Tổng quan nghiên cứu
Thanh toán không dùng tiền mặt đang trở thành xu thế tất yếu trong tiến trình chuyển đổi số của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam. Theo thống kê của Ngân hàng Nhà nước, tổng phương tiện thanh toán trong nền kinh tế đạt trên 14,801 triệu tỷ đồng, trong khi tỷ trọng tiền mặt lưu thông đã giảm mạnh xuống còn khoảng 8,71%. Bên cạnh đó, các mục tiêu chiến lược tại Quyết định số 1813/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đặt ra yêu cầu đến cuối năm 2025, giá trị thanh toán không dùng tiền mặt phải gấp 25 lần tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và đạt tỷ lệ trên 80% người dân từ 15 tuổi trở lên sở hữu tài khoản giao dịch.
Trong bối cảnh đó, nghiên cứu tập trung giải quyết bài toán phát triển hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam (Agribank) – Chi nhánh Bắc Nam Định. Mục tiêu trọng tâm của đề tài là hệ thống hóa khung lý luận về dịch vụ thanh toán hiện đại, đánh giá toàn diện thực trạng mở rộng quy mô, cơ cấu và chất lượng dịch vụ tại đơn vị trong giai đoạn 2021 – 2023, từ đó hoạch định hệ thống giải pháp đồng bộ định hướng đến năm 2030.
Phạm vi nghiên cứu được xác lập tại Agribank Chi nhánh Bắc Nam Định bao gồm Hội sở cùng 5 chi nhánh loại II và 14 phòng giao dịch trực thuộc. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp luận cứ thực tiễn giúp chi nhánh gia tăng số lượng tài khoản đạt mốc 69.294 tài khoản vào năm 2023, đồng thời nâng cao hiệu quả sinh lời và giảm áp lực phụ thuộc vào nguồn thu tín dụng truyền thống.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết áp dụng
Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa các lý thuyết kinh tế tài chính hiện đại và quản trị dịch vụ ngân hàng thương mại. Đề tài vận dụng lý thuyết phát triển dịch vụ ngân hàng theo quan điểm biện chứng, xác định sự phát triển của thanh toán không dùng tiền mặt là quá trình nâng cao đồng thời cả về quy mô lẫn chất lượng cung ứng dịch vụ. Các chỉ tiêu quy mô được phân tích dựa trên 6 thước đo chuẩn mực: số lượng tài khoản, số món giao dịch, tổng doanh số thanh toán, cơ cấu phương thức thanh toán, thu nhập từ phí dịch vụ và thị phần dịch vụ trên địa bàn.
Về đánh giá chất lượng dịch vụ, đề tài kế thừa và vận dụng mô hình SERVQUAL của Parasuraman, Zeithaml và Berry với 5 thành phần then chốt:
- Tính tin cậy: Mức độ chính xác, an toàn và đúng hẹn trong xử lý giao dịch điện tử.
- Tính đáp ứng: Tốc độ hỗ trợ, phản hồi và giải quyết khiếu nại của khách hàng.
- Sự đảm bảo: Uy tín, năng lực bảo mật thông tin và an toàn tài khoản theo chuẩn chính sách bảo vệ dữ liệu.
- Tính đồng cảm: Khả năng thấu hiểu nhu cầu đặc thù của từng phân khúc khách hàng nông nghiệp và đô thị.
- Tính hữu hình: Giao diện ứng dụng di động, hệ thống thiết bị đầu cuối như POS, máy ATM và không gian quầy giao dịch.
Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa hai nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp nhằm đảm bảo tính khách quan và chiều sâu khoa học. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo kết quả kinh doanh định kỳ của Agribank Bắc Nam Định giai đoạn 2021 – 2023, các văn bản pháp quy của Ngân hàng Nhà nước như Nghị định số 52/2024/NĐ-CP và Quyết định số 2345/QĐ-NHNN về an toàn bảo mật trực tuyến.
Dữ liệu sơ cấp được điều tra qua bảng câu hỏi khảo sát ý kiến của 300 khách hàng đang sử dụng dịch vụ thanh toán tại chi nhánh trong thời gian tháng 6 và tháng 7 năm 2024. Cỡ mẫu 300 được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện có cấu trúc, phân bổ đều giữa khách hàng cá nhân và doanh nghiệp trên địa bàn thành phố Nam Định cùng các huyện lân cận. Thang đo Likert 5 mức độ (từ rất không tốt đến rất tốt) được sử dụng để lượng hóa cảm nhận của người tiêu dùng. Phương pháp phân tích dữ liệu ứng dụng kỹ thuật thống kê mô tả, phân tích so sánh tốc độ tăng trưởng liên hoàn và tổng hợp logic trên phần mềm Excel nhằm chỉ rõ các điểm nghẽn và động lực phát triển thực tế.
Kết quả nghiên cứu và thảo luận
Những phát hiện chính
Quá trình phân tích số liệu thực tế tại Agribank Chi nhánh Bắc Nam Định giai đoạn 2021 – 2023 mang lại những phát hiện quan trọng:
Thứ nhất, quy mô tài khoản thanh toán ghi nhận bước nhảy vọt ấn tượng. Tổng số tài khoản thanh toán không dùng tiền mặt tăng từ 24.021 tài khoản năm 2021 lên 69.294 tài khoản vào năm 2023, đạt mức tăng trưởng 78,55% trong năm 2022 và tiếp tục tăng 61,37% trong năm 2023. Trong đó, tài khoản thanh toán trực tuyến qua ứng dụng ngân hàng số chiếm tỷ trọng áp đảo lên tới 98,33% vào năm 2023, phản ánh rõ nét sự chuyển biến trong hành vi tiêu dùng của khách hàng địa phương.
Thứ hai, doanh số thanh toán dịch vụ ngân hàng điện tử bùng nổ mạnh mẽ. Doanh số qua kênh số tăng trưởng 55,05% vào năm 2022 và tăng vọt 111,15% vào năm 2023, đạt giá trị 2.984 tỷ đồng. Tổng doanh số thanh toán chung của các phương thức truyền thống và hiện đại tăng từ 20.819 tỷ đồng năm 2021 lên 26.854 tỷ đồng vào năm 2023, tương ứng mức tăng chung toàn giai đoạn đạt hơn 28,98%.
Thứ ba, cơ cấu phương thức thanh toán có sự phân hóa rõ nét. Thanh toán bằng ủy nhiệm chi (UNC) vẫn giữ vị trí chủ lực khi chiếm 79,76% về số món giao dịch và khoảng 85% về doanh số vào năm 2023. Thanh toán qua thẻ ghi nhận mức tăng trưởng ổn định, nâng tỷ trọng số món từ 18,24% năm 2021 lên 19,23% năm 2023, trong khi các phương thức truyền thống như Séc, Thư tín dụng và Ủy nhiệm thu (UNT) chỉ duy trì tỷ trọng nhỏ dưới 1% mỗi loại.
Thảo luận kết quả
Các phát hiện nghiên cứu phản ánh thành công bước đầu của Agribank Bắc Nam Định trong việc hiện đại hóa kênh phân phối và đẩy mạnh công nghệ định danh eKYC theo chỉ đạo chung của ngành. Sự gia tăng của thanh toán số xuất phát từ tiện ích vượt trội của ứng dụng di động và mã VietQR giúp các hộ kinh doanh bán lẻ quản lý dòng tiền thuận tiện. Khi mô tả dữ liệu qua biểu đồ cơ cấu và bảng tổng hợp doanh số qua các năm, xu hướng dịch chuyển từ thanh toán quầy sang giao dịch không tiếp xúc hiển hiện rất rõ ràng.
Tuy nhiên, kết quả thảo luận cũng chỉ ra thách thức lớn: cơ cấu nguồn thu của chi nhánh vẫn dựa quá nhiều vào tín dụng truyền thống (thu tín dụng đạt 1.586,75 tỷ đồng, chiếm hơn 96,9% tổng thu nhập 1.636,13 tỷ đồng năm 2023), trong khi thu dịch vụ chỉ đạt 49,38 tỷ đồng (chiếm khoảng 3,01%). Tỷ lệ nợ xấu ở mức thấp 0,44% cho thấy độ an toàn vốn tốt, nhưng tốc độ mở rộng dịch vụ số vẫn gặp rào cản do hạ tầng mạng tại các vùng nông thôn huyện Vụ Bản, Ý Yên đôi lúc chưa ổn định, cùng với tâm lý e ngại rủi ro gian lận trực tuyến của nhóm khách hàng lớn tuổi.
Đề xuất và khuyến nghị
Nhằm thúc đẩy hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt tại Agribank Chi nhánh Bắc Nam Định hướng tới mục tiêu năm 2030, nghiên cứu đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:
-
Đẩy mạnh chiến dịch truyền thông đa kênh và đào tạo kỹ năng số cho khách hàng nông thôn: Ban Giám đốc chi nhánh cần chỉ đạo Phòng Khách hàng cá nhân phối hợp cùng các tổ chức đoàn thể địa phương triển khai chương trình phổ cập mã VietQR và ví điện tử, hướng tới mục tiêu tăng trưởng tối thiểu 25% số lượng điểm chấp nhận thanh toán mỗi năm trong giai đoạn 2025 – 2027.
-
Hoàn thiện hạ tầng công nghệ và tối ưu hóa tốc độ xử lý giao dịch: Phòng Kế toán và Ngân quỹ cần phối hợp với bộ phận kỹ thuật nâng cấp đường truyền dữ liệu tại 14 phòng giao dịch, triển khai giải pháp xác thực sinh trắc học theo Quyết định số 2345/QĐ-NHNN, đảm bảo thời gian xử lý giao dịch trực tuyến duy trì dưới 2 giây và giảm thiểu tỷ lệ lỗi kỹ thuật xuống dưới 0,05% vào năm 2026.
-
Tinh chỉnh danh mục sản phẩm và mở rộng tích hợp tiện ích thanh toán công: Đẩy mạnh liên kết với các trường học, bệnh viện và công ty điện lực trên địa bàn tỉnh Nam Định để mở rộng thu hộ học phí, viện phí tự động qua phần mềm ngân hàng số, phấn đấu nâng tỷ trọng thu phí dịch vụ phi tín dụng lên trên 8% tổng thu nhập vào năm 2028.
-
Nâng cao năng lực chuyên môn và văn hóa phục vụ của đội ngũ nhân sự: Phòng Tổng hợp cần thiết lập chương trình đào tạo nội bộ định kỳ hàng quý cho 290 cán bộ nhân viên về kỹ năng tư vấn dịch vụ ngân hàng số và quy trình bảo mật thông tin tài khoản, lấy chỉ số hài lòng của khách hàng (CSI) đạt trên 90% làm tiêu chí đánh giá thi đua hằng năm.
Đối tượng nên tham khảo luận văn
Công trình nghiên cứu mang lại giá trị tham khảo thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng chính:
- Ban lãnh đạo và cán bộ quản lý hệ thống Agribank: Cung cấp bức tranh thực nghiệm và mô hình triển khai dịch vụ thanh toán số tại chi nhánh cấp tỉnh, giúp tối ưu hóa công tác điều hành và phân bổ nguồn lực công nghệ thông tin.
- Chuyên viên phát triển sản phẩm tại các ngân hàng thương mại: Là tài liệu tham khảo chi tiết về xu hướng dịch chuyển từ thanh toán truyền thống sang ứng dụng di động, hỗ trợ thiết kế các gói sản phẩm thanh toán nông nghiệp phù hợp thị trường ngách.
- Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Tài chính – Ngân hàng: Cung cấp khung phương pháp luận hoàn chỉnh, hệ thống chỉ tiêu định lượng và cách thức ứng dụng mô hình SERVQUAL trong việc đánh giá dịch vụ ngân hàng.
- Các doanh nghiệp, hộ kinh doanh và tổ chức công tại địa phương: Hiểu rõ lợi ích của việc tích hợp giải pháp thanh toán không dùng tiền mặt nhằm giảm thiểu chi phí quản lý tiền mặt từ 15% đến 20% và nâng cao tính minh bạch trong vận hành tài chính.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao ủy nhiệm chi vẫn chiếm tỷ trọng doanh số áp đảo tại Agribank Bắc Nam Định?
Ủy nhiệm chi chiếm khoảng 85% tổng doanh số thanh toán do phục vụ các hợp đồng thương mại lớn của khách hàng doanh nghiệp tại Khu công nghiệp Hòa Xá và các dự án sản xuất lớn. Mặc dù số món ít hơn giao dịch cá nhân nhưng giá trị mỗi món UNC rất lớn.
Mô hình SERVQUAL đánh giá dịch vụ thanh toán của chi nhánh qua những yếu tố nào?
Mô hình đánh giá 5 khía cạnh cốt lõi gồm: tính tin cậy trong giao dịch, tính đáp ứng của nhân viên, sự đảm bảo về an ninh bảo mật, tính đồng cảm khi hỗ trợ khách hàng và tính hữu hình của hạ tầng công nghệ.
Số lượng tài khoản thanh toán số tại chi nhánh tăng trưởng ra sao trong giai đoạn 2021 – 2023?
Tổng số tài khoản thanh toán đã tăng từ 24.021 tài khoản năm 2021 lên 69.294 tài khoản năm 2023, trong đó tài khoản trực tuyến chiếm tỷ lệ áp đảo 98,33% tổng số tài khoản đang vận hành.
Những rào cản chính khi phát triển thanh toán không dùng tiền mặt ở khu vực nông thôn là gì?
Rào cản chính gồm thói quen giữ tiền mặt của người dân lớn tuổi, cơ sở hạ tầng mạng viễn thông tại một số xã vùng sâu chưa đồng đều và tâm lý lo ngại rủi ro lừa đảo công nghệ cao trên môi trường số.
Chi nhánh đã áp dụng những quy định bảo mật nào để bảo vệ người dùng?
Agribank Chi nhánh Bắc Nam Định đã thực hiện nghiêm ngặt các quy chuẩn theo Quyết định số 2345/QĐ-NHNN về xác thực khuôn mặt sinh trắc học và các quy chế nội bộ về an toàn thông tin thanh toán điện tử theo Quyết định số 318/QĐ-HĐQT của Agribank.
Kết luận
- Đề tài đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và chỉ ra thực trạng phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại Agribank Chi nhánh Bắc Nam Định giai đoạn 2021 – 2023.
- Ghi nhận sự chuyển dịch ngoạn mục với tổng số tài khoản đạt 69.294 tài khoản và doanh số ngân hàng điện tử đạt 2.984 tỷ đồng vào năm 2023.
- Nhận diện rõ điểm nghẽn về cơ cấu doanh thu khi thu dịch vụ mới chiếm khoảng 3,01% tổng nguồn thu của chi nhánh.
- Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp khả thi gắn liền với lộ trình triển khai công nghệ số, mở rộng mạng lưới POS và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực đến năm 2030.
- Các đơn vị ngân hàng thương mại và các nhà nghiên cứu hãy chủ động ứng dụng kết quả của đề án để nâng cao hiệu quả thanh toán số và tối ưu hóa trải nghiệm khách hàng ngay hôm nay.