CHƯƠNG I: LÝ LUẬN TỔNG QUAN THỊ TRƯỜNG HÀNG HÓA GIAO SAU VÀ NGÀNH CÀ PHÊ Ở VIỆT NAM 1. LÝ LUẬN TỔNG QUAN THỊ TRƯỜNG HÀNG HÓA GIAO SAU 1.1 Một số khái quát về thị trường hàng hóa giao sau 1.1 Quá trình hình thành và phát triển thị trường hàng hóa giao sau a. Khái niệm về thị trường hàng hóa giao sau Thị trường hàng hóa giao sau là một loại hình thị trường mà ở đó người ta buôn bán, trao đổi với nhau không phải là các hàng hóa, sản phẩm trực tiếp giao ngay mà thông qua các hợp đồng cam kết mua bán, còn việc giao hàng và nhận tiền được thực hiện trong tương lai. Vì thị trường hàng hóa giao sau là thị trường mua bán và ký kết các hợp đồng cho nên để có thể duy trì sự ổn định của thị trường thì việc mua bán ký kết hợp đồng phải được diễn ra ở những nơi qui định của thị trường và được gọi là sở giao dịch hàng hóa giao sau.
Do vậy, thị trường giao sau (futures market) là một thị trường tập trung có tổ chức rất cao, chỉ mua bán các sản phẩm dẫn xuất từ thị trường hàng hóa thực là các hợp đồng giao sau (futures contract). Lịch sử của thị trường giao sau Mặc dù đã xuất hiện yếu tố đầu tiên của thị trường giao sau từ hàng ngàn năm trước, tuy nhiên đến năm 1848 thị trường giao sau đầu tiên được thành lập là Chicago Board of Trade, được tạo lập từ nhu cầu của người nông dân nhằm đảm bảo an toàn giá vào thời gian cụ thể, lưu kho và giao hàng vào thời gian cụ thể sau đó. Nhưng quan hệ mua bán lúc này là hình thức của hợp đồng kỳ hạn (forward contract). Sau đó, quan hệ mua bán ngày càng phát triển và trở nên phổ biến đến nỗi ngân hàng cho phép sử dụng loại hợp đồng này làm vật cầm cố trong các khoản vay.
Và rồi, người ta bắt đầu mua đi bán lại trao tay chính loại hợp đồng này trước ngày nó được thanh lý. Đó là hợp đồng giao sau. 2 Đến năm 1874, The Chicago Produce Exchange được thành lập và đổi tên thành Chicago Mercantile Exchange (CME), trở thành TTGS lớn nhất Hoa Kỳ. Năm 1972, CME thành lập thêm The International Monetary Market (IMM) để thực hiện các loại giao dịch HĐGS về ngoại tệ.
Sau đó, xuất hiện thêm các loại HĐGS tài chính khác như HĐGS tỉ lệ lãi suất (Interest rates), HĐGS về chỉ số CK… TTGS hiện nay hoạt động liên tục thông qua hệ thống Globex nối liền 12 trung tâm tài chính lớn trên thế giới. Sự thay đổi giá cả của các loại hàng hóa chuyển biến từng giây một và gây ảnh hưởng không chỉ đến nền kinh tế của một quốc gia mà cả khu vực và toàn thế giới. Hơn nữa, cùng với sự phát triển vượt bậc của công nghệ viễn thông, thị trường giao sau ngày nay sở hữu khoảng 70% lưu lượng vốn toàn cầu vào – ra thị trường hàng ngày. Có được sự tăng trưởng nhanh chóng vậy cũng cần phải kể đến các dạng công cụ được giao dịch trên thị trường ngày càng phức tạp và tinh vi, giúp người tham gia thị trường nhiều cơ hội kinh doanh và phòng chống rủi ro.
Đặc điểm hợp đồng giao sau *Định nghĩa hợp đồng giao sau HĐGS là một cam kết pháp lý của các bên về việc mua hoặc bán một lượng hàng hóa vào một thời điểm trong tương lai thông qua Sở giao dịch và các cơ quan trung gian ở một giá được định trước. *Đặc điểm chính của HĐGS Các điều khoản trong HĐGS được tiêu chuẩn hóa như sau: Tên hàng chính: loại hàng hóa được phép giao dịch trên SGD. Chất lượng hàng hóa tiêu chuẩn hóa theo qui định. Độ lớn: là độ lớn giá trị tài sản được giao dịch trong một hợp đồng.
Thỏa thuận chuyển giao: Địa điểm giao hàng trong HĐGS do thị trường trao đổi ấn định. Thời điểm giao hàng: Là thời điểm đáo hạn hợp đồng theo qui định trên SGD.Yết giá: giá giao sau được niêm yết một cách thuận tiện và dễ hiểu nhất. Giới hạn dịch 3 chuyển giá hàng ngày.Giới hạn mức đầu tư: Mục đích của giới hạn là ngăn các nhà đầu cơ không được đầu cơ quá mức. HĐGS là một hợp đồng song vụ, cam kết thực hiện nghĩa vụ trong tương lai.
Cả hai bên trong quan hệ HĐGS đều bị ràng buộc bởi những quyền và nghĩa vụ nhất định. Và để đảm bảo cho các HĐGS được thi hành nên SGD đã qui định các biện pháp bảo đảm đối với cả bên mua lẫn bên bán bằng việc ký quỹ hoặc các giấy tờ chứng minh khác HĐGS được lập tại SGD qua các cơ quan trung gian và được cơ quan trung gian quản lý và điều hành. HĐGS chỉ được lập trên SGD. Hơn nữa, việc giám sát đảm bảo thực hiện hợp đồng của tất cả các thành viên tham gia trong TTGS đã có CQTL đảm nhiệm.
Trong trường hợp nhà đầu tư thực hiện giao dịch thanh toán bù trừ thì CQTL sẽ cân đối, bù trừ vào tài khoản của các nhà đầu tư; còn trong trường hợp các bên muốn được thi hành hợp đồng thì CQTL sẽ là cầu nối, yêu cầu bên bán và bên mua giao nhận hàng tại kho hoặc nơi do CQTL chỉ định. Ngoài CQTL ra thì còn có nhiều bên khác làm trung gian giúp cho việc giao kết HĐGS. Đó là các công ty thanh lý thành viên, các Công ty giao sau, các quỹ đầu tư,…làm trung gian giữa nhà đầu tư với CQTL. Các bên này có nhiệm vụ giúp CQTL xác định tư cách tham gia TTGS của các nhà đầu tư, giúp họ giao dịch bằng cách nhận lệnh của họ và đem đấu giá trên sàn.
HĐGS phải có tiền bảo chứng và đa số các HĐGS đều được thanh lý trước thời hạn. Vì tiền bảo chứng là biện pháp bảo đảm thi hành hợp đồng, bắt buộc đối với cả bên bán và bên mua. Hơn nữa, HĐGS có một đặc điểm hết sức độc đáo so với các hợp đồng khác, đó là thanh lý hợp đồng trước ngày đáo hạn. HĐGS thì các bên có thể thanh lý hợp đồng trước ngày đáo hạn một cách dễ dàng mà không cần phải thông qua một sự thoả thuận nào bằng cách thực hiện nghiệp vụ thanh toán bù trừ là lập một hợp đồng ngược lại vị thế mà mình đã có.
Đến ngày giao hàng, nếu các bên không muốn giao 4 hàng thực sự thì CQTL sẽ thanh toán bù trừ các loại hợp đồng đó và nghĩa vụ giao hàng cũng như nhận hàng của họ được chuyển giao cho người khác. *Các loại HĐGS: Có nhiều các phân loại hợp đồng giao sau, tuy nhiên dựa theo tính chất giao hàng phân HĐGS thành hai loại : - HĐGS được thanh lý sau khi giao hàng. Đây là loại hợp đồng tồn tại một sự giao hàng thực sự theo như thời điểm giao hàng đã thoả thuận trong hợp đồng. - HĐGS được thanh lý trước ngày giao hàng ghi trong hợp đồng.
Đây là loại hợp đồng không có sự giao hàng trên thực tế xảy ra, các bên chấm dứt sự ràng buộc của mình đối với phía bên kia bằng nghiệp vụ thanh toán bù trừ, nghĩa là các bên mua hoặc bán lại chính loại hàng hóa đó ngược với vị thế mà mình đã có (vị thế mua hoặc bán trước đây). Đây là dạng phổ biến d. Một số sàn giao dịch hàng hóa giao sau nổi tiếng trên thế giới Với việc ra đời từ sớm và phát triển mạnh mẽ của các thị trường hàng hóa giao sau tại các nước trên thế giới, hiện nay thị trường này vẫn là thị trường tiềm năng và phát triển ở nhiều quốc gia phát triển. Có thể kể đến một số sàn giao dịch hàng hóa giao sau tiêu biểu trên thế giới là The London International Financial Futures Exchange (LIFFE), The Swiss Option and Financial Futures Exchange (SOFFEX), The Tokyo International financial futures exchange (TIFFE), The Singapore International Monetary Exchange ( SIMEX)… - Sàn giao dịch hàng hóa NewYork (NewYork Mercantile Exchange - NYMEX) Sàn giao dịch hàng hóa New York là sàn giao dịch hàng hóa tương lai lớn nhất thế giới được quản lý bởi công ty New York Merchantile Exchange, Inc., nơi diễn ra các giao dịch có giá trị hàng tỉ USD về năng lượng và kim loại.
Sàn của NYMEX được điều hành bởi Ủy Ban Giao Dịch Hàng Hóa Tương Lai- một cơ quan độc lập của Chính phủ Hoa Kỳ. Giá cả niêm yết trên sàn là cơ sở để tính toán giá cả trên khắp thế giới 5 - Sàn giao dịch hàng hóa Chicago (The Chicago Board of Trade – CBOT ) Được thành lập năm 1848, là 1 thị trường giao sau và quyền chọn hối đoái dẫn đầu.600 thành viên, cổ đông giao dịch với hơn 50 sản phẩm giao sau và quyền chọn khác nhau. Trước đây, CBOT chỉ giao dịch các hàng hóa nông nghiệp như ngũ cốc, lúa mì, yến mạch… Năm 1982, thị trường quyền chọn và giao sau vàng được thành lập, một loạt sản phẩm mới về các hợp đồng giao sau vàng và bạc bằng điện tử được khai trương vào năm 2001. - Sàn giao dịch hàng hóa Tokyo (The Tokyo Commodity Exchange) Thành lập năm 1984, là sự kết hợp giữa Sàn giao dịch dệt may Tokyo, Sàn giao dịch cao su Tokyo và Sàn giao dịch vàng Tokyo.
Sàn giao dịch hàng hóa Tokyo (TOCOM) là một tổ chức đi tiên phong trong hoạt động hối đoái. Tiếp theo là sự tham gia của thị trường nhôm và dầu năm 1997 và 1999 tạo ra một thị trường giao sau hoạt động đầy đủ. Tại TOCOM có 9 ngành công nghiệp hàng hóa đều là những ngành công nghiệp mạnh của nền kinh tế, để giao dịch giao sau và quyền chọn trong 4 thị trường khác nhau là kim loại quý, dầu, cao su và nhôm. - Sàn giao dịch hàng hóa ở Singapore (SICOM) trực thuộc sàn giao dịch Singapore (SGX) được điều chỉnh bởi Luật hàng hóa tương lai (1995) sau đó sửa thành Luật giao dịch hàng hóa (ATC).
Luật này qui định về giao dịch hàng hóa nói chung nhưng chủ yếu tập trung qui định giao dịch hàng hóa qua sàn giao dịch. ATC bao gồm 65 điều, quy định về thành lập và hoạt động của SGD hàng hoá, phòng thanh toán bù trừ và người môi giới; chế độ kiểm toán, kế toán đối với SGD; quyền lực của cơ quan quản lý nhà nước (Cục DN quốc tế Singapore - IE) và các quy định về xử lý các vi phạm liên quan đến giao dịch hàng hoá. Sàn giao dịch hàng hóa ở Singapore thực hiện các hợp đồng hàng hóa tương lai dưới các sản phẩm sau: hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn hàng hóa 6 1.2 Sự khác biệt của thị trường hàng hóa giao sau với thị trường khác a.