước ngoặt lịch sử mang tính bản lề trong tiến trình hiện đại hóa của dân tộc Việt Nam. Dưới tác động sâu sắc của hai cuộc khai thác thuộc địa quy mô lớn của thực dân Pháp (lần thứ nhất: 1897–1914 và lần thứ hai: từ sau 1918), xã hội Việt Nam chuyển dịch mạnh mẽ từ cấu trúc phong kiến truyền thống sang xã hội thuộc địa nửa phong kiến. Sự cáo chung của chế độ khoa cử Hán học, sự bùng nổ của nghề in ấn, hệ thống báo chí và văn học chữ Quốc ngữ đã tạo lập môi trường sinh thái ngôn ngữ hoàn toàn mới. Trong bối cảnh đó, luận án tiến sĩ "Sự phát triển của từ vựng tiếng Việt hiện đại (30 năm đầu thế kỷ XX: 1900 - 1930)" do nghiên cứu sinh Trần Nhật Chính thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Lê Quang Thiêm tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ, mã số 5.04.08) là công trình nghiên cứu mang tính tiên phong, giải quyết khoảng trống học thuật về sự chuyển hóa từ vựng - ngữ nghĩa tiếng Việt trong thời kỳ bản lề này.

Trước công trình này, các nhà ngôn ngữ học hàng đầu như Nguyễn Tài Cẩn, Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Thiện Giáp, Đinh Văn Đức, Hoàng Văn Hành, Đoàn Thiện Thuật, Hoàng Trọng Phiến, Diệp Quang Ban đã nghiên cứu tiếng Việt trên nhiều bình diện ngữ âm, ngữ pháp và lịch sử tiếng Việt đại cương. Tuy nhiên, một nghiên cứu chuyên biệt, khảo sát định lượng kết hợp định tính có hệ thống về sự phát triển của hệ thống từ vựng trong giai đoạn 1900–1930 chưa từng được thực hiện trọn vẹn. Luận án đặt ra 4 câu hỏi nghiên cứu và 4 giả thuyết cốt lõi:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những nhân tố nội tại và ngoại tại nào thúc đẩy sự biến động mạnh mẽ của từ vựng tiếng Việt giai đoạn 1900–1930?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Bức tranh toàn cảnh về sự phát triển số lượng và chất lượng của hệ thống từ ngữ mới xuất hiện trên văn bản chữ Quốc ngữ giai đoạn này diễn ra theo diện mạo nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Các cơ chế cấu tạo từ mới, chuyển di từ loại và phát triển ngữ nghĩa (thuật ngữ hóa, ẩn dụ, hoán dụ) hoạt động ra sao trong một ngôn ngữ đơn lập - phân tích tính?
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Quy luật tiếp nhận, chọn lọc và Việt hóa các lớp từ vay mượn (đặc biệt là từ Hán-Việt tân thời và từ gốc Pháp) phản ánh tư duy trí tuệ hóa ngôn ngữ của người Việt như thế nào?

Hệ thống giả thuyết tương ứng xác quyết: (H1) Sự phát triển từ vựng 1900–1930 là bước nhảy vọt về chất gắn liền với tiến trình "trí tuệ hóa ngôn ngữ"; (H2) Phương thức ghép hình vị căn tố giữ vai trò chủ đạo tuyệt đối trong cấu tạo từ mới; (H3) Sự thâm nhập của từ vay mượn không làm phá vỡ mà củng cố cấu trúc loại hình đơn lập; (H4) Toàn dân hóa phương ngữ chỉ giữ vai trò thứ yếu so với con đường cấu tạo nội tại và vay mượn.

Nghiên cứu vận dụng khung lý thuyết kết hợp giữa từ vựng học cấu trúc - hệ thống, ngôn ngữ học xã hội và ngữ nghĩa học lịch sử. Luận án đạt bước đột phá khi thống kê, xử lý trên 4.500 đơn vị từ ngữ thực tế, phân loại 4.306 đơn vị theo trật tự âm đầu và xác lập khoảng 3.000 tân từ (neologisms) chưa từng xuất hiện trong các bộ từ điển cuối thế kỷ XIX. Khảo sát bao quát khối tư liệu khổng lồ từ các ấn phẩm báo chí và văn học tiêu biểu từ 1887 đến 1930: Thầy Lazaro Phiền (1887), Đăng cổ tùng báo (1907, 36 số, 450 trang), Nông cổ mín đàm (1901–1921, 159 số, 2.000 trang), văn thơ Đông Kinh nghĩa thục (1907, 230 trang), Đông Dương tạp chí (102 số, 1.500 trang), Nam Phong tạp chí (128 số, 450 trang khảo sát chuyên sâu), Đường kách mệnh (1927), cùng tác phẩm của Huình Tịnh Paulus Của, Trương Vĩnh Ký, Gilbert Trần Chánh Chiếu, Hồ Biểu Chánh, Phan Kế Bính.

Literature Review và Positioning

Điểm qua dòng chảy học thuật về từ vựng học lịch sử, các học giả ngôn ngữ học mác-xít và cấu trúc luận đều khẳng định từ vựng là thành phần nhạy bén nhất trước các biến động xã hội. Xtalin từng nhấn mạnh: "Sự phát triển liên tiếp của công nghiệp và nông nghiệp, của thương nghiệp và vận tải, của kỹ thuật và khoa học, đòi hỏi ngôn ngữ phải bồi bổ từ vựng của mình bằng những từ mới và những ngữ mới". Trong Việt ngữ học, Nguyễn Thiện Giáp trong Từ vựng học tiếng Việt nhận định rằng trước Cách mạng Tháng Tám 1945, sự phát triển từ vựng tiếng Việt tuy rất lớn nhưng chủ yếu mang tính bộ phận, tập trung vào lĩnh vực báo chí chính luận và văn hóa nghệ thuật. Đỗ Hữu Châu đóng góp nền tảng lý thuyết sâu sắc khi chỉ ra bản chất cấu trúc ngữ nghĩa của từ và khẳng định: "Đa nghĩa là kết quả của quá trình chuyển nghĩa mà thực chất chuyển nghĩa lại là quá trình biểu trưng hoá của tín hiệu, một quá trình vốn có nguồn gốc tâm lý của nó trong đời sống xã hội và được ghi lại một cách tế nhị, độc đáo trong ngôn ngữ".

Tuy nhiên, trong giới nghiên cứu tồn tại những cuộc tranh luận học thuật sâu sắc:

1. Tranh luận về tương quan giữa đồng đại và lịch đại: Một luồng quan điểm chịu ảnh hưởng thuần túy từ Ferdinand de Saussure chủ trương phân lập tuyệt đối giữa trạng thái tĩnh (đồng đại) và sự tiến hóa (lịch đại). Ngược lại, trường phái ngôn ngữ học lịch sử hiện đại cho rằng không thể cắt rời lát cắt đồng đại 1900–1930 ra khỏi trục lịch đại tiếp nối từ thế kỷ XIX sang thời kỳ sau 1945.
2. Tranh luận về bản chất hình vị và phương thức cấu tạo từ: Các học giả như Nguyễn Tài Cẩn, Hồ Lê, Diệp Quang Ban, Hoàng Tuệ từng có những quan niệm đối thoại về đơn vị ngữ pháp cơ sở (tiếng, từ tố, hình vị căn tố, nguyên vị thực) và bản chất của hiện tượng chuyển loại ("nhất từ đa loại" hay "chuyển di từ loại lâm thời").

Luận án của Trần Nhật Chính đã định vị chính xác vị trí của mình: không phân tích lịch sử đại cương trừu tượng, mà thiết lập một lát cắt đồng đại động (dynamic synchronic slice) kéo dài 30 năm, dùng cứ liệu văn bản thực chứng để chứng minh sự tương tác giữa biến động ngoại ngôn ngữ (ngoại tại) và các quy luật tự thân của hệ thống ngôn ngữ (nội tại).

So sánh với các nghiên cứu quốc tế:

• Nghiên cứu của R.A. Budagov (1953, 1974) về từ vay mượn trong tiếng Nga thế kỷ XVIII: Budagov chỉ ra rằng công cuộc cải cách hành chính và kỹ thuật thời Peter Đại đế (Piốt đệ nhất) đã tạo nên sự tiếp xúc ồ ạt với tiếng nước ngoài, biến đổi hệ thống thuật ngữ tiếng Nga và chuyển dịch ngữ nghĩa của từ như "machine" từ công cụ lao động cụ thể (thời Vitruvius) sang thiết chế chính trị - xã hội trừu tượng. Đối chiếu với Việt Nam giai đoạn 1900–1930, quá trình tiếp xúc Pháp - Việt cũng tạo nên bước nhảy vọt tương tự về mặt thuật ngữ khoa học và hành chính.
• Nghiên cứu của Paul Robert (1972) về từ điển tiếng Pháp: Paul Robert chứng minh sự thâm nhập của tân từ vựng qua báo chí, khoa học đại chúng trong 20 năm (1951–1971) đã đòi hỏi một tập bổ sung đồ sộ dày 500 trang cho bộ đại từ điển 6 tập trước đó. Sự phát triển từ vựng tiếng Việt 1900–1930 cũng phản ánh quy luật gia tăng cơ học và biến đổi chất lượng từ vựng tương đương khi chuyển dịch hình thái xã hội.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết ngôn ngữ học đại cương trong không gian một ngôn ngữ đơn lập - phân tích tính:

1. Lý thuyết trí tuệ hóa ngôn ngữ (Language Intellectualization): Luận án chứng minh ngôn ngữ đáp ứng nhu cầu tư duy trừu tượng không chỉ bằng cách vay mượn từ ngữ ngoại lai mà chủ yếu thông qua việc tái cấu trúc các hình vị sẵn có, nâng cấp từ ngữ thông thường thành hệ thống thuật ngữ chuyên môn biểu đạt các khái niệm vật lý, hóa học, toán học, triết học và kinh tế chính trị.
2. Mô hình hóa cấu trúc ngữ vị và sự phát triển nghĩa: Mở rộng lý thuyết của Đỗ Hữu Châu và V.V. Vinogradov, luận án minh giải cơ chế phân xuất nét khu biệt (nghĩa vị / semes). Quá trình đa nghĩa hóa diễn ra theo hai hướng: thuật ngữ hóa từ thông thường và mở rộng nghĩa qua cơ chế liên tưởng ẩn dụ/hoán dụ (dựa trên sự tương đồng hoặc tương cận về hình thức, chức năng).
3. Quy luật tranh chấp giá trị ngữ nghĩa (Semantic Value Competition): Luận án khái quát hóa mô hình cạnh tranh giữa từ cũ ($B$) và các biến thể từ mới ($B_1, B_2$). Khi từ mới chiếm lĩnh ưu thế giao tiếp, từ cũ bị đào thải trở thành từ cổ hoặc thoái hóa chức năng, rút về làm bán phụ tố cấu tạo từ (như các yếu tố chiền trong chùa chiền, han trong hỏi han, tác trong tuổi tác).

[Khái niệm/Sự vật mới nảy sinh trong xã hội] 

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng bậc:

• Tích hợp liên ngành: Kết hợp phương pháp hình vị học cấu trúc (Structural Morphology), ngữ nghĩa học thực chứng (Empirical Semantics) và ngôn ngữ học xã hội lịch sử (Socio-historical Linguistics).
• Hệ thống hóa mô hình cấu tạo từ ghép: Phân định rành mạch giữa ghép hội nghĩa (coordinative compounding) và ghép phân nghĩa (subordinative compounding). Phát hiện sự dịch chuyển từ mô hình kết hợp 2 âm tiết truyền thống sang các cấu trúc phức hợp 3, 4, 5 âm tiết (kinh tế học cách mệnh, Việt Nam thanh niên cách mệnh).
• Điều kiện biên (Boundary Conditions): Luận án giới hạn phạm vi khảo sát ở lớp từ vựng toàn dân xuất hiện trên các văn bản in ấn chữ Quốc ngữ lưu hành công khai và bí mật hợp pháp/bán hợp pháp tại Việt Nam từ 1900 đến 1930; không bao gồm các biến thể khẩu ngữ thuần túy không được định hình bằng văn tự.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng vững trên lập trường triết học duy vật biện chứng và chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism), nhìn nhận ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội đặc biệt, vừa là công cụ giao tiếp vừa là "hàn thử biểu" phản ánh chính xác trình độ phát triển tri thức của xã hội.

Thiết kế nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa:

• Phương pháp miêu tả đồng đại: Phân tích cấu trúc ngữ âm, hình thái, ngữ nghĩa của các đơn vị từ ngữ trong nội bộ lát cắt 1900–1930.
• Phương pháp so sánh lịch đại: Đối chiếu các đơn vị từ ngữ thu thập được với hệ thống từ vựng giai đoạn trước 1900 và sau 1930 nhằm xác định rõ chiều hướng biến đổi ngữ nghĩa và quy luật đào thải.
• Phương pháp thống kê định lượng: Sử dụng các bảng biểu tần suất, phân bố từ loại và nguồn gốc để bảo đảm tính khách quan cho các nhận định lý thuyết.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và thẩm định cứ liệu được triển khai qua 4 giai đoạn nghiêm ngặt:

[Khảo sát kho văn bản Quốc ngữ 1900-1930] 
[Đối chiếu Lexicographical Benchmarking]
[Triangulation & Thẩm định chéo]

1. Bước 1 - Thu thập ngữ liệu thô: Trích xuất toàn bộ các danh từ riêng, thuật ngữ chính trị - xã hội, khoa học kỹ thuật, triết học xuất hiện trên các đầu báo và tác phẩm văn học tiêu biểu từ 1900 đến 1930. Đạt dung lượng hơn 4.500 đơn vị.
2. Bước 2 - Đối chiếu kiểm định (Lexicographical Benchmarking): Tiến hành đối chiếu từng từ thu được với hai bộ đại từ điển xuất bản cuối thế kỷ XIX làm mốc chuẩn: Từ điển Việt - Pháp của J.M. Genibrel (Sài Gòn, 1898) và Đại Nam quấc âm tự vị của Huình Tịnh Paulus Của (Sài Gòn, 1895–1896).
3. Bước 3 - Xác lập tập tân từ: Sau quá trình đối chiếu nghiêm ngặt, lọc ra khoảng 3.000 đơn vị từ ngữ hoàn toàn vắng mặt trong hai bộ từ điển trên, định danh là lớp từ ngữ mới xuất hiện trong giai đoạn 1900–1930.
4. Bước 4 - Thẩm tra chéo (Triangulation): Kiểm tra độ tin cậy của ngữ liệu qua việc đối chiếu với Việt Nam tự điển của Hội Khai Trí Tiến Đức (1931) và các văn kiện chính trị cùng thời như tác phẩm Đường kách mệnh (1927) của Nguyễn Ái Quốc.

Áp dụng luận điểm phương pháp luận kinh điển của Ferdinand de Saussure: "Trong ngôn ngữ học tĩnh trạng, cũng như trong phần lớn các khoa học, không thể nào thực hiện được một cuộc chứng minh nếu không đơn giản hoá các cứ liệu đi một cách ước định", luận án xác định rõ việc định lượng 3.000 tân từ là con số ước định khoa học, đại diện tiêu biểu cho bước tiến từ vựng thời đoạn này.

Data và phân tích

Phân tích định lượng dựa trên bộ cơ sở dữ liệu mẫu:

• Tổng dung lượng khảo sát: 4.306 đơn vị từ ngữ được phân loại chi tiết theo bảng chữ cái từ A đến Y.
• Tập dữ liệu thuật ngữ chuyên ngành: 1.356 đơn vị thuật ngữ tam ngữ (Quốc ngữ – Chữ Nho – Tiếng Pháp) được hệ thống hóa từ mục "Từ vựng" in trên các phụ trương của Nam Phong tạp chí.
• Phân bố tính đa nghĩa: 61,48% từ vựng khảo sát duy trì đơn nghĩa biểu vật ban đầu, trong khi 38,52% đã phát triển thêm từ 1 đến nhiều nghĩa mới, tạo nên hiện tượng đa nghĩa biểu niệm sâu sắc.
• Đặc trưng loại hình âm tiết: Tiếng Việt vận hành trên nền tảng ~6.000 âm tiết hoạt động tự do, đối lập với ~600 âm tiết của tiếng Hán. Do dung lượng âm tiết phong phú, tiếng Việt hạn chế được áp lực quá tải đồng âm và dễ dàng tiếp nhận các hình vị độc lập để cấu tạo từ ghép.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự bùng nổ của cấu trúc trật tự cú pháp nghịch: Trong cấu tạo từ ghép chính phụ 3 đến 5 yếu tố, giai đoạn 1900–1930 chứng kiến sự xuất hiện song song giữa trật tự cú pháp tiếng Việt thuận (chính trước - phụ sau) và trật tự cú pháp gốc Hán nghịch (phụ trước - chính sau). Cụ thể: Chủ nghĩa đế quốc $\leftrightarrow$ Đế quốc chủ nghĩa; Chủ nghĩa tư bản $\leftrightarrow$ Tư bản chủ nghĩa; Đảng cách mệnh $\leftrightarrow$ Cách mệnh đảng. Đây là minh chứng cho sự linh hoạt trong tiếp biến ngữ pháp - từ vựng.
2. Quá trình bán phụ tố hóa (Semi-affixation) các hình vị Hán - Việt: Khi thâm nhập vào tiếng Việt, các từ đơn tiết gốc Hán như phi, vô, bất, nhân, giả, gia, giới, học do gặp phải sự cạnh tranh từ các từ thuần Việt đơn tiết tương đương, đã tự động chuyển hóa thành các "bán phụ tố" cấu tạo từ mới chuyên dụng (phi nghĩa, vô đạo đức, bất diệt, nhà văn, giới trí thức).
3. Hai con đường tiếp nhận và thích nghi từ gốc Pháp: Luận án chỉ ra từ ngữ gốc Pháp thâm nhập theo hai kênh phân hóa rõ rệt:
   • Phỏng âm ngữ âm học (Phonetic adaptation): Biến đổi triệt để ngữ âm để hòa nhập vào hệ thống đơn lập (ví dụ: cà phê, xà phòng, cu lít, đèn pha, lốp, xu).
   • Giữ nguyên dạng tự dạng hoặc dịch nghĩa: Thâm nhập trực tiếp vào văn phong khoa học - kỹ thuật (acide sulfurique, acide acétique $\rightarrow$ cường thủy, đạm cường toan).
4. Sự thất bại tương đối của con đường toàn dân hóa phương ngữ Nam Bộ: Trong số 350 đơn vị phương ngữ Nam Bộ ghi nhận trong Đại Nam quấc âm tự vị (1895–1896), chỉ có gần 2,5% thâm nhập thành công vào văn bản Quốc ngữ toàn dân tại Hà Nội và được ghi nhận trong Việt Nam tự điển (1931), chủ yếu là nhóm từ chỉ sản vật nhiệt đới đặc thù (chôm chôm, mãng cầu, măng cụt, sầu riêng). Các biến thể phát âm địa phương (mần, đặng, sanh, chánh, bổn) xuất hiện trong văn kiện chính trị (Văn kiện Đảng 1930) nhưng không trở thành chuẩn mực từ vựng toàn dân.
5. Thuật ngữ hóa ồ ạt phục vụ cuộc cách mạng khoa học - kỹ thuật: Lần đầu tiên, tiếng Việt ghi nhận hàng loạt thuật ngữ định danh chuẩn xác các ngành khoa học:
   • Vật lý: máy trục không khí, máy ép không khí, dây thu lôi, máy hơi nước, ống sinh điện, gương tròn hình quả cầu (gương lồi), cử động đều (chuyển động đều).
   • Hóa học: thán khí, kim chất, đạm cường toan, si măng (xi măng).
   • Toán học & Địa lý: quy nhất số, hình ba giác (tam giác), đường ngang hàng (song song), hình thoi, địa chất học, đường xích đạo, hoành tuyến, trục tuyến.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận ngôn ngữ: Cung cấp mô hình mẫu mực về sự thích ứng của loại hình ngôn ngữ đơn lập trước áp lực hiện đại hóa tri thức, chứng minh cấu trúc nội tại của tiếng Việt có dung lượng biến đổi dẻo dai mà không đánh mất bản sắc loại hình.
• Về mặt từ điển học và thực hành dịch thuật: Cung cấp nguồn tư liệu lịch sử chính xác để biên soạn các bộ từ điển lịch sử tiếng Việt, đồng thời định hướng nguyên tắc xử lý từ ngữ mượn Hán và từ mượn phương Tây trong biên dịch học thuật hiện đại.
• Về mặt chính sách ngôn ngữ quốc gia: Khẳng định vai trò quyết định của chữ Quốc ngữ và hệ thống báo chí trong việc chuẩn hóa ngôn ngữ dân tộc, mở đường cho việc xây dựng hệ thống thuật ngữ khoa học thống nhất sau năm 1945.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, công trình vẫn tồn tại một số giới hạn học thuật khách quan:

• Giới hạn về nguồn tư liệu văn bản lưu trữ: Do điều kiện chiến tranh và bảo quản lưu trữ đầu thế kỷ XX, nhiều đầu báo và ấn phẩm giai đoạn 1900–1930 bị thất lạc hoặc hư hại, khiến dung lượng khảo sát 4.500 từ ngữ tuy phong phú nhưng chưa thể bao quát tuyệt đối 100% kho từ vựng văn bản thực tế.
• Giới hạn về công cụ xử lý tự động: Tại thời điểm hoàn thành (2002), nghiên cứu hoàn toàn dựa trên phương pháp thống kê thủ công và thẻ từ truyền thống, chưa có sự hỗ trợ của các phần mềm Corpus Linguistics chuyên sâu (như AntConc, Sketch Engine hay xử lý ngôn ngữ tự nhiên NLP).
• Giới hạn vùng miền: Tư liệu tập trung chủ yếu vào các trung tâm in ấn lớn là Hà Nội và Sài Gòn, chưa bao quát sâu sắc các văn bản hành chính, tôn giáo địa phương tại các vùng nông thôn Trung Bộ và Nam Bộ.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Ứng dụng kỹ thuật số hóa ngữ liệu (Digital Humanities) để xây dựng Corpus tiếng Việt giai đoạn 1900–1930 với hàng triệu token, phục vụ phân tích tần số (frequency) và phân tích kết hợp từ (collocation).
2. Nghiên cứu so sánh đối chiếu đa chiều giữa sự phát triển từ vựng tiếng Việt 1900–1930 với phong trào hiện đại hóa từ vựng tiếng Nhật thời Minh Trị (Meiji) và phong trào Bạch thoại hóa tiếng Hán thời Ngũ Tứ (1919).
3. Khảo sát chuyên sâu hơn về sự tiến hóa ngữ dụng học (pragmatics) và chuyển dịch phong cách chức năng của văn chính luận chữ Quốc ngữ thời kỳ tiền khởi nghĩa.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án của TS. Trần Nhật Chính tạo nên dấu ấn sâu đậm trong giới Việt ngữ học:

• Tác động học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo cốt lõi cho các công trình nghiên cứu về lịch sử tiếng Việt, từ vựng học tiếng Việt và ngôn ngữ học lịch sử tại các viện nghiên cứu và trường đại học lớn (ĐHQG Hà Nội, ĐHQG TP.HCM, Viện Ngôn ngữ học).
• Đóng góp văn hóa - giáo dục: Tái hiện trung thực diện mạo đời sống văn hóa, tư tưởng của dân tộc trong 30 năm mở đầu thế kỷ XX qua lăng kính ngôn từ; làm sáng tỏ công lao của các phong trào yêu nước (Đông Kinh nghĩa thục, báo chí cách mạng) trong việc bảo tồn và phát triển tiếng Việt.
• Ảnh hưởng quốc tế: Đóng góp cứ liệu điển cứu quan trọng cho ngành nghiên cứu Đông Nam Á học (Southeast Asian Studies) và Ngôn ngữ học tiếp xúc (Contact Linguistics) toàn cầu về mô hình tiếp xúc ngôn ngữ thuộc địa phương Đông - phương Tây.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giảng viên Ngôn ngữ học: Khai thác tập dữ liệu 4.306 từ ngữ và 1.356 thuật ngữ Nam Phong tạp chí làm cơ sở đối chiếu cho các luận án chuyên sâu về từ vựng, ngữ nghĩa và từ điển học lịch sử.
• Nhà nghiên cứu Lịch sử, Báo chí và Văn học: Tiếp cận bức tranh tổng thể về quá trình hình thành văn phong báo chí, văn xuôi quốc ngữ và tiến trình tư tưởng cách mạng Việt Nam 30 năm đầu thế kỷ XX.
• Chuyên gia Hoạch định Ngôn ngữ & Dịch thuật: Rút ra các bài học kinh nghiệm về quy chuẩn hóa thuật ngữ, tiếp nhận từ ngữ ngoại lai trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số hiện nay.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án đã xây dựng thành công mô hình cơ chế kép trong sự phát triển từ vựng của ngôn ngữ đơn lập - phân tích tính. Luận án đã mở rộng lý thuyết cấu trúc ngữ nghĩa của Đỗ Hữu Châu và nguyên lý tiếp xúc ngôn ngữ của R.A. Budagov bằng việc chứng minh: Trong điều kiện tiếp xúc cưỡng bức thời kỳ thuộc địa, tiếng Việt không bị lai tạp cấu trúc mà đã kích hoạt cơ chế "bán phụ tố hóa" các hình vị Hán vay mượn kết hợp với phương thức "danh hóa" linh hoạt (thông qua các từ chỉ loại/hư từ: sự, việc, cái, nỗi, niềm) để tạo ra hệ thống thuật ngữ trừu tượng tương thích hoàn toàn với các khái niệm khoa học phương Tây.

2. Điểm mới về phương pháp luận khi so sánh với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu mang tính quy nạp lịch sử đại cương của các tác giả đi trước, luận án thiết lập một phương pháp luận thực chứng nghiêm ngặt: Lexicographical Benchmark Triangulation (Tam giác thẩm định từ điển học lịch sử). Nghiên cứu đối chiếu trực tiếp tập dữ liệu 4.500 từ thu thập trên báo chí với hai bộ từ điển chuẩn cuối thế kỷ XIX (Genibrel 1898 và Huình Tịnh Của 1895–1896), sau đó kiểm chứng chéo với Việt Nam tự điển (1931). Phương pháp này loại bỏ hoàn toàn tính chủ quan trong việc xác định tân từ.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất và có bằng chứng định lượng cụ thể nào hỗ trợ?

Phát hiện bất ngờ nhất là tỷ lệ toàn dân hóa cực kỳ thấp của lớp phương ngữ Nam Bộ vào chuẩn ngôn ngữ chung trong 30 năm đầu thế kỷ XX. Mặc dù chữ Quốc ngữ và báo chí phát triển rất sớm và rầm rộ tại Nam Kỳ (Nông cổ mín đàm), nhưng trong số 350 từ phương ngữ Nam Bộ được khảo sát trong từ điển của Huình Tịnh Của, chỉ có gần 2,5% thâm nhập thành công vào văn bản Quốc ngữ toàn dân xuất bản tại Hà Nội và Việt Nam tự điển (1931), chủ yếu giới hạn ở nhóm danh từ chỉ hoa quả nhiệt đới (sầu riêng, chôm chôm, măng cụt, mãng cầu).

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) không?

Có. Quy trình nghiên cứu được trình bày chi tiết qua: (1) Danh mục xuất bản phẩm nguồn khảo sát với số trang và số báo chính xác; (2) Bộ tiêu chí phân lập từ mới dựa trên dấu nối ngữ âm trên báo chí (pháp-luật, duy-vật, chính-trị) và tiêu chí đối chiếu từ điển; (3) Bảng phân loại 4.306 từ ngữ theo mẫu tự chữ cái và nguồn gốc xuất xứ, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập và kiểm chứng dữ liệu.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?

Luận án định hướng chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào 3 trục chính: (1) Mở rộng khảo sát lát cắt từ vựng tiếng Việt giai đoạn 1930–1945 (từ khi Đảng Cộng sản thành lập đến Cách mạng Tháng Tám); (2) Đánh giá sự biến đổi ngữ nghĩa của lớp từ ngữ chính trị - xã hội trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1945–1954); (3) Biên soạn hoàn chỉnh bộ Từ điển từ mới tiếng Việt nửa đầu thế kỷ XX.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Trần Nhật Chính là một công trình khoa học mẫu mực, đúc kết 6 đóng góp mang tính nền tảng:

1. Xác lập hệ thống 3.000 tân từ vựng: Cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện về sự phát triển vượt bậc của từ vựng tiếng Việt trong 30 năm đầu thế kỷ XX.
2. Khẳng định quy luật biến đổi chất lượng: Chứng minh sự chuyển dịch từ lớp từ ngữ sinh hoạt thông thường sang hệ thống thuật ngữ trừu tượng, thúc đẩy tiến trình trí tuệ hóa ngôn ngữ dân tộc.
3. Tổng kết các mô hình cấu tạo từ nội sinh: Xác định vị trí áp đảo của phương thức ghép hình vị căn tố và các cấu trúc tổ hợp phức hệ 3–5 âm tiết.
4. Làm sáng tỏ cơ chế tiếp biến từ ngoại lai: Định hình quy luật thích nghi hai chiều của từ mượn Hán tân thời và từ ngữ gốc Pháp vào loại hình ngôn ngữ đơn lập.
5. Đánh giá khách quan vị thế phương ngữ: Đo lường chính xác mức độ toàn dân hóa khiêm tốn của phương ngữ Nam Bộ trong thời đoạn 1900–1930.
6. Đặt nền móng tư liệu vững chắc: Cung cấp nguồn ngữ liệu chuẩn xác phục vụ đắc lực cho công tác nghiên cứu lịch sử tiếng Việt, biên soạn từ điển học và giảng dạy ngôn ngữ học hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu: Giới thiệu mục đích, ý nghĩa, phƣơng pháp nghiên cứu và bố cục của luận án. - Chƣơng một: Cơ sở lý luận về sự phát triển của từ vựng và phƣơng pháp nghiên cứu. - Chƣơng hai: Bức tranh chung về sự phát triển của từ vựng tiếng Việt ba mƣơi năm đầu thế kỷ XX. - Chƣơng ba: Phát triển từ vựng giai đoạn 1900-1930 bằng con đƣờng cấu tạo từ và phát triển nghĩa.

- Chƣơng bốn: Phát triển từ vựng giai đoạn 1900-1930 bằng con đƣờng vay mƣợn từ. - Kết luận: Luận án sẽ trình bày những kết luận rút ra đƣợc trong quá trình nghiên cứu. TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 8 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỰ PHÁT TRIỂN TỪ VỰNG VÀ HƢỚNG NGHIÊN CỨU 1. MỘT SỐ QUAN NIỆM VỀ CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN CỦA TỪ VỰNG.

Ngôn ngữ là hiện tƣợng xã hội. Với chức năng là phƣơng tiện giao tiếp quan trọng nhất của con ngƣời, ngôn ngữ luôn luôn tồn tại và phát triển cùng với sự tồn tại và phát triển của xã hội sử dụng nó. Sự đấu tranh sinh tồn của con ngƣời đã thúc đẩy xã hội phát triển, kéo theo sự phát triển của ngôn ngữ ở mọi cấp độ: ngữ âm, ngữ pháp, từ vựng. Tuy nhiên, so với ngữ âm và ngữ pháp thì từ vựng là bộ phận phát triển nhanh nhất bởi vì nó là tấm gƣơng phản chiếu đời sống xã hội.

Tìm hiểu sự phát triển từ vựng-ngữ nghĩa của một ngôn ngữ, các nhà ngôn ngữ học luôn đề cập đến những nhân tố tác động đến sự biến đổi của hệ thống từ vựng. Có nhà ngôn ngữ học đã viết: "Không một môn nào mà những nhân tố biến đổi của các hiện tƣợng lại phức tạp, nhiều và đa dạng hơn từ vựng" [177, tr. Các nhân tố tác động đến sự phát triển của từ vựng thƣờng đƣợc đề cập tới là: Nhân tố bên ngoài và nhân tố bên trong ngôn ngữ. Những nhân tố bên ngoài ngôn ngữ Nhóm nhân tố đầu tiên các nhà từ vựng học thƣờng đề cập tới là các nhân tố khách quan nằm ngoài ngôn ngữ.

Đó là những nhân tố thuộc các lĩnh vực của đời sống xã hội; chẳng hạn sự biến động về lịch sử, văn hoá, chính trị, kinh tế. tất thảy đều tác động đến sự phát triển hệ thống từ vựng của một ngôn ngữ. Các cuộc chiến tranh xâm lƣợc, các cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, công cuộc xây dựng xã hội. cũng tác động đến sự phát triển của từ vựng và đƣợc phản ánh trong từ vựng.

TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 9 Theo phép duy vật biện chứng, mọi sự vật, hiện tƣợng trong thế giới vật chất luôn luôn vận động và phát triển không ngừng. Chính sự vận động và phát triển của thế giới vật chất ấy đã làm xuất hiện nhiều sự vật, hiện tƣợng mới, đòi hỏi từ vựng phải có những đơn vị từ ngữ mới để định danh hoặc tái định nghĩa lại các khái niệm vốn đã có trong ngữ năng của một thành viên xã hội. Nhƣ vậy, sự phát triển của xã hội yêu cầu ngôn ngữ phải chính xác hoá cái khái niệm mà ngôn từ mang chứa nó. Yêu cầu đó của xã hội bắt buộc ngôn ngữ phải tuân theo tiến trình trí tuệ hoá.

Nói khác đi, chính nội dung, cái đƣợc mang chở bằng phƣơng tiện ngôn từ, buộc ngôn ngữ phải đáp ứng nhu cầu giao tiếp ngày càng cao của con ngƣời. Xã hội là một cấu trúc vừa hƣớng nội vừa hƣớng ngoại từ khi hình thành dân tộc. Vì vậy, các nhu cầu của xã hội luôn nảy sinh, sự phát triển ngôn ngữ đã trở thành nhu cầu cần yếu của mọi xã hội. Nghiên cứu sự phát triển từ vựng của một ngôn ngữ, dƣờng nhƣ các nhà ngôn ngữ học đều đồng ý rằng trong quá trình tiến triển của một dân tộc, dân tộc đó phát triển mạnh về lĩnh vực nào (chính trị, văn hoá, nghệ thuật,.) thì vốn từ vựng của ngôn ngữ mà dân tộc đó sử dụng sẽ xuất hiện những đơn vị từ ngữ mới thuộc các lĩnh vực khoa học đó.

Điều này có thể đƣợc minh chứng ngay trong hệ thống từ vựng tiếng Việt. Cuối thế kỷ XIX, tri thức về các lĩnh vực khoa học tự nhiên ở nƣớc ta còn quá thấp, do vậy các từ ngữ chuyên môn thuộc các lĩnh vực này còn quá ít. Tuy nhiên, do những biến động của xã hội, ngay từ những năm đầu thế kỷ XX, đặc biệt là thập kỷ X và thập kỷ XX, xã hội Việt Nam đã bắt đầu tiếp xúc với nền văn hoá, khoa học kỹ thuật tiên tiến phƣơng Tây; chúng ta đã thấy trong vốn từ vựng tiếng Việt xuất hiện các từ ngữ Hán - Việt, thuần Việt hoặc từ ngữ gốc Pháp chỉ các sự vật, hiện tƣợng mới. Ví dụ: TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 10 - Các từ ngữ thuộc lĩnh vực vật lý: Máy trục không khí, máy ép không khí, dây thu lôi, máy hơi nước, ống sinh điện, gương tròn hình quả cầu (gương lồi), cử động đều (chuyển động đều) - Các từ ngữ thuộc lĩnh vực hoá học: Thán khí, kim chất, đạm cường toan, si măng (xi măng), cường thuỷ (acide acitique), acide sufurique - Các từ ngữ thuộc lĩnh vực địa lý: Địa chất học, đường xích đạo, hoành tuyến, trục tuyến.

- Các từ ngữ thuộc lĩnh vực toán học: Quy nhất số, hình ba giác (tam giác), đường ngang hàng (song song), hình thoi, đường thẳng nghiêng. Trong sự phát triển của từ vựng, lớp từ thông thƣờng phát triển rất chậm. Bởi lẽ, chúng vốn là lớp từ cơ bản, phục vụ đời sống sinh hoạt hàng ngày của những ngƣời lao động. Trái lại, lớp từ chuyên môn (thuật ngữ) lại phát triển rất nhanh.

Sở dĩ nhƣ vậy là vì thuật ngữ "đƣợc xem nhƣ bức tranh phản chiếu, là diện mạo toàn cảnh từ ngữ ghi dấu, trạng thái tri thức, trạng thái sáng tạo, tiếp biến của một dân tộc trong từng thời kỳ tiến hoá và phát triển ngày càng đi lên, ngày càng tiến bộ của nhân loại" [133]. Thật có lý khi có ý kiến cho rằng chỉ cần nhìn vào hệ thống thuật ngữ của một ngôn ngữ, chúng ta có thể biết xã hội đang sử dụng ngôn ngữ đó phát triển đến mức nào. Bàn về sự phát triển của từ vựng, Xtalin đã nhấn mạnh: "Sự phát triển liên tiếp của công nghiệp và nông nghiệp, của thƣơng nghiệp và vận tải, của kỹ thuật và khoa học, đòi hỏi ngôn ngữ phải bồi bổ từ vựng của mình bằng những từ mới và những ngữ mới” [93, tr. Một nhân tố khác cũng không kém phần quan trọng trong việc thúc đẩy từ vựng phát triển là hiện tƣợng tiếp xúc ngôn ngữ.

Sự tiếp xúc ngôn ngữ do TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 11 nhiều nguyên nhân khác nhau. Có thể do các dân tộc khác nhau cùng cƣ trú rất gần nhau trên cùng một địa bàn, đã có giao lƣu về các mặt: kinh tế, văn hoá, thƣơng mại. Một ngôn ngữ A khi có sự tiếp xúc với ngôn ngữ B không thể tránh khỏi những ảnh hƣởng nhất định. Cũng nhƣ các nền văn hoá, bản thân mỗi ngôn ngữ không phải bao giờ tự chúng đã đầy đủ.

Nhu cầu giao lƣu về các lĩnh vực khiến cho những ngƣời nói ngôn ngữ A trực tiếp hoặc gián tiếp tiếp xúc với những ngƣời nói ngôn ngữ B ở vùng lân cận hoặc một ngôn ngữ C có ƣu thế về mặt văn hoá, kinh tế. Sự giao lƣu có thể có tính chất hữu nghị hoặc thù địch, có thể do quan hệ bình thƣờng hoặc kinh doanh buôn bán. Dù cho tính chất hay mức độ của sự tiếp xúc giữa các dân tộc thế nào đi nữa, thì vẫn dẫn đến sự ảnh hƣởng qua lại ít nhiều giữa các ngôn ngữ. Thông thƣờng, ảnh hƣởng ấy nghiêng về một phía.

Dân tộc nào có nền văn hoá, kinh, tế, khoa học kỹ thuật. phát triển hơn thì ngôn ngữ của dân tộc đó sẽ tạo ra ảnh hƣởng nhiều hơn đối với các ngôn ngữ khác: Chẳng hạn, ngay từ nhiều thế kỷ trƣớc, tiếng Hán đã có ảnh hƣởng rất lớn đến tiếng Việt, tiếng Nhật và tiếng Hàn. Minh chứng là trong vốn từ vựng của tiếng Việt, tiếng Hàn, tiếng Nhật hiện nay đều có trên 60% từ ngữ vay mƣợn từ tiếng Hán. Việc tiếp xúc ngôn ngữ đƣợc tiến hành do những ngƣời sử dụng song ngữ.

Hiện tƣợng song ngữ không phải là cá biệt cho một ngôn ngữ và không phải diễn ra chỉ trong một thời gian ngắn. Nó là hiện tƣợng thƣờng xuyên xẩy ra đối với hầu hết mọi tộc ngƣời. Mọi dân tộc đều có những ngƣời mang song ngữ. Đó là các trí thức, nhà văn, nhà khoa học, nhà chính trị học.

sử dụng ngoại ngữ. Họ đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển vốn từ vựng của ngôn ngữ dân tộc. Bên cạnh nguyên nhân do quan hệ về địa lý, hiện tƣợng song ngữ còn xảy ra do quan hệ giữa những ngƣời của dân tộc đi chinh phục và những ngƣời của dân tộc bị chinh phục. Cuối thế kỷ XIX, nửa đầu thế kỷ XX, ở TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 12 Việt Nam đã tồn tại hiện tƣợng song ngữ: tiếng Việt và tiếng Pháp.

Chính đội ngũ sử dụng song ngữ Pháp - Việt đã du nhập vào hệ thống từ vựng tiếng Việt nhiều từ ngữ mƣợn từ tiếng Pháp. Ví dụ: Cà phê, xà phòng, cu lít, (đèn) pha, lốp, xu. Hiện tƣợng song ngữ còn xảy ra do nhu cầu văn hoá. Chẳng hạn tiếng Pali vào Đông Nam Á cùng với Phật giáo, tiếng Sanscrit vào Đông Nam Á với Ấn Độ giáo và văn minh Ấn Độ.

Khi một dân tộc phát triển thành một Nhà nƣớc, bắt buộc phải xây dựng một cơ chế mới về xã hội, chính trị. Lúc đó, vốn từ của ngôn ngữ dân tộc thƣơng không đủ để đáp ứng cho nhu cầu mới. Do đó, sự vay mƣợn từ ngữ càng thiết yếu hơn bao giờ hết. Sự ra đời của Nhà nƣớc Champa, Nhà nƣớc Việt Nam, Nhà nƣớc Ăng Co,.

dẫn đến sự ra đời của ngôn ngữ văn học bằng ngôn ngữ của mỗi dân tộc. Khi ngôn ngữ chuyển từ chỗ là công cụ sinh hoạt sang công cụ điều hành chính trị, tổ chức xã hội, củng cố chính quyền thì hiện tƣợng song ngữ có chiều hƣớng thu hẹp về chiều rộng để phát triển chiều sâu. Sự vay mƣợn từ ngữ từ ngôn ngữ khác là sự vay mƣợn có ý thức, có hệ thống do tầng lớp trí thức thực hiện. Sự vay mƣợn lúc đó là nhu cầu nội tại của chính ngôn ngữ đi vay, chứ không phải là sự cƣỡng ép.

Một loại ảnh hƣởng dễ nhận thấy nhất mà một ngôn ngữ có thể tác động tới một ngôn ngữ khác là sự vay mƣợn từ ngữ.