Phát Triển Thị Giác Chức Năng Cho Trẻ Nhìn Kém Mẫu Giáo Lớn Thông Qua Hệ Thống Bài Tập

Tài liệu nghiên cứu Hát triển thị giác chức năng cho trẻ nhìn kém mẫu giáo lớn thông qua hệ thống bài tập, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Trần Thị Văng
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Minh Mục
• Trường học: Viện Khoa Học Giáo Dục Việt Nam
• Chuyên ngành: Lý Luận Và Lịch Sử Giáo Dục
• Đề tài: Phát Triển Thị Giác Chức Năng Cho Trẻ Nhìn Kém Mẫu Giáo Lớn
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Thị Giác Chức Năng Cho Trẻ Nhìn Kém Mẫu Giáo Lớn

Phát triển thị giác chức năng cho trẻ nhìn kém mẫu giáo lớn là một vấn đề quan trọng trong giáo dục hiện nay. Theo báo cáo của Tổng cục thống kê, tỷ lệ trẻ em khuyết tật nhìn ở Việt Nam đang gia tăng, điều này đòi hỏi sự chú ý đặc biệt từ các nhà giáo dục và phụ huynh. Việc phát triển thị giác chức năng không chỉ giúp trẻ cải thiện khả năng nhìn mà còn hỗ trợ trong việc hòa nhập xã hội và học tập. Các nghiên cứu cho thấy rằng việc can thiệp sớm có thể mang lại hiệu quả tích cực trong việc phát triển kỹ năng này.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Thị Giác Chức Năng Đối Với Trẻ Nhìn Kém

Thị giác chức năng là một kỹ năng thiết yếu giúp trẻ nhìn kém nhận biết và tương tác với môi trường xung quanh. Việc phát triển kỹ năng này không chỉ giúp trẻ cải thiện khả năng học tập mà còn tạo điều kiện cho trẻ tham gia vào các hoạt động xã hội.

1.2. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Phát Triển Thị Giác Chức Năng

Nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng đến sự phát triển thị giác chức năng của trẻ nhìn kém, bao gồm điều kiện vật chất, sự quan tâm của giáo viên và gia đình, cũng như các chương trình giáo dục hiện có.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Phát Triển Thị Giác Chức Năng

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc phát triển thị giác chức năng cho trẻ nhìn kém, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu hụt về tài liệu và chương trình giáo dục phù hợp. Nhiều giáo viên chưa được đào tạo đầy đủ về cách thức phát triển thị giác chức năng cho trẻ nhìn kém, dẫn đến việc áp dụng các phương pháp không hiệu quả.

2.1. Thiếu Tài Liệu Hướng Dẫn Giáo Dục

Nhiều giáo viên gặp khó khăn trong việc tìm kiếm tài liệu hướng dẫn cụ thể về phát triển thị giác chức năng cho trẻ nhìn kém. Điều này dẫn đến việc áp dụng các phương pháp không đồng nhất và thiếu hiệu quả.

2.2. Sự Thiếu Hụt Về Đào Tạo Giáo Viên

Đào tạo giáo viên là một yếu tố quan trọng trong việc phát triển thị giác chức năng cho trẻ nhìn kém. Nhiều giáo viên chưa được trang bị kiến thức và kỹ năng cần thiết để hỗ trợ trẻ một cách hiệu quả.

III. Phương Pháp Phát Triển Thị Giác Chức Năng Cho Trẻ Nhìn Kém

Để phát triển thị giác chức năng cho trẻ nhìn kém, cần áp dụng các phương pháp giáo dục phù hợp. Các bài tập kích thích thị giác, hoạt động tương tác và các trò chơi giáo dục là những phương pháp hiệu quả. Việc kết hợp giữa lý thuyết và thực hành sẽ giúp trẻ dễ dàng tiếp thu và phát triển kỹ năng này.

3.1. Bài Tập Kích Thích Thị Giác

Các bài tập kích thích thị giác giúp trẻ nhìn kém phát triển khả năng nhận biết hình ảnh và màu sắc. Những bài tập này có thể được thực hiện thông qua các trò chơi và hoạt động hàng ngày.

3.2. Hoạt Động Tương Tác Giữa Trẻ Và Giáo Viên

Hoạt động tương tác giữa trẻ và giáo viên là rất quan trọng trong việc phát triển thị giác chức năng. Giáo viên cần tạo ra môi trường học tập thân thiện và khuyến khích trẻ tham gia vào các hoạt động.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu về phát triển thị giác chức năng cho trẻ nhìn kém đã chỉ ra rằng việc áp dụng các phương pháp giáo dục phù hợp có thể mang lại kết quả tích cực. Các trường hợp thực nghiệm cho thấy trẻ có thể cải thiện kỹ năng thị giác của mình thông qua các bài tập và hoạt động được thiết kế đặc biệt.

4.1. Kết Quả Thực Nghiệm Từ Các Trường Hợp Cụ Thể

Các trường hợp thực nghiệm cho thấy trẻ nhìn kém có thể cải thiện đáng kể kỹ năng thị giác của mình thông qua các bài tập được thiết kế riêng. Những kết quả này khẳng định tính khả thi của quy trình phát triển thị giác chức năng.

4.2. Ứng Dụng Các Phương Pháp Giáo Dục Hiện Đại

Việc áp dụng các phương pháp giáo dục hiện đại trong phát triển thị giác chức năng cho trẻ nhìn kém đã cho thấy hiệu quả rõ rệt. Các phương pháp này không chỉ giúp trẻ cải thiện kỹ năng mà còn tạo động lực cho trẻ trong quá trình học tập.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Phát Triển Thị Giác Chức Năng

Phát triển thị giác chức năng cho trẻ nhìn kém là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Các nghiên cứu hiện tại đã chỉ ra rằng việc can thiệp sớm và áp dụng các phương pháp giáo dục phù hợp có thể mang lại hiệu quả tích cực. Tương lai của phát triển thị giác chức năng cần được chú trọng hơn nữa để đảm bảo trẻ nhìn kém có thể hòa nhập và phát triển tốt trong xã hội.

5.1. Định Hướng Phát Triển Trong Tương Lai

Cần có những định hướng rõ ràng trong việc phát triển chương trình giáo dục cho trẻ nhìn kém. Điều này bao gồm việc xây dựng các tài liệu hướng dẫn và chương trình đào tạo cho giáo viên.

5.2. Tăng Cường Hợp Tác Giữa Gia Đình Và Nhà Trường

Sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường là rất quan trọng trong việc phát triển thị giác chức năng cho trẻ nhìn kém. Cần có các chương trình hỗ trợ để gia đình có thể tham gia tích cực vào quá trình giáo dục của trẻ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN THỊ GIÁC CHỨC NĂNG CHO TRẺ NHÌN KÉM MẪU GIÁO LỚN THÔNG QUA HỆ THỐNG BÀI TẬP 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về thị giác chức năng của trẻ nhìn kém Những nghiên cứu về đánh giá thị giác chức năng tập trung 4 vấn đề cơ bản: Mục tiêu của đánh giá thị giác chức năng, quy trình đánh giá thị giác chức năng, các nội dung đánh giá và những lưu ý trong quá trình đánh giá. Koenig (1996), đã chỉ ra rằng: Trẻ nhìn kém thường tham gia vào chương trình chăm sóc mắt khi những kết quả kiểm tra ban đầu về mắt của chúng liên quan đến vấn đề về thị giác không thể chữa trị được bằng các biện pháp phẫu thuật, điều trị thuốc hoặc chỉnh kính.

Những trẻ này sẽ được đánh giá chức năng thị giác và thị giác chức năng trước khi bước vào quá trình phát triển và rèn luyện thị giác [53]. Mục tiêu của việc đánh giá này là tìm hiểu những thông tin cho biết về khả năng thị giác hiện tại trong các hoạt động cần sử dụng mắt ở trường, ở nhà, và cộng đồng từ đó xác định những phương pháp hiệu quả nhất để cải thiện khả năng sử dụng thị giác của trẻ. Đánh giá thị giác chức năng là một quá trình liên tục vì chức năng thị giác và thị giác chức năng có thể thay đổi theo thời gian. Việc đánh giá lại sẽ được thực hiện bất kì thời điểm nào của quá trình phục hồi và phát triển thị giác chức năng khi nhận thấy có những thay đổi đáng kể trong các hoạt động như chuyển tiếp cấp học, thay đổi môi trường sống.

Cũng theo Anne L. Koenig (1996), đánh giá thị giác chức năng gồm các nội dung: Thị lực nhìn gần, thị lực nhìn xa, trường thị giác, thị lực màu, vận nhãn, ánh sáng. Các tài liệu của Bailey (1994), Barraga và Morris (1980), Langley và Dubose (1976) và Sonsken (1982) đều cho rằng một bài đánh giá thị giác chức năng bao gồm: Vận nhãn (khả năng cử động của mắt), thị lực, trường thị giác, độ nhạy cảm tương phản (khả năng phát hiện các sắc thái màu sắc khác nhau một cách tinh nhạy) và thị lực màu. Bên cạnh đó, việc sử dụng thị giác trong các hoạt động hàng ngày cũng cần được xem xét một cách thận trọng về tính thống nhất giữa kết quả đánh giá thị giác và việc sử dụng trong thực tế.

Amanda Hall Lueck (2004) bổ sung cụ thể hơn các nội dung đánh giá bao gồm: Thị lực (thị lực xa, thị lực gần), trường thị giác, độ nhạy cảm tương phản, độ nhạy cảm 13 ánh sáng, thị lực màu, vận nhãn, khả năng thích nghi. Tác giả cũng chỉ rõ trong từng nội dung được đánh giá là gì, làm như thế nào và công cụ sử dụng: 1) Thị lực nhìn xa: Việc đánh giá thị lực nhìn xa được xem là đánh giá quen thuộc nhất trong đánh giá thị giác. Bảng Snellen tiêu chuẩn được xem là không phù hợp trong việc đánh giá thị lực nhìn xa của trẻ nhìn kém, để đánh giá thị lực nhìn xa phải sử dụng những bảng đánh giá được thiết kế theo nhiệm vụ bởi khoảng cách dòng và cỡ chữ của Snellen không phù hợp với trẻ nhìn kém; 2) Thị lực nhìn gần: Việc đánh giá thị lực gần được thực hiện thông qua các từ đơn và bảng từ với trẻ đã biết đọc, trẻ nhỏ có thể sử dụng các bảng ký hiệu, hình hoặc số; 3) Trường thị giác: Trường thị giác rất đa dạng phụ thuộc vào điều kiện ánh sáng, mục đích đánh giá, phương pháp đánh giá, v. Một trong những mục tiêu quan trọng trong đánh giá trường thị giác là để xác định việc mất thị trường ngoại biên hay mất thị trường trung tâm gây ra những khó khăn gì trong các hoạt động sử dụng mắt hàng ngày; 4) Độ nhạy cảm tương phản: Đánh giá độ nhạy cảm tương phản là việc phát hiện khả năng của mắt có thể nhận diện các hình trên nền khác nhau trong điều kiện ánh sáng bình thường; 5) Độ nhạy cảm ánh sáng: Độ nhạy cảm ánh sáng có thể được phát hiện trọng quá trình đánh giá thị lực và độ nhạy cảm tương phản; 6) Thị lực màu: Tri giác màu sắc của sự vật khác nhau phụ thuộc vào màu ánh sáng được sử dụng để nhìn sự vật.

7) Vận nhãn: Đánh giá vận nhãn (tức là sự chuyển động của mắt) là việc xác định liệu mắt có nhìn thẳng hay chuyển động được đầy đủ các hướng không. Việc mắt có thể tập trung vào một hướng chuyển động nào đó phụ thuộc rất nhiều vào các điều kiện trong đó có khoảng cách nhìn do đó việc đánh giá vận nhãn thường được đánh giá cả với sự vật nhìn xa và nhìn gần. 8) Khả năng thích nghi: Không có giá trị cố định thông thường nào cho việc hình thành sự thích nghi của trẻ nhìn kém (Leat và Gargon, 1995). 9) Kỹ năng đọc: Nếu trẻ nhìn kém khó khăn trong việc đọc và cải thiện kỹ năng đọc là mục tiêu quan trọng của trẻ thì việc đánh giá kỹ năng đọc là vô cùng quan trọng.

Kỹ năng đọc được đánh giá trong suốt quá trình đánh giá thị lực nhìn gần tức là được bắt đầu ngay khi nghe trẻ đọc theo yêu cầu bài kiểm tra hoặc thực hiện các nhiệm vụ trong bài đánh giá để từ đó người đánh giá ghi lại những đặc điểm về kỹ năng đọc của trẻ nhìn kém [52]. Về đánh giá thị giác chức năng, tác giả Nguyễn Văn Hường (1992) đã nêu một số biện pháp kỹ thuật để đánh giá thị lực, trường thị giác của trẻ nhìn kém. Trong đó 14 nêu 1 số công cụ sử dụng trong đánh giá như: Đo thị lực: Bảng thị lực chữ E của Armaignac, bảng thị lực vòng hở Landolt. Đối với nhà giáo dục có thể sử dụng phương pháp đơn giản là đếm ngón tay ở khoảng cách khác nhau, xác định cảm giác sáng tối hay đo thị trường bằng các kỹ thuật đơn giản với tay không của trẻ nhìn kém [41].

Lê Dân Bạch Việt (2008) đã chỉ ra nhu cầu cần thiết phải tái đánh giá thị giác chức năng sau 6 tháng hoặc 1 năm bởi tác giả cho rằng: Sau đánh giá ban đầu có thể trẻ cần đọc chữ với kích thước theo sở thích, tuy nhiên sau đó từng bước qua quá trình phát triển thị giác chức năng có thể trẻ sẽ đọc được chữ nhỏ hơn hoặc có những trường hợp tốc độ đọc tăng và nên đưa ra yêu cầu cao hơn về tốc độ đọc. Bên cạnh đó việc đánh giá là cơ hội để điều chỉnh các phương tiện trợ thị quang học và phi quang học [47]. Tóm lại, từ các nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam về thị giác chức năng của trẻ nhìn kém chỉ ra rằng: 1) Thị giác chức năng là hành vi có thể dạy; 2) Thị giác chức năng cần được đánh theo theo quy trình với những nội dung cụ thể, là cơ sở cho quá trình phát triển, rèn luyện thị giác. Do đó, việc đánh giá thị giác chức năng vô cùng quan trọng, đòi hỏi cần được thực hiện bởi các chuyên gia và giáo viên có chuyên môn sâu về lĩnh vực này; 3) Tại Việt Nam bước đầu đã có những nghiên cứu về một số kỹ thuật trong đánh giá thị giác chức năng.

Những nghiên cứu về phát triển thị giác chức năng của trẻ nhìn kém Phần lớn trẻ khiếm thị vẫn còn nhìn thấy (O’Donnell và Livingston, 1991) và nếu được tác động phù hợp thì cho dù thị giác còn lại có thế nào cùng góp phần thúc đẩy năng lực nhận thức, vận động, xã hội và giao tiếp (Warren, 1994). Hiệu quả của các chương trình phục hồi chức năng thị giác nhằm thúc đẩy việc sử dụng phần thị giác còn lại được chỉ ra lần đầu tiên trong nghiên cứu của Natalie Barrage (1964). Trẻ nhìn kém khi được phát hiện sớm và can thiệp sớm thì càng có cơ hội để thúc đẩy sự phát triển và sử dụng thị giác (Morse và Trief, 1985) 15 Corn & LKoening (1996) đã chỉ ra rằng: Trẻ nhìn kém cần được hỗ trợ giáo dục phát triển các kỹ năng đặc thù bao gồm: 1) Hướng dẫn kỹ năng đọc; 2) Kỹ năng định hướng di chuyển; 3) Kỹ năng xã hội và kỹ năng sống; 4) Kỹ năng thị giác. Trong đó, tác giả đặc biệt nhấn mạnh việc phát triển thị giác được xem là kỹ năng tiên quyết và bao trùm các kỹ năng khác trong hỗ trợ giáo dục trẻ nhìn kém [53].

Tất cả các trẻ nhìn kém cần được tham gia vào việc phát triển thị giác chức năng. Chương trình cụ thể như thế nào phụ thuộc vào mức độ phát triển của trẻ, khả năng thị giác và các hành vi biểu hiện sử dụng thị giác của trẻ (Hall &Bailey, 1989). Ngay từ khi còn rất nhỏ, trẻ khiếm thị cần phải học cách sử dụng thị giác hiệu quả để thực hiện các nhiệm vụ vận động và nhận thức phù hợp. Tuy nhiên, có những trẻ lớn hơn vẫn gặp khó khăn trong việc hiểu các khái niệm về không gian, lời nói, thích ứng xã hội và khám phá môi trường xung quanh (O’Donnell và Livingston, 1991).

Điều này một phần là do thiếu được rèn luyện các phương pháp nhằm bù lại việc bị giảm thiếu các thông tin về môi trường xung quanh (Corn và Bishop, 1984). Trong phát triển các kỹ năng đặc thù của trẻ nhìn kém nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Hường, Phạm Minh Mục, Nguyễn Đức Minh đã chỉ ra những vấn đề trong giáo dục, phát triển kỹ năng cho trẻ nhìn kém như [19], [23], [23]: 1) Hình thức giáo dục cho trẻ nhìn kém tương tự với các nhóm trẻ trong dạng tật khác: hình thức giáo dục hòa nhập, giáo dục chuyên biệt và hội nhập. Tuy nhiên, Nguyễn Văn Hường đặc biệt nhấn mạnh đến một số những lưu ý khi dạy trẻ nhìn kém trong trường hòa nhập; 2) Kỹ năng đặc thù chung cho trẻ khiếm thị trong đó có trẻ nhìn kém: Kỹ năng định hướng di chuyển, kỹ năng giao tiếp, phát triển các giác quan. Tác giả Nguyễn Văn Hường, Nguyễn Đức Minh đã đề cập đến theo một cách gọi khác: Phát triển thị giác còn lại (Nguyễn Đức Minh, 2008) và sử dụng phần thị lực còn lại (Nguyễn Văn Hường, 1992, 1995).

Tác giả Nguyễn Đức Minh chỉ ra 5 vấn đề trong phát triển thị giác còn lại như sau: 1) tập cho trẻ nhìn biết nguồn sáng; 2) phân biệt các màu cơ bản; 3) bảo vệ và phát triển thị giác còn lại; 4) nhận biết các đặc điểm của vật và 5) Kết hợp thị giác còn lại với các giác quan khác.