Luận Văn Thạc Sĩ: Phát Triển Thể Chế Giao Dịch Nông Sản Ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ UEH phân tích phát triển thể chế giao dịch nông sản ở Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về thị trường nông sản.

• Tác giả: Bảo Trung
• Người hướng dẫn: Ts. Phạm Xuân Lan
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Phát Triển Thể Chế Giao Dịch Nông Sản Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ THỂ CHẾ GIAO DỊCH NÔNG SẢN
• 1.1. Khái niệm, bản chất và nội dung của giao dịch nông sản và thể chế giao dịch nông sản
• 1.2. Khái niệm thị trường và thị trường nông sản
• 1.3. Khái niệm giao dịch và giao dịch nông sản
• 1.4. Khái niệm thể chế, thể chế kinh tế và thể chế giao dịch nông sản
• 1.5. Nội dung của thể chế giao dịch nông sản
• 1.6. Phân loại thể chế giao dịch nông sản
• 1.7. Các loại hình thể chế giao dịch nông sản
• 1.7.1. Thể chế giao dịch giao ngay nông sản
• 1.7.2. Thể chế giao dịch sản xuất theo hợp đồng trong tiêu thụ nông sản
• 1.7.3. Thể chế giao dịch giao sau nông sản
• 1.8. Đặc điểm sản xuất nông nghiệp tác động đến sự phát triển các hình thức giao dịch và thể chế giao dịch nông sản
• 1.8.1. Sản phẩm nông nghiệp chịu tác động của điều kiện tự nhiên và có chu kỳ sản xuất dài
• 1.8.2. Sản phẩm nông nghiệp đa dạng và không đồng nhất chất lượng, kích cỡ
• 1.8.3. Sản phẩm nông nghiệp phụ thuộc vào tính thời vụ
• 1.8.4. Sản xuất nông nghiệp là ngành phân tán
• 1.9. Kinh nghiệm phát triển thể chế giao dịch nông sản một số nước và bài học cho Việt Nam
• 1.9.1. Kinh nghiệm phát triển thể chế giao dịch nông sản một số nước
• 1.9.2. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 1.10. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THỂ CHẾ GIAO DỊCH NÔNG SẢN Ở VIỆT NAM
• 2.1. Thể chế quản lý vĩ mô tác động đến việc áp dụng các hình thức giao dịch nông sản ở Việt Nam
• 2.1.1. Thể chế quản lý vĩ mô tác động đến giao dịch giao ngay nông sản
• 2.1.2. Thể chế quản lý vĩ mô tác động đến sản xuất theo hợp đồng trong tiêu thụ nông sản
• 2.1.3. Thể chế quản lý vĩ mô tác động đến giao dịch giao sau nông sản
• 2.2. Thực trạng thể chế giao dịch nông sản ở Việt Nam
• 2.2.1. Thực trạng thể chế giao dịch giao ngay nông sản ở Việt Nam
• 2.2.2. Thực trạng thể chế giao dịch sản xuất theo hợp đồng trong tiêu thụ nông sản ở Việt Nam
• 2.2.3. Thực trạng thể chế giao dịch giao sau nông sản ở Việt Nam
• 2.3. Đánh giá chung và những vấn đề nảy sinh khi thực hiện thể chế giao dịch nông sản ở Việt Nam
• 2.3.1. Đánh giá chung và những vấn đề nảy sinh khi thực hiện thể chế giao dịch giao ngay nông sản ở Việt Nam
• 2.3.2. Đánh giá chung và những vấn đề nảy sinh khi thực hiện thể chế giao dịch sản xuất theo hợp đồng trong tiêu thụ nông sản ở Việt Nam
• 2.3.3. Đánh giá chung và những vấn đề nảy sinh khi thực hiện thể chế giao dịch giao sau nông sản ở Việt Nam
• 2.4. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHÁT TRIỂN THỂ CHẾ GIAO DỊCH NÔNG SẢN Ở VIỆT NAM
• 3.1. Quan điểm phát triển thể chế giao dịch nông sản ở Việt Nam
• 3.2. Phát triển đa dạng các hình thức giao dịch nông sản có hiệu quả và phù hợp với điều kiện và trình độ sản xuất
• 3.3. Đảm bảo sự công bằng, bình đẳng cho các chủ thể tham gia giao dịch nông sản
• 3.4. Hỗ trợ hợp lý cho các hình thức giao dịch nông sản phát triển
• 3.5. Xây dựng cơ sở pháp lý đồng bộ và khoa học cho các hình thức giao dịch nông sản
• 3.6. Định hướng phát triển thể chế giao dịch nông sản ở Việt Nam
• 3.6.1. Phát triển thể chế giao dịch nông sản ở Việt Nam
• 3.6.2. Phát triển thể chế giao dịch giao ngay nông sản
• 3.6.3. Phát triển thể chế giao dịch sản xuất theo hợp đồng
• 3.6.4. Phát triển thể chế giao dịch giao sau nông sản
• 3.7. Kiến nghị với Chính phủ và UBND các tỉnh, thành phố
• 3.8. Kiến nghị với các doanh nghiệp
• 3.9. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Thể Chế Giao Dịch Nông Sản Tại Việt Nam

Phát triển thể chế giao dịch nông sản tại Việt Nam là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu. Thể chế này không chỉ ảnh hưởng đến việc tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp mà còn tác động đến đời sống của hàng triệu nông dân. Việc hiểu rõ về thể chế giao dịch nông sản sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách đưa ra những quyết định đúng đắn nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững.

1.1. Khái Niệm Về Thể Chế Giao Dịch Nông Sản

Thể chế giao dịch nông sản bao gồm các quy định, luật lệ và cơ chế hoạt động liên quan đến việc mua bán nông sản. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra một môi trường giao dịch minh bạch và công bằng cho tất cả các bên tham gia.

1.2. Vai Trò Của Thể Chế Trong Thị Trường Nông Sản

Thể chế giao dịch nông sản giúp định hình cách thức hoạt động của thị trường, từ đó ảnh hưởng đến giá cả và khả năng tiếp cận thị trường của nông dân. Một thể chế mạnh mẽ sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển các hình thức giao dịch hiện đại.

II. Những Thách Thức Trong Phát Triển Thể Chế Giao Dịch Nông Sản

Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc phát triển thể chế giao dịch nông sản. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả giao dịch mà còn tác động đến thu nhập và đời sống của nông dân. Việc nhận diện và giải quyết những thách thức này là rất cần thiết.

2.1. Thiếu Hệ Thống Pháp Lý Vững Chắc

Hệ thống pháp lý hiện tại chưa đủ mạnh để bảo vệ quyền lợi của nông dân và các bên tham gia giao dịch. Điều này dẫn đến tình trạng tranh chấp và vi phạm hợp đồng thường xuyên xảy ra.

2.2. Hạn Chế Trong Các Hình Thức Giao Dịch

Các hình thức giao dịch truyền thống như giao dịch mua bán trao tay vẫn chiếm ưu thế, trong khi các hình thức hiện đại như giao dịch hợp đồng chưa phát triển mạnh mẽ. Điều này làm giảm khả năng cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

III. Phương Pháp Phát Triển Thể Chế Giao Dịch Nông Sản Hiệu Quả

Để phát triển thể chế giao dịch nông sản hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp và giải pháp đồng bộ. Những phương pháp này không chỉ giúp cải thiện quy trình giao dịch mà còn nâng cao giá trị sản phẩm nông nghiệp.

3.1. Tăng Cường Đầu Tư Vào Cơ Sở Hạ Tầng

Đầu tư vào cơ sở hạ tầng như chợ đầu mối và hệ thống logistics sẽ giúp cải thiện khả năng tiếp cận thị trường cho nông sản. Điều này cũng giúp giảm chi phí giao dịch và tăng tính cạnh tranh.

3.2. Xây Dựng Hệ Thống Thông Tin Thị Trường

Một hệ thống thông tin thị trường mạnh mẽ sẽ cung cấp dữ liệu cần thiết cho nông dân và thương lái, từ đó giúp họ đưa ra quyết định giao dịch chính xác hơn.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Thể Chế Giao Dịch Nông Sản

Việc áp dụng các thể chế giao dịch nông sản trong thực tiễn đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Những mô hình thành công có thể được nhân rộng để nâng cao hiệu quả giao dịch nông sản tại Việt Nam.

4.1. Mô Hình Sản Xuất Theo Hợp Đồng

Mô hình sản xuất theo hợp đồng đã giúp kết nối nông dân với doanh nghiệp, từ đó đảm bảo đầu ra cho sản phẩm nông nghiệp. Điều này không chỉ tăng thu nhập cho nông dân mà còn giúp doanh nghiệp có nguồn cung ổn định.

4.2. Kinh Nghiệm Từ Các Quốc Gia Khác

Nghiên cứu kinh nghiệm từ các quốc gia khác trong phát triển thể chế giao dịch nông sản sẽ cung cấp những bài học quý giá cho Việt Nam. Những mô hình thành công có thể được áp dụng và điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện thực tế.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Thể Chế Giao Dịch Nông Sản Tại Việt Nam

Tương lai của thể chế giao dịch nông sản tại Việt Nam phụ thuộc vào khả năng cải cách và đổi mới. Việc xây dựng một thể chế giao dịch hiện đại, minh bạch và hiệu quả sẽ góp phần nâng cao giá trị nông sản và cải thiện đời sống nông dân.

5.1. Định Hướng Phát Triển Bền Vững

Cần có những định hướng phát triển bền vững cho thể chế giao dịch nông sản, đảm bảo lợi ích cho tất cả các bên tham gia. Điều này sẽ giúp tạo ra một môi trường giao dịch công bằng và hiệu quả.

5.2. Khuyến Khích Đổi Mới Sáng Tạo

Khuyến khích đổi mới sáng tạo trong các hình thức giao dịch nông sản sẽ giúp nâng cao tính cạnh tranh và khả năng thích ứng với thị trường. Các giải pháp công nghệ mới có thể được áp dụng để cải thiện quy trình giao dịch.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu “Phát triển thể chế giao dịch nông sản ở Việt Nam” của tác giả Bảo Trung, do TS. Phạm Xuân Lan hướng dẫn tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (chuyên ngành Quản trị kinh doanh, mã số 62.01), là công trình học thuật tiên phong giải quyết nút thắt thể chế trong lưu thông và tiêu thụ nông sản Việt Nam giai đoạn hội nhập kinh tế quốc tế. Trong bối cảnh nền nông nghiệp chuyển đổi từ tự cung tự cấp sang sản xuất hàng hóa quy mô lớn, các quan hệ trao đổi truyền thống bộc lộ sự thiếu hụt nghiêm trọng về mặt khung khổ pháp lý và cơ chế vận hành thị trường.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định rõ: Các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận thể chế dưới góc độ quản lý nhà nước vĩ mô hoặc thuần túy mô tả kênh phân phối thương mại (Dương Ngọc Thí và Trần Minh Vĩnh, 2006; Vũ Trọng Khải và Nguyễn Thắng, 2006; Nguyễn Văn Nam và Selwyn Heibron, 2004). Chưa có công trình nào xây dựng hệ thống lý thuyết hoàn chỉnh về thể chế giao dịch nông sản dưới lăng kính quản trị chuỗi giá trị và phối hợp dọc (vertical coordination), phân tích cấu trúc tổ chức, cơ chế tương tác và điều kiện vật chất vận hành giữa các chủ thể kinh doanh.

Luận án tập trung giải quyết 7 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng các mệnh đề khoa học:

• RQ1: Bản chất, nội dung và cấu trúc của thể chế giao dịch nông sản là gì?
• RQ2: Những bài học kinh nghiệm quốc tế nào có thể vận dụng vào Việt Nam?
• RQ3: Thể chế quản lý vĩ mô tác động như thế nào đến sự phát triển của các hình thức giao dịch nông sản?
• RQ4: Thực tiễn thực thi thể chế giao dịch nông sản tại Việt Nam làm nảy sinh những rào cản, xung đột nào?
• RQ5: Cần hoàn thiện khung lý thuyết và cơ chế giao dịch nông sản theo hướng nào?
• RQ6: Các nhóm giải pháp chiến lược nào cần được thiết lập đồng bộ?
• RQ7: Trách nhiệm và lộ trình hành động cụ thể của Nhà nước và doanh nghiệp là gì?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên nền tảng Kinh tế học thể chế mới (New Institutional Economics - NIE) của Douglass North (1994), Lý thuyết chi phí giao dịch (Transaction Cost Economics) của Oliver Williamson (1985), và Lý thuyết hợp đồng quan hệ (Relational Contracting) của Ian Macneil. Luận án nghiên cứu đa địa bàn trọng điểm sản xuất nông sản Nam Bộ gồm Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), Tây Nguyên và Đông Nam Bộ trong giai đoạn thực địa 2005–2007, kết hợp dữ liệu chuỗi thời gian 2002–2007. Đóng góp đột phá của luận án nằm ở việc chuẩn hóa mô hình 3 trụ cột: Cấu trúc tổ chức ("người chơi") – Cơ chế vận hành ("luật chơi") – Điều kiện vật chất ("sân chơi"), cung cấp cơ sở khoa học để tái cấu trúc kênh tiêu thụ nông sản quốc gia.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước cho thấy sự phát triển mạnh mẽ của lý thuyết thể chế kinh tế. Khái niệm thể chế được Thorstein Veblen (1914) khởi xướng như "tính quy chuẩn của hành vi hoặc các quy tắc xác định hành vi trong tình huống cụ thể" và được Douglass North (1994) chuẩn hóa thành hệ thống các giới hạn chính thức (luật pháp, hiến pháp) và phi chính thức (tục lệ, quy tắc đạo đức). Trong lĩnh vực nông nghiệp, các nghiên cứu quốc tế của Minot (1986), Eaton và Shepherd (2001), McDonald (2004), Harvey, Klein và Sykuta (2005) đã chỉ ra xu hướng tất yếu của việc chuyển đổi từ giao dịch giao ngay (spot transaction) sang sản xuất theo hợp đồng (contract farming) và các công cụ phái sinh kỳ hạn (futures).

Tại Việt Nam, các tranh luận học thuật xoay quanh hiệu quả chuỗi giá trị nông sản tồn tại hai luồng quan điểm đối lập:

• Luồng quan điểm can thiệp hành chính: Nhấn mạnh vai trò chỉ đạo của Nhà nước thông qua các chính sách mệnh lệnh như Quyết định số 80/2002/QĐ-TTg về liên kết 4 nhà, xem liên kết là nghĩa vụ hành chính của doanh nghiệp và nông dân.
• Luồng quan điểm thị trường tự do: Cho rằng cần để thị trường tự điều tiết thông qua thương lái và mạng lưới tư thương thu mua phân tán theo quy luật cung cầu tự nhiên.

Luận án định vị nghiên cứu tại điểm giao thoa giữa Kinh tế học thể chế mới và Quản trị chiến lược. Tác giả chứng minh rằng cả hai luồng quan điểm trên đều khiếm khuyết khi thiếu vắng khung phân tích thể chế vi mô. Cụ thể, trích dẫn khẳng định từ McMillan và Woodruff (2000) cùng Katz (2000): "Nếu thiếu quyền pháp lý vững chắc, các bên sẽ bị hạn chế về loại hình và tính chất của các giao dịch mà họ thực hiện", dẫn đến quy mô và phạm vi thị trường bị co hẹp.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế:

• So với mô hình Sở giao dịch nông sản kỳ hạn Thái Lan (AFET) được điều phối bởi Ủy ban AFTC và Ngân hàng BAAC: Nghiên cứu của luận án chỉ rõ Việt Nam thiếu khung pháp lý đồng bộ về phòng hộ rủi ro (hedging) và tiêu chuẩn hóa chất lượng hàng hóa.
• So với mô hình tích hợp của Trung Quốc tại Sở giao dịch hàng hóa Đại Liên (DCE) và Trịnh Châu (ZCE) với tỷ lệ hợp đồng nông nghiệp gia tăng vượt bậc qua các năm 1996, 1998, 2000: Luận án chỉ ra Việt Nam đang ở trạng thái phân mảnh, nơi hợp đồng quan hệ bị bẻ gãy do thiếu chế tài cưỡng chế thực thi (contract enforcement).

========================================================================================
BẢNG SO SÁNH VỊ THẾ HỌC THUẬT VÀ KHUNG THỂ CHẾ NÔNG SẢN
========================================================================================
Tiêu chí          Nghiên cứu quốc tế (Eaton &    Nghiên cứu trong nước     Luận án Bảo Trung
                  Shepherd, Sykuta & Parcell)    trước đây (2004-2006)     (2009)
----------------------------------------------------------------------------------------
Khung tiếp cận    Kinh tế học thể chế & Chi phí  Chính sách công, Địa bàn  Tích hợp NIE, Quản
                  giao dịch chuyên sâu           kinh tế, Chuỗi thương mại trị học & Chuỗi dọc

Phân loại giao    Spot - Contract - Futures/     Phân loại theo tác nhân   Spot (Tập trung/Phân
dịch              Options chuẩn hóa              (Doanh nghiệp, Lái buôn)  tán) - Hợp đồng - Giao sau

Cơ chế phân bổ    Phân bổ rủi ro, lợi ích và     Can thiệp giá, Trợ cấp    Cân bằng 3 yếu tố: Lợi
nội tại           quyền quyết định               hành chính vĩ mô          ích, Rủi ro, Quyết định

Giải pháp kiến    Sàn tập trung, Tiêu chuẩn hóa  Xây chợ đầu mối thuần     Thiết chế 3 trụ cột: Cấu
tạo               chất lượng quốc tế             túy về xây dựng hạ tầng   trúc - Cơ chế - Sân chơi
========================================================================================

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Kinh tế học thể chế mới (NIE) của Douglass North và Lý thuyết cấu trúc tổ chức bằng cách tái định nghĩa: Thể chế giao dịch nông sản là khung pháp lý hoặc tập quán, thông lệ quy định về cấu trúc tổ chức và cơ chế vận hành của các hoạt động giao dịch nông sản giữa hai hay nhiều chủ thể tham gia, phù hợp với điều kiện vật chất nhất định. Luận án phân loại toàn diện 3 hình thức giao dịch dựa trên bản chất phối hợp dọc:

1. Thể chế giao dịch giao ngay (Spot Transaction Institution): Gồm giao dịch phân tán và giao dịch tập trung (qua chợ đầu mối, sàn đấu giá).
2. Thể chế giao dịch sản xuất theo hợp đồng (Contract Farming Institution): Khẳng định đây là hình thức độc lập chứ không phải phái sinh giao sau, được điều tiết bởi hợp đồng quan hệ (relational contracting).
3. Thể chế giao dịch giao sau (Forward, Futures, Option Institution): Gồm giao dịch triển hạn, giao dịch kỳ hạn chuẩn hóa qua Sở giao dịch và giao dịch quyền chọn.

Luận án phát triển mệnh đề lý thuyết của Sykuta và Parcell (2003): Bản chất của thể chế sản xuất theo hợp đồng là cơ chế phân bổ đồng thời ba yếu tố: Lợi ích – Rủi ro – Quyền quyết định. Khi một trong ba yếu tố này bị phân bổ bất đối xứng, hợp đồng sẽ bị phá vỡ (contractual failure).

                      +------------------------------------------+
                      |       THỂ CHẾ GIAO DỊCH NÔNG SẢN         |
                      |  (Khuôn khổ pháp lý, tập quán, thông lệ) |
                      +--------------------+---------------------+
                                           |
         +---------------------------------+---------------------------------+
         |                                 |                                 |
+--------v-------+               +---------v--------+               +--------v-------+
|  GIAO DỊCH     |               |  SẢN XUẤT THEO   |               |   GIAO DỊCH    |
|   GIAO NGAY    |               |     HỢP ĐỒNG     |               |   GIAO SAU     |
+--------+-------+               +---------+--------+               +--------+-------+
         |                                 |                                 |
   +-----+-----+                     +-----+-----+                     +-----+-----+
   |           |                     |           |                     |     |     |
+--v---+   +---v----+          +-----v-----+ +---v-------+          +--v-+ +-v--+ +-v----+
| Phân |   |  Tập   |          | Tập trung | | Trang trại|          |Triển| | Kỳ | |Quyền |
| tán  |   | trung  |          | (5 mô hình| | hạt nhân, |          | hạn | |hạn | | chọn |
|      |   |(Chợ ĐM)|          |  Eaton &  | | Đa chủ thể|          |(OTC)| |(Sở)| |(Sàn) |
+------+   +--------+          | Shepherd) | | TG, P.thức|          +-----+ +----+ +------+
                               +-----------+ +-----------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ma trận tam giác: Cấu trúc ("người chơi") – Cơ chế ("luật chơi") – Điều kiện vật chất ("sân chơi").

• Cấu trúc tổ chức: Xác lập mối quan hệ sở hữu, vị trí và quyền năng giữa nông dân, trang trại, người mua gom (thương nhân/collector), hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến và tổ chức tài chính.
• Cơ chế vận hành: Bao gồm cơ chế phát hiện giá (price discovery), phương thức thanh toán, giao nhận, kiểm định chất lượng (theo tiêu chuẩn GAP, HACCP) và chế tài xử lý tranh chấp.
• Điều kiện vật chất: Hạ tầng logistics, tổng kho bảo quản, hệ thống thông tin thị trường và mạng lưới thanh toán bù trừ (clearinghouse).

Khung phân tích xác lập rõ các điều kiện biên (boundary conditions): Tính chuyên biệt của tài sản (asset specificity - Williamson, 1985), tính dễ hư hỏng (perishability), tính mùa vụ (seasonality) và tính phân tán cao độ của sản xuất nông nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan diễn giải (interpretivism) kết hợp chủ nghĩa hiện thực phê phán (critical realism), sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính quy nạp làm trọng tâm. Thiết kế nghiên cứu gồm 2 giai đoạn chặt chẽ:

• Giai đoạn định tính sơ bộ: Nhận diện, phân loại và sàng lọc các mô hình thể chế giao dịch thực tế thông qua phỏng vấn không cấu trúc chuyên gia và nhà quản trị.
• Giai đoạn định tính chính thức: Sử dụng phương pháp nghiên cứu thực địa (field research) kết hợp nghiên cứu so sánh lịch sử (historical comparative research) và phương pháp tình huống đa trường hợp (multiple-case study method theo chuẩn mực Robert K. Yin).

+---------------------------------------------------------------------------------------+
| QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU 5 BƯỚC CỦA LUẬN ÁN (BẢO TRUNG, 2005-2009)                        |
+---------------------------------------------------------------------------------------+
  Bước 1: Thiết lập danh mục đối tượng khảo sát bằng chọn mẫu phi xác suất phân tầng
          |
  Bước 2: Nghiên cứu định tính sơ bộ (Khám phá, nhận dạng hình thức giao dịch)
          |
  Bước 3: Nghiên cứu định tính chính thức (Khảo sát thực địa, Phỏng vấn sâu, Nghiên cứu ca)
          |
  Bước 4: Xử lý dữ liệu định tính, Thống kê mô tả, Mô hình hóa & Tổng quát hóa quy nạp
          |
  Bước 5: Thẩm định kết quả qua Thảo luận nhóm tập trung (Focus Group) & Hội thảo khoa học
+---------------------------------------------------------------------------------------+

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu phi xác suất phân tầng kết hợp mẫu thuận tiện có chủ đích được triển khai tại 3 vùng nông nghiệp trọng điểm:

• Đồng bằng sông Cửu Long: Đại diện cho chuỗi ngành hàng lúa gạo và trái cây.
• Tây Nguyên: Đại diện cho chuỗi ngành hàng cây công nghiệp dài ngày (cà phê, cao su).
• Đông Nam Bộ: Đại diện cho trung tâm chế biến, tiêu thụ và dịch vụ thương mại xuất khẩu.

Quy trình thu thập dữ liệu sơ cấp được thực hiện liên tục trong 3 năm (2005–2007) thông qua:

1. Quan sát trực tiếp: Hoạt động giao dịch thực tế của người mua gom tại nông hộ; vận hành mua bán tại chợ nông sản Hậu Thạnh Đông; giao dịch cà phê tại Trung tâm Giao dịch Cà phê Buôn Ma Thuột (BCEC); và các phiên khớp lệnh quốc tế qua thiết bị đầu cuối của Sở giao dịch hàng hóa Luân Đôn (LIFFE) và New York (NYBOT).
2. Phỏng vấn sâu bán cấu trúc và không cấu trúc: Tiếp cận lãnh đạo cấp cao của các doanh nghiệp xuất nhập khẩu (Simexco Daklak, Vinacafe Buôn Ma Thuột, Công ty Lương thực Tiền Giang), ban giám đốc HTX nông nghiệp, cán bộ tín dụng ngân hàng nông nghiệp (Agribank, BIDV, Techcombank) và các chủ trang trại.
3. Thảo luận nhóm tập trung (Focus Group Discussions): Thực hiện đối chứng dữ liệu trong các lớp đào tạo Giám đốc doanh nghiệp (khóa 15, 16, 17, 18, 19) và các lớp bồi dưỡng Chủ nhiệm HTX tại Trường Cán bộ Quản lý Nông nghiệp và PTNT II.

Data và phân tích

Phương pháp tam giác giác hóa (data triangulation) kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp chuẩn mực (báo cáo ngành của MARD, FAO, World Bank) và dữ liệu hồ sơ vụ việc thực tế:

• Hồ sơ mua lúa gạo tại Xí nghiệp Tân Thạnh (2004–2006).
• Báo cáo tài chính và vận hành Chợ trung tâm Nông sản Hậu Thạnh Đông (2002–2007).
• Dữ liệu sản xuất bông vải tại Trạm Kông Chro (2002–2004) và mủ cao su tại Nông trường Đắc Đoa (2004–2006).
• Chuỗi dữ liệu hợp đồng bao tiêu và nợ đọng vật tư của Công ty Lương thực Tiền Giang (2002–2007).
• Hợp đồng chốt giá sau (Price-to-be-fixed - PTBF) và biên độ "mức trừ lùi" (differential/discount) tại Công ty Simexco Daklak và Vinacafe Buôn Ma Thuột.

Phân tích định tính được tiến hành thông qua kỹ thuật mã hóa dữ liệu theo chủ đề (thematic analysis), đối chiếu cấu trúc tổ chức và cơ chế hợp đồng thực nghiệm với khung lý thuyết chuẩn tắc.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, sự thất bại thực tế của thể chế sản xuất theo hợp đồng theo Quyết định 80/2002/QĐ-TTg. Luận án chỉ ra chính sách "liên kết 4 nhà" mang tính hành chính hóa, áp đặt hợp đồng mua bán thuần túy thay vì thiết lập cơ chế chia sẻ rủi ro. Dữ liệu thực nghiệm tại Công ty Lương thực Tiền Giang (giai đoạn 2002–2007) chứng minh tỷ lệ phá vỡ hợp đồng diễn ra phổ biến: nông dân bán lúa ra ngoài khi giá thị trường tăng cao, trong khi doanh nghiệp từ chối thu mua hoặc ép giá khi thị trường sụt giảm; nợ vật tư phân bón đầu vào qua các HTX tồn đọng kéo dài không thể thu hồi.

Thứ hai, hiện tượng "chết yểu" của hệ thống chợ đầu mối tập trung. Tư duy "đưa thị trường đến cho nông dân" bằng cách đầu tư xây dựng hạ tầng phần cứng thuần túy thất bại. Điển hình là Chợ trung tâm Nông sản Hậu Thạnh Đông (hoạt động 2002–2007): sau khi khánh thành, chợ nhanh chóng rơi vào tình trạng đình đốn vì thiếu vắng "luật chơi", không có hệ thống sàn đấu giá chuẩn mực, thiếu các dịch vụ logistics và giám định chất lượng, khiến thương nhân quay lại giao dịch phân tán truyền thống.

Thứ ba, bản chất kinh tế của các giao dịch dân gian. Luận án phát hiện các tập quán thương mại như "bán lúa non", "mua mão vườn cây", "hợp đồng bao tiêu ứng trước", hay "ký gửi cà phê chốt giá sau" thực chất là các dạng sơ khai của giao dịch triển hạn (forward) và giao dịch kỳ hạn (futures). Tuy nhiên, do diễn ra tự phát và thiếu khung pháp lý bảo hộ, nông dân chịu rủi ro bất đối xứng cực lớn khi các đại lý thu mua vỡ nợ hoặc thao túng "mức trừ lùi" trong hợp đồng PTBF.

Thứ tư, nhận diện và chuẩn hóa 5 mô hình sản xuất theo hợp đồng tại Việt Nam. Tác giả hệ thống hóa thành công 5 mô hình vận hành:

1. Mô hình tập trung (The Centralized Model): Doanh nghiệp bao tiêu toàn bộ từ trang trại lớn có chứng nhận tiêu chuẩn.
2. Mô hình trang trại hạt nhân (The Nucleus Estate Model): Áp dụng tại các nông trường quốc doanh theo Nghị định 01/CP và Nghị định 135/2005/NĐ-CP, doanh nghiệp sở hữu tư liệu sản xuất chính và khoán liên doanh cho hộ công nhân.
3. Mô hình đa chủ thể (The Multipartite Model): Liên kết giữa Doanh nghiệp – Nông dân – Ngân hàng – Nhà khoa học dưới sự điều phối của Nhà nước.
4. Mô hình phi chính thức (The Informal Model): Hợp đồng miệng giữa người mua gom và nông hộ dựa trên vốn xã hội cộng đồng.
5. Mô hình trung gian (The Intermediary Model): Doanh nghiệp ủy thác qua HTX hoặc đại diện nhóm hộ để giảm thiểu chi phí giao dịch.

========================================================================================
MA TRẬN PHÂN TÍCH 5 MÔ HÌNH SẢN XUẤT THEO HỢP ĐỒNG TẠI VIỆT NAM (BẢO TRUNG, 2009)
========================================================================================
Mô hình        Chủ thể cốt lõi     Cơ chế phân bổ (Lợi ích - Rủi ro)   Điều kiện vật chất
----------------------------------------------------------------------------------------
Tập trung      Doanh nghiệp chế    - DN kiểm soát 100% quy trình       Nhà máy chế biến
               biến & Trang trại   - Nông dân chịu rủi ro sinh học     lớn, vùng nguyên liệu
               quy mô lớn          - DN chịu rủi ro biến động giá      tập trung (GAP/HACCP)

Trang trại     Nông trường quốc    - DN giao khoán đất, cây con        Quỹ đất nông lâm
hạt nhân       doanh & Hộ gia      - Tái lập kinh tế hộ trong DN       trường lớn, cơ sở chế
               đình công nhân      - Ăn chia theo định mức khoán       biến tại chỗ

Đa chủ thể     4 Nhà: Doanh nghiệp - Phối hợp đa chiều, Nhà nước bảo trợ  Hạ tầng vùng chuyên
(Multipartite) Nông dân, Nhà khoa  - Ngân hàng cấp vốn theo hợp đồng   canh quy mô lớn,
               học, Ngân hàng      - Khoa học chuyển giao kỹ thuật     viện nghiên cứu

Phi chính      Người mua gom       - Thỏa thuận miệng theo tập quán    Canh tác nông hộ nhỏ,
thức           (thương lái) &      - Rủi ro đạo đức rất cao            phân tán, giao thông
(Informal)     Hộ nông dân nhỏ     - Tín dụng đen / ứng trước vật tư   kết nối yếu kém

Trung gian     Doanh nghiệp, HTX/  - HTX giám sát quy trình và gom hàng Trụ sở HTX, kho bãi
(Intermediary) Tổ hợp tác & Nông   - DN giảm chi phí giao dịch         tập kết cấp xã, trạm
               dân thành viên      - Chia hoa hồng quản lý cho HTX     khuyến nông
========================================================================================

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Làm phong phú lý thuyết Quản trị kinh doanh nông nghiệp bằng cách chứng minh phối hợp dọc thông qua hợp đồng quan hệ có khả năng tối ưu hóa chi phí giao dịch tốt hơn so với cơ chế thị trường giao ngay thuần túy trong điều kiện tài sản có tính chuyên biệt cao.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp quy trình nghiên cứu tình huống chuẩn mực 5 bước kết hợp phân tích cấu trúc - cơ chế, có thể tái lập để nghiên cứu các ngành hàng nông sản đặc thù khác.
• Về mặt thực tiễn quản trị: Doanh nghiệp chế biến xuất khẩu cần chuyển dịch từ chiến lược "mua đứt bán đoạn" bị động sang quản trị chuỗi cung ứng khép kín; chủ động sử dụng các công cụ phòng hộ rủi ro giá như hợp đồng kỳ hạn và quyền chọn trên thị trường quốc tế thay vì chịu sự chi phối ép giá của các nhà nhập khẩu đa quốc gia.
• Về mặt chính sách vĩ mô: Đề xuất hủy bỏ tư duy hành chính hóa quan hệ kinh tế; xây dựng Luật Giao dịch Hàng hóa; thành lập Ủy ban Giám sát Giao dịch Nông sản Kỳ hạn; chuyển đổi các chợ đầu mối thành Công ty cổ phần dịch vụ thương mại nông sản vận hành sàn đấu giá; và hoàn thiện khung pháp lý cho Trung tâm giao dịch hàng hóa tập trung cấp quốc gia.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu mang tính khách quan:

1. Giới hạn về không gian: Mẫu nghiên cứu trường hợp tập trung chủ yếu tại các tỉnh Nam Bộ (ĐBSCL, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ), chưa khảo sát sâu vùng Đồng bằng sông Hồng và miền núi phía Bắc nơi có đặc thù văn hóa và quy mô ruộng đất manh mún hơn.
2. Giới hạn phương pháp: Luận án chưa định lượng hóa chính xác chi phí giao dịch (transaction cost quantification) và biên độ lợi nhuận chuỗi giá trị bằng mô hình kinh tế lượng hoặc mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM).
3. Giới hạn dữ liệu thị trường phái sinh: Giai đoạn 2005–2007, thị trường giao dịch kỳ hạn trong nước mới ở giai đoạn sơ khai (BCEC Buôn Ma Thuột mới thí điểm), các dữ liệu về giao dịch phái sinh nông sản chủ yếu dựa trên ủy thác qua sàn quốc tế (LIFFE, NYBOT).
4. Biến động thể chế: Bối cảnh nghiên cứu diễn ra khi Việt Nam vừa gia nhập WTO (2007), nhiều cam kết mở cửa thị trường phân phối nông sản chưa bộc lộ toàn diện tác động.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Phát triển mô hình định lượng đo lường chi phí giao dịch và hiệu quả chuỗi giá trị nông sản (Structural Equation Modeling - SEM).
• Nghiên cứu ứng dụng thương mại điện tử, nền tảng số và hợp đồng thông minh trong phát hiện giá nông sản.
• Nghiên cứu mở rộng so sánh thể chế chuỗi giá trị nông sản giữa các nước trong khối ASEAN.

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Giá trị học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo nền tảng tại các trường đại học khối kinh tế (UEH, Đại học Nông Lâm, Học viện Nông nghiệp) cho các chuyên đề Quản trị chuỗi cung ứng nông nghiệp và Kinh tế thể chế.
• Tái cấu trúc ngành: Định hướng cho các hiệp hội ngành hàng (Hiệp hội Cà phê - Ca cao VICOFA, Hiệp hội Lương thực VFA) chuẩn hóa quy trình ký kết hợp đồng thu mua, hạn chế tình trạng "bẻ kèo" giữa nông dân và doanh nghiệp xuất khẩu.
• Định hình chính sách: Đóng góp luận cứ khoa học trực tiếp cho việc sửa đổi Quyết định 80/2002/QĐ-TTg thành Quyết định 62/2013/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về chính sách khuyến khích phát triển hợp tác, liên kết gắn sản xuất với tiêu thụ nông sản, xây dựng cánh đồng lớn.
• Lợi ích xã hội: Bảo vệ sinh kế bền vững cho hàng triệu hộ nông dân thông qua cơ chế phân bổ rủi ro minh bạch, xóa bỏ tình trạng bị tư thương ép giá mùa thu hoạch.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung lý thuyết hoàn chỉnh về thể chế giao dịch nông sản, nhận diện khoảng trống nghiên cứu định lượng chi phí giao dịch.
• Giám đốc Doanh nghiệp Nông nghiệp: Nắm vững phương pháp thiết kế hợp đồng bao tiêu, lựa chọn mô hình liên kết thích hợp trong 5 mô hình chuẩn hóa, và làm chủ kỹ thuật phòng chống rủi ro giá qua hợp đồng kỳ hạn/triển hạn.
• Nhà hoạch định chính sách (Bộ Nông nghiệp & PTNT, Bộ Công Thương): Có cơ sở khoa học để thiết kế thể chế quản lý thị trường hàng hóa tập trung, cơ chế vận hành sàn giao dịch nông sản hiện đại.
• Lãnh đạo Hợp tác xã và Trang trại: Nâng cao vị thế thương lượng (bargaining power), chuyển đổi phương thức sản xuất đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng GAP/HACCP.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Kinh tế học thể chế mới của Douglass North sang lĩnh vực Quản trị kinh doanh nông sản tại một nền kinh tế chuyển đổi. Tác giả chứng minh rằng thể chế giao dịch nông sản không đơn thuần là sự can thiệp của Nhà nước, mà là hệ thống cấu trúc 3 trụ cột: Cấu trúc tổ chức ("người chơi") – Cơ chế vận hành ("luật chơi") – Điều kiện vật chất ("sân chơi"). Đồng thời, luận án làm sáng tỏ bản chất của sản xuất theo hợp đồng là cơ chế phân bổ đồng thời 3 yếu tố: Lợi ích, Rủi ro và Quyền quyết định.

2. Tính đổi mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây?

So với nghiên cứu thuần túy mô tả thống kê của Dương Ngọc Thí và Trần Minh Vĩnh (2006) hay nghiên cứu thiên về tổ chức hành chính của Vũ Trọng Khải (2004), luận án ứng dụng thiết kế nghiên cứu trường hợp đa ca (multiple-case study) theo chiều sâu 5 bước có tính chuẩn mực quốc tế cao. Tác giả áp dụng tam giác hóa dữ liệu (data triangulation) kết hợp giữa quan sát thực địa, phỏng vấn sâu lãnh đạo doanh nghiệp/nông hộ và đối chứng thông qua các nhóm tập trung (focus groups) tại các khóa đào tạo Giám đốc doanh nghiệp nông nghiệp.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện mang tính phản trực giác là các hình thức giao dịch dân gian bị coi là "lạc hậu" như "bán lúa non", "mua mão", "ký gửi chốt giá sau" thực chất là sự vận động tự phát đáp ứng nhu cầu giao dịch kỳ hạn (futures/forward) của thị trường khi thể chế chính thức vắng bóng. Chính sự thiếu hụt khung khổ pháp lý chứ không phải bản thân hình thức giao dịch đã đẩy toàn bộ rủi ro về phía người nông dân.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không?

Có. Quy trình 5 bước thu thập, mã hóa và phân tích dữ liệu thể chế (từ chọn mẫu phân tầng, phỏng vấn bán cấu trúc, quan sát thực địa đến thảo luận nhóm chuyên gia) được văn bản hóa chi tiết tại Chương 0 và hệ thống 22 phụ lục, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng tái lập quy trình đối với các ngành hàng nông sản khác như thủy sản, điều, tiêu, chè.

5. Lộ trình phát triển nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?

Luận án đề xuất chương trình nghiên cứu kéo dài một thập kỷ tập trung vào 3 hướng chính: (1) Chuẩn hóa khung pháp lý thành lập Sở Giao dịch Nông sản Quốc gia kết nối thanh toán quốc tế; (2) Số hóa hệ thống thông tin thị trường và xây dựng hệ thống phân loại, kiểm định chất lượng nông sản đồng bộ; (3) Tích hợp các HTX kiểu mới thành các tổ chức trung gian đủ tư cách pháp nhân tham gia sàn giao dịch kỳ hạn.

Kết luận

1. Luận án đã xây dựng thành công hệ thống lý luận khoa học và hoàn chỉnh về thể chế giao dịch nông sản dưới góc độ quản trị kinh doanh, phân định rành mạch 3 nhóm thể chế: Giao ngay (tập trung/phân tán), Sản xuất theo hợp đồng (5 mô hình) và Giao sau (triển hạn, kỳ hạn, quyền chọn).
2. Làm sáng tỏ nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự thất bại của Quyết định 80/2002/QĐ-TTg và các chợ đầu mối nông sản là do thiếu vắng cơ chế vận hành thị trường đồng bộ và mất cân bằng trong phân bổ "Lợi ích – Rủi ro – Quyền quyết định".
3. Mở ra 3 nhánh nghiên cứu học thuật hoàn toàn mới tại Việt Nam: Quản trị chuỗi cung ứng nông sản tích hợp dọc, Kinh tế học thể chế trong nông nghiệp chuyển đổi, và Thị trường tài chính phái sinh nông sản.
4. Xác lập hệ thống luận cứ thực tiễn vững chắc, định hình khung chính sách liên kết sản xuất tiêu thụ nông sản và phát triển sàn giao dịch hàng hóa tập trung tại Việt Nam trong tiến trình hội nhập kinh tế toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ THỂ CHẾ GIAO DỊCH NÔNG SẢN 1. Khái niệm, bản chất và nội dung của giao dịch nông sản và thể chế giao dịch nông sản 1. Khái niệm thị trường và thị trường nông sản Thị trường được hiểu là nơi người mua và người bán (hay người có nhu cầu và người cung cấp) tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp với nhau để trao đổi, mua bán hàng hóa vật phẩm hay dịch vụ. Với nghĩa hẹp, thị trường là nơi diễn ra các hoạt động mua và bán một thứ hàng hóa nhất định nào đó như thị trường gạo, thị trường cà phê, thị trường chứng khoán, thị trường vốn.

Cũng có một nghĩa hẹp khác, thị trường là một nơi xác định nào đó, diễn ra các hoạt động mua bán hàng hóa vật phẩm hay dịch vụ như chợ, siêu thị, trung tâm thương mại hoặc thị trường Thành phố Hồ Chí Minh, thị trường Hà Nội. Trong kinh tế học cổ điển và tân cổ điển, khái niệm thị trường được hiểu rộng hơn là tập hợp các thỏa thuận mà người mua và người bán trao đổi được các hàng hóa vật phẩm hoặc dịch vụ cho nhau. Các thỏa thuận bao gồm giá cả, số lượng, chất lượng hàng hóa vật phẩm hay dịch vụ, phương thức thanh toán và giao hàng. Thị trường ra đời gắn liền với sự ra đời và phát triển sản xuất hàng hóa.

Đầu tiên là sự trao đổi hiện vật, sau này, khi tiền tệ ra đời, tiền tệ giữ chức năng định giá cho mọi hàng hóa vật phẩm hay dịch vụ trao đổi trên thị trường. Kết thúc mỗi cuộc trao đổi dù bằng hiện vật hoặc bằng tiền tệ đều là chuyển giao quyền sở hữu từ người chủ này sang người chủ khác với một giá nhất định. Nông sản, theo cách hiểu hiện nay, là những sản phẩm trực tiếp do sản xuất nông nghiệp tạo ra có thể nằm dưới dạng thô chưa qua bất kỳ công đoạn chế biến nào như rau quả, hoặc chỉ mới qua sơ chế mà tính chất bên trong của sản phẩm chưa thay đổi như lúa được chế biến thành gạo. Tóm lại, thị trường nông sản là tập hợp các thỏa thuận, dựa vào đó người mua và người bán trao đổi được các hàng hóa nông sản.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Khái niệm giao dịch và giao dịch nông sản Theo Philip Kotler, “giao dịch (transaction)( 1) là việc mua bán giữa hai bên liên quan đến ít nhất là hai thứ có giá trị, những điều kiện được thỏa thuận, thời điểm thỏa thuận, và nơi chốn thỏa thuận” [21]. Hai thứ có giá trị đó có thể là hai hàng hóa được trao đổi với nhau, hoặc một bên là hàng hóa và một bên là thước đo giá trị như tiền, vàng, kim loại quý khác. Thị trường nông sản cũng là nơi diễn ra hoạt động trao đổi hàng hóa nông sản giữa tập hợp người bán và tập hợp người mua.

Hoạt động trao đổi này được xem là hoạt động giao dịch nông sản. Theo Hoàng Đức Thân (2006), giao dịch nông sản là một dạng hành vi kinh tế để chỉ các hành động tiếp xúc, thương lượng, trao đổi một loại hàng hóa nông sản nào đó về chất lượng, giá cả và các điều kiện thanh toán liên quan đến việc mua bán nông sản đó [35]. Theo Hoàng Đức Thân (2006) và theo nghiên cứu của tác giả, bản chất của giao dịch nông sản được khái quát như sau: Thứ nhất, chủ thể là các nhà kinh doanh nông sản [35]. Theo Điều 4, Luật doanh nghiệp năm 2005, “Kinh doanh là việc thực hiện liên tục một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quá trình đầu tư, từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh lợi” [31].

Do đó, chủ thể kinh doanh bao gồm nông dân mang nông sản hàng hóa bán ra thị trường, các nhà buôn bán nông sản, người cung ứng dịch vụ hỗ trợ cho hoạt động kinh doanh nông sản và nhà sản xuất – chế biến nông sản. Thứ hai, giao dịch nông sản là một quá trình thương lượng chuyển giao quyền sở hữu nông sản hàng hóa từ chủ thể này sang chủ thể khác [35]. Quyền sở hữu được hiểu theo Bộ Luật dân sự ngày 14/6/2005: “Quyền sở hữu bao gồm quyền chiếm hữu, quyền sử dụng và quyền định đoạt tài sản của chủ sở hữu theo quy định của pháp luật” [30]. Các thành tố trong quá trình thương lượng bao gồm giá cả, số (1) Trong đề tài, tác giả sử dụng một số thuật ngữ bằng tiếng Anh nhằm giúp người đọc dễ dàng tra cứu, tham khảo, so sánh đối chiếu các tài liệu bằng tiếng Anh của các học giả nước ngoài (Xem Phụ lục 22).

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 15 lượng, chất lượng nông sản, thời điểm và địa điểm thương lượng, thời điểm và địa điểm giao nhận hàng hóa, thời điểm và điều kiện thanh toán, thương lượng trực tiếp hay qua trung gian, các điều kiện đảm bảo việc thực hiện hợp đồng. Thứ ba, giao dịch nông sản phụ thuộc vào điều kiện môi trường nhất định. Môi trường kinh doanh khác nhau sẽ tác động đến quá trình thương lượng giữa các chủ thể kinh doanh. Ví dụ, nông dân sản xuất hàng hóa lớn thì thường có xu hướng thực hiện thương lượng trực tiếp với nhà chế biến mà không cần thiết thương lượng với người mua buôn.

Như vậy, giao dịch nông sản là quá trình thương lượng giữa các chủ thể kinh doanh để chuyển giao quyền sở hữu đối với nông sản trong điều kiện nhất định nhằm thỏa mãn nhu cầu của bên giao và bên nhận quyền sở hữu. Xuất phát từ khái niệm này, người ta có nhiều cách phân loại các hình thức giao dịch nông sản khác nhau. Luận án tập trung vào phân tích các hoạt động giao dịch nông sản giữa người sản xuất với người mua. Hay nói theo quan điểm của quản trị chiến lược là cơ chế điều phối theo ngành dọc của người sản xuất với người mua.

Đây là cách phân loại dựa trên bản chất kinh tế - xã hội của hoạt động giao dịch nông sản. Do đó, luận án chia các hình thức giao dịch nông sản như sau: giao dịch giao ngay (spot transaction), giao dịch sản xuất theo hợp đồng (contract farming transaction) và giao dịch giao sau. Những khái niệm này sẽ được làm rõ ở phần sau. Khái niệm thể chế, thể chế kinh tế và thể chế giao dịch nông sản Theo cuốn “Từ điển tiếng Việt” năm 2008 của Trung tâm từ điển học, “thể chế (Institution) là những quy định, luật lệ của một chế độ xã hội, buộc mọi người phải tuân theo” [41].

Khái niệm học thuật về thể chế rất phong phú và đa dạng. Khái niệm thể chế đầu tiên do Thorstein Veblen (1914) đưa ra, thể chế là “tính quy chuẩn của hành vi hoặc các quy tắc xác định hành vi trong tình huống cụ thể, được các thành viên của một nhóm xã hội chấp thuận và tuân thủ” [1]. Báo cáo của Ngân hàng thế giới năm 2002 cũng đưa ra khái niệm thể chế là “Những quy tắc và tổ chức, gồm cả các chuẩn mực không chính thức, phối hợp hành vi con người” [75]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 16 Theo các tác giả đề tài KX-01-06, “Thể chế là cách thức xã hội xác lập khuôn khổ, trật tự, trong đó diễn ra các quan hệ giữa con người và cơ chế, quy chế, quyền lực, quy tắc, luật lệ vận hành của trật tự xã hội đó” [1].

Theo North Douglass C. (1994), thể chế được định nghĩa là “những giới hạn do con người đặt ra nhằm cơ cấu sự tương tác giữa con người với nhau. Đó là tổng hợp những giới hạn chính thức (như nguyên tắc, luật lệ, hiến pháp) và phi chính thức (ví dụ những quy phạm về hành vi, tục lệ, nguyên tắc đạo đức) và những đặc điểm cưỡng chế của chúng” [63]. Một nhánh kinh tế học đã xuất hiện đặt trọng tâm vào các thể chế, gọi là “Kinh tế học về thể chế mới (New Institutional Economics - NIE)”.

Theo NIE, thể chế là “những nguyên tắc của cuộc chơi” trong xã hội; không có chúng thì các thị trường không hoạt động được. Tuy có nhiều nhiều khái niệm khác nhau về thể chế, nhưng phần lớn các quan điểm đều thống nhất bản chất của thể chế ở những khía cạnh sau: - Thứ nhất, thể chế là khuôn khổ trật tự quy định về “người chơi”. Đây là các chủ thể tham gia “trò chơi”. “Trò chơi” là nội dung hoạt động mà các chủ thể tham gia.

Giao dịch nông sản chính là “trò chơi”. Trên cơ sở của “trò chơi”, người ta xác định cấu trúc tổ chức cho các chủ thể tham gia. Các chủ thể tham gia bao gồm cả thể nhân và tổ chức. Điều này có nghĩa cấu trúc tổ chức là một thành phần của thể chế.

Cấu trúc tổ chức xác định các chủ thể, mối quan hệ giữa các chủ thể và vai trò của mỗi chủ thể tham gia “trò chơi”. Đây chính là xây dựng khuôn khổ trật tự trong đó các quan hệ của con người được cấu trúc theo một cách thức nhất định. Khuôn khổ trật tự có thể do nhà nước quy định, đó chính là khuôn khổ pháp lý; hoặc do các chủ thể tự quy định, đó chính là tập quán và thông lệ. Khuôn khổ trật tự này một mặt định dạng kiểu cách thể chế, hay kiểu “trò chơi”; mặt khác, xác định vị trí, vai trò và quyền của người chơi trong khuôn khổ cấu trúc các quan hệ thể chế.

Nói cách khác thể chế trước hết xác định vai trò của mỗi “người chơi” trong mỗi kiểu “trò chơi” [34]. - Thứ hai, thể chế là hệ thống bao gồm các “luật chơi”. “Luật chơi” chính là cơ chế vận hành của ‘trò chơi”. Cơ chế là “cách thức tổ chức nội bộ và quy luật vận hành, biến hóa của một hiện tượng” [41].

Điều này có nghĩa cơ chế vận hành là xác LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 17 định các luật lệ, quy tắc điều tiết và điều chỉnh hành vi của “người chơi”. Những luật lệ, quy tắc điều tiết và điều chỉnh này có thể do bản thân “người chơi” xây dựng hoặc do Nhà nước xây dựng nhằm cưỡng chế các hành vi con người. Cơ chế bao gồm cơ chế nhà nước, cơ chế thị trường và cơ chế cộng đồng. Cơ chế nhà nước là các khuôn khổ cứng của luật pháp tác động vào hoạt động kinh tế - xã hội.

Cơ chế thị trường là cơ chế hoạt động theo hình thức tự do, thông qua hoạt động buôn bán, trao đổi, các bên tham gia đều có lợi, cạnh tranh trong kinh doanh hàng hóa.