Xác định và Phát Triển Sản Phẩm Chủ Lực Đồng Bằng Sông Cửu Long

Luận án tiến sĩ nghiên cứu xác định sản phẩm chủ lực và phát triển sản phẩm chủ lực đồng bằng sông cửu long đến năm 2020, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế
• Chuyên ngành: Kinh Tế Phát Triển
• Đề tài: Xác Định Sản Phẩm Chủ Lực Và Phát Triển Sản Phẩm Chủ Lực Đồng Bằng Sông Cửu Long Đến Năm 2020
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CHO VIỆC XÁC ĐỊNH SẢN PHẨM CHỦ LỰC VÀ PHÁT TRIỂN SẢN PHẨM CHỦ LỰC
• 1.1. Cơ sở lý luận xác định SP chủ lực
• 1.2. Phương pháp xác định và phát triển sản phẩm chủ lực
• 1.3. Lý luận chung về SP chủ lực
• 1.4. Các tiêu chí đánh giá và thang điểm đánh giá xét chọn SP chủ lực
• 1.5. Thuyết lợi thế tuyệt đối (A.Smith) và lợi thế so sánh của (D.Ricardo)
• 1.6. Qui trình xác định SP chủ lực
• 1.7. Thuyết lợi thế cạnh tranh quốc gia

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Sản Phẩm Chủ Lực ĐBSCL Đến Năm 2020

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm của Việt Nam, đóng vai trò quan trọng trong xuất khẩu lương thực, thủy sản và trái cây. Quá trình cải cách kinh tế và hội nhập quốc tế đã mang lại nhiều thành tựu cho khu vực, với tốc độ tăng trưởng GDP ấn tượng và thu hút đầu tư nước ngoài gia tăng. Tuy nhiên, sự phát triển của ĐBSCL vẫn còn nhiều hạn chế, bao gồm tăng trưởng xuất khẩu không ổn định, ít sản phẩm chủ lực và năng lực cạnh tranh thấp. Cần có những nghiên cứu để tìm ra những sản phẩm chủ lực, tạo động lực phát triển kinh tế ĐBSCL một cách bền vững. Luận án này tập trung vào việc xác định sản phẩm chủ lực và đề xuất giải pháp phát triển đến năm 2020.

1.1. Vai trò của nông sản chủ lực ĐBSCL trong nền kinh tế

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đóng góp đáng kể vào GDP quốc gia thông qua sản xuất và xuất khẩu nông sản chủ lực. Các sản phẩm như gạo ĐBSCL, thủy sản chủ lực ĐBSCL (tôm, cá tra), và trái cây ĐBSCL không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn mang lại nguồn ngoại tệ lớn. Việc phát triển các chuỗi giá trị nông sản ĐBSCL hiệu quả là yếu tố then chốt để nâng cao thu nhập cho người dân và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế khu vực.

1.2. Tiềm năng và lợi thế so sánh của ĐBSCL

ĐBSCL sở hữu nhiều lợi thế tự nhiên như đất đai phì nhiêu, nguồn nước dồi dào và khí hậu nhiệt đới, tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp. Vị trí địa lý chiến lược cũng giúp ĐBSCL trở thành trung tâm giao thương quan trọng với các nước trong khu vực. Tuy nhiên, để khai thác tối đa tiềm năng, cần có những chính sách và giải pháp phù hợp để ứng phó với biến đổi khí hậu ĐBSCL và nâng cao năng lực cạnh tranh.

II. Thách Thức Phát Triển Nông Sản Chủ Lực ĐBSCL Bền Vững

Mặc dù đạt được nhiều thành tựu, ĐBSCL đang đối mặt với nhiều thách thức trong phát triển nông sản chủ lực. Tăng trưởng xuất khẩu không ổn định, phụ thuộc nhiều vào thị trường bên ngoài và dễ bị tổn thương bởi các yếu tố khách quan. Sản phẩm chủ lực còn ít, chưa đa dạng và chưa phát triển theo hướng tăng hàm lượng giá trị gia tăng. Năng lực cạnh tranh của nông sản ĐBSCL còn thấp so với các nước trong khu vực. Ngoài ra, biến đổi khí hậu cũng là một thách thức lớn, đe dọa đến sản xuất nông nghiệp và đời sống của người dân.

2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp ĐBSCL

Biến đổi khí hậu gây ra nhiều tác động tiêu cực đến nông nghiệp ĐBSCL, bao gồm xâm nhập mặn, hạn hán, lũ lụt và sạt lở bờ sông. Những hiện tượng này ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và chất lượng nông sản, gây thiệt hại lớn cho người dân và nền kinh tế. Cần có các giải pháp thích ứng và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu để đảm bảo an ninh lương thực và phát triển bền vững.

2.2. Yếu kém trong chuỗi giá trị nông sản ĐBSCL

Chuỗi giá trị nông sản ĐBSCL còn nhiều bất cập, từ khâu sản xuất đến chế biến và tiêu thụ. Thiếu liên kết giữa nông dân, doanh nghiệp và nhà nước dẫn đến tình trạng sản xuất manh mún, chất lượng không đồng đều và giá cả bấp bênh. Cần có các chính sách hỗ trợ để xây dựng chuỗi giá trị hiệu quả, nâng cao giá trị gia tăng và đảm bảo lợi ích cho tất cả các bên liên quan.

2.3. Hạn chế về ứng dụng khoa học công nghệ trong nông nghiệp ĐBSCL

Việc ứng dụng khoa học công nghệ vào nông nghiệp ĐBSCL còn chậm, đặc biệt là trong các khâu giống, kỹ thuật canh tác và chế biến. Điều này làm giảm năng suất, chất lượng và khả năng cạnh tranh của nông sản. Cần tăng cường đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, chuyển giao công nghệ và khuyến khích nông dân áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất.

III. Giải Pháp Phát Triển Sản Phẩm Chủ Lực ĐBSCL Đến 2020

Để phát triển sản phẩm chủ lực ĐBSCL một cách bền vững, cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện. Tập trung vào nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản, xây dựng chuỗi giá trị hiệu quả, ứng dụng khoa học công nghệ và thích ứng với biến đổi khí hậu. Đồng thời, cần có các chính sách phát triển nông nghiệp ĐBSCL phù hợp để hỗ trợ doanh nghiệp và nông dân.

3.1. Nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng của gạo ĐBSCL

Để nâng cao giá trị gạo ĐBSCL, cần tập trung vào sản xuất các giống gạo chất lượng cao, áp dụng quy trình canh tác tiên tiến và xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế. Đồng thời, cần khuyến khích chế biến sâu các sản phẩm từ gạo để tăng giá trị gia tăng và đa dạng hóa thị trường.

3.2. Phát triển bền vững ngành thủy sản chủ lực ĐBSCL

Phát triển bền vững ngành thủy sản chủ lực ĐBSCL đòi hỏi phải quản lý chặt chẽ nguồn lợi thủy sản, áp dụng quy trình nuôi trồng an toàn và thân thiện với môi trường. Cần tăng cường kiểm soát chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường xuất khẩu.

3.3. Đa dạng hóa sản phẩm trái cây ĐBSCL và nâng cao năng lực cạnh tranh

Để đa dạng hóa sản phẩm trái cây ĐBSCL, cần tập trung vào nghiên cứu và phát triển các giống cây trồng mới, có giá trị kinh tế cao và phù hợp với điều kiện địa phương. Đồng thời, cần áp dụng quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP để nâng cao chất lượng và an toàn sản phẩm.

IV. Ứng Dụng Khoa Học Công Nghệ Vào Nông Nghiệp ĐBSCL

Việc ứng dụng khoa học công nghệ vào nông nghiệp ĐBSCL là yếu tố then chốt để nâng cao năng suất, chất lượng và khả năng cạnh tranh của nông sản. Cần tập trung vào các lĩnh vực như giống cây trồng, kỹ thuật canh tác, chế biến và bảo quản. Đồng thời, cần có các chính sách khuyến khích doanh nghiệp và nông dân đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, chuyển giao công nghệ.

4.1. Phát triển giống cây trồng và vật nuôi chất lượng cao

Phát triển giống cây trồng và vật nuôi chất lượng cao là yếu tố quan trọng để nâng cao năng suất và chất lượng nông sản. Cần tập trung vào nghiên cứu và chọn tạo các giống có năng suất cao, chống chịu sâu bệnh tốt và phù hợp với điều kiện địa phương.

4.2. Áp dụng kỹ thuật canh tác tiên tiến và bền vững

Áp dụng kỹ thuật canh tác tiên tiến và bền vững giúp giảm chi phí sản xuất, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng nông sản. Cần khuyến khích nông dân áp dụng các biện pháp như tưới tiết kiệm nước, bón phân cân đối và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học.

4.3. Nâng cao năng lực chế biến và bảo quản nông sản

Nâng cao năng lực chế biến và bảo quản nông sản giúp giảm thất thoát sau thu hoạch, tăng giá trị gia tăng và kéo dài thời gian bảo quản. Cần đầu tư vào các nhà máy chế biến hiện đại, áp dụng công nghệ bảo quản tiên tiến và xây dựng hệ thống logistics hiệu quả.

V. Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Nông Nghiệp ĐBSCL Đến 2020

Để phát triển nông nghiệp ĐBSCL một cách bền vững, cần có các chính sách hỗ trợ phù hợp từ nhà nước. Các chính sách này cần tập trung vào các lĩnh vực như đầu tư cơ sở hạ tầng, hỗ trợ tín dụng, khuyến khích nghiên cứu và phát triển, và xây dựng thương hiệu nông sản.

5.1. Đầu tư cơ sở hạ tầng phục vụ nông nghiệp

Đầu tư cơ sở hạ tầng phục vụ nông nghiệp là yếu tố quan trọng để tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất và lưu thông nông sản. Cần tập trung vào xây dựng và nâng cấp hệ thống giao thông, thủy lợi, điện và thông tin liên lạc.

5.2. Hỗ trợ tín dụng cho doanh nghiệp và nông dân

Hỗ trợ tín dụng cho doanh nghiệp và nông dân giúp họ có nguồn vốn để đầu tư vào sản xuất, chế biến và tiêu thụ nông sản. Cần có các chính sách ưu đãi về lãi suất, thời gian vay và thủ tục vay vốn.

5.3. Xây dựng thương hiệu và quảng bá nông sản ĐBSCL

Xây dựng thương hiệu và quảng bá nông sản ĐBSCL giúp nâng cao giá trị và khả năng cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường. Cần có các chương trình xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm và xây dựng hệ thống nhận diện thương hiệu.

VI. Kết Luận và Định Hướng Phát Triển Nông Nghiệp ĐBSCL

Phát triển nông nghiệp ĐBSCL bền vững đòi hỏi sự nỗ lực của tất cả các bên liên quan, từ nhà nước, doanh nghiệp đến nông dân. Cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện để nâng cao năng lực cạnh tranh, xây dựng chuỗi giá trị hiệu quả, ứng dụng khoa học công nghệ và thích ứng với biến đổi khí hậu. Với những nỗ lực này, ĐBSCL sẽ tiếp tục là vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm của Việt Nam, đóng góp quan trọng vào an ninh lương thực và phát triển kinh tế.

6.1. Tầm nhìn phát triển nông nghiệp ĐBSCL đến năm 2030

Tầm nhìn phát triển nông nghiệp ĐBSCL đến năm 2030 là trở thành vùng sản xuất nông nghiệp hiện đại, bền vững và có khả năng cạnh tranh cao trên thị trường quốc tế. Cần tập trung vào phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, ứng dụng khoa học công nghệ và bảo vệ môi trường.

6.2. Các bước đi cụ thể để đạt được mục tiêu

Để đạt được mục tiêu phát triển nông nghiệp ĐBSCL đến năm 2030, cần có các bước đi cụ thể như xây dựng quy hoạch phát triển nông nghiệp chi tiết, đầu tư cơ sở hạ tầng, hỗ trợ tín dụng, khuyến khích nghiên cứu và phát triển, và xây dựng thương hiệu nông sản.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Xác định sản phẩm chủ lực và phát triển sản phẩm chủ lực Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2020" tập trung giải quyết yêu cầu thực tiễn và lý luận về phát triển kinh tế vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).

Theo tác giả, ĐBSCL là trung tâm sản xuất, xuất khẩu nông sản, thủy hải sản và cây ăn trái lớn của Việt Nam. Tuy nhiên, tăng trưởng kinh tế của vùng giai đoạn vừa qua bộc lộ nhiều hạn chế: tăng trưởng xuất khẩu thiếu ổn định, dễ bị tổn thương trước biến động thị trường; cơ cấu kinh tế chuyển dịch chậm; sản phẩm chủ lực ít, hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng chưa cao; liên kết kinh tế giữa các địa phương trong vùng và giữa vùng với cả nước còn rời rạc; phát triển chủ yếu theo chiều rộng và số lượng. Nguyên nhân căn bản được xác định là thiếu vắng các sản phẩm chủ lực có sức cạnh tranh cao và đóng vai trò hạt nhân dẫn dắt kinh tế vùng. Khoảng trống nghiên cứu đặt ra là chưa có công trình nào xây dựng hệ thống cơ sở khoa học, tiêu chí định lượng và quy trình thống nhất để nhận diện, xét chọn và phát triển sản phẩm chủ lực ở quy mô toàn vùng ĐBSCL.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án gồm 3 nội dung:

1. Xây dựng hệ thống tiêu chí xác định sản phẩm chủ lực phù hợp với điều kiện thực tế và tính đặc thù của ĐBSCL làm cơ sở đánh giá, xét chọn thống nhất cho toàn vùng.
2. Xây dựng Danh mục các sản phẩm chủ lực của vùng ĐBSCL đến năm 2020.
3. Đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm phát triển bền vững sản phẩm chủ lực ĐBSCL trong thời gian tới.

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án gồm 4 nhiệm vụ:

1. Hệ thống hóa lý thuyết về sản phẩm chủ lực và vận dụng để làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và thực tiễn trong đánh giá, xét chọn, phát triển sản phẩm chủ lực ĐBSCL đến năm 2020.
2. Phân tích, đánh giá nhu cầu thị trường, tiềm năng, lợi thế và năng lực cạnh tranh của sản phẩm ĐBSCL để xây dựng Hệ thống tiêu chí đánh giá, xét chọn sản phẩm chủ lực vùng đến năm 2020.
3. Dựa trên Hệ thống tiêu chí, tiến hành phân tích, đánh giá để xác định danh mục hàng hóa, dịch vụ đủ điều kiện hoặc có triển vọng trở thành sản phẩm chủ lực ĐBSCL đến năm 2020.
4. Đánh giá thành tựu và hạn chế trong thực tế xét chọn, phát triển sản phẩm chủ lực ĐBSCL thời gian qua nhằm đề xuất các giải pháp phát triển bền vững sản phẩm chủ lực của vùng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các sản phẩm hàng hóa và dịch vụ chủ lực mang tính đặc trưng cho tiềm năng, lợi thế của ĐBSCL, gắn liền với quá trình phát triển kinh tế vùng và các giải pháp phát triển sản phẩm chủ lực đến năm 2020.
• Phạm vi hàng hóa, dịch vụ: Các loại hàng hóa, dịch vụ đã, đang và có triển vọng tham gia thị trường, giữ vai trò chủ lực trong chiến lược phát triển kinh tế ĐBSCL đến năm 2020.
• Phạm vi địa bàn: 13 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương vùng ĐBSCL (Long An, Tiền Giang, Bến Tre, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Trà Vinh, An Giang, Hậu Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang và Cần Thơ), đồng thời mở rộng nghiên cứu thị trường tiêu thụ tại các tỉnh, thành phố lớn trong cả nước.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát thực trạng giai đoạn 2006–2010 và định hướng giải pháp đến năm 2020.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan nghiên cứu trong luận án được phân chia thành nhóm tài liệu quốc tế và nhóm tài liệu trong nước liên quan đến lý thuyết cạnh tranh, cụm phát triển và thực tiễn phát triển sản phẩm chủ lực.

Tài liệu quốc tế:

• Thuyết lợi thế cạnh tranh quốc gia của Michael E. Porter (1990): Luận án tiếp thu luận điểm sự thịnh vượng của một quốc gia/địa phương được tạo ra từ việc nâng cao năng suất và tạo ra giá trị khác biệt chứ không đơn thuần kế thừa tài nguyên sẵn có.
• Lý thuyết cụm phát triển của Michael E. Porter (1990) và Christian H. Ketels (2003): Nghiên cứu khung khái niệm về cụm ngành (cluster), sự tiến hóa của cụm và vai trò của liên kết địa lý giữa các doanh nghiệp, nhà cung cấp, tổ chức hỗ trợ đối với năng lực cạnh tranh của ngành và vùng kinh tế.
• Lý thuyết điểm trung tâm của Walter Christaller (1933) và bổ sung của August Lösch: Nghiên cứu quy luật phân bố không gian và bán kính vùng tiêu thụ sản phẩm của các trung tâm đô thị đối với vùng phụ cận nông thôn.
• Nghiên cứu chỉ số năng lực cạnh tranh của G. Arzu Inal: Cung cấp hệ thống 16 chỉ số định lượng đo lường năng lực cạnh tranh của quốc gia, vùng lãnh thổ và sản phẩm.
• Các nghiên cứu chuyên đề khác: Jon Sigurdson (2004) với nghiên cứu hệ thống đổi mới vùng tại Trung Quốc ("Regional Innovation Systems in China") và các tài liệu phân tích chiến lược nông nghiệp của Ấn Độ ("Sustaining the Green Revolution in India").

Tài liệu trong nước:

• Luận án tiến sĩ của Nguyễn Hồng Lĩnh (2007) về phát triển công nghiệp chế biến nông, lâm sản vùng Bắc Trung Bộ: Vận dụng mô hình kim cương của Michael E. Porter để phân tích các yếu tố ảnh hưởng và xác định ngành chế biến chủ lực.
• Văn bản và chương trình quản lý nhà nước:
  • "Chương trình phát triển sản phẩm quốc gia đến năm 2020" của Chính phủ (Quyết định số 244/QĐ-TTg).
  • Quyết định số 21/2001/QĐ-BKHCNMT của Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường về chương trình khoa học công nghệ trọng điểm "Ứng dụng công nghệ tiên tiến trong sản xuất các sản phẩm xuất khẩu và sản phẩm chủ lực".
  • "Quy chế đánh giá, xét chọn và hỗ trợ phát triển sản phẩm công nghiệp chủ lực TP. Hà Nội" (Quyết định số 03/2006/QĐ-UB).
  • "Chương trình phát triển các sản phẩm công nghiệp chủ lực của TP. Hồ Chí Minh giai đoạn 2002–2005" (Quyết định số 153/2002/QĐ-UB).
  • "Chương trình phát triển các sản phẩm công nghiệp chủ lực của tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2006–2010" (Quyết định số 955/QĐ-UBND).
• Các nghiên cứu học thuật: GS.TS Võ Thanh Thu về đặc trưng sản phẩm chủ lực (tính lan tỏa, hàm lượng chất xám, sản phẩm vô hình và hữu hình); TS Lê Tấn Bửu về vai trò của công nghiệp chế biến nông thủy sản ĐBSCL; các đề án xác định hàng hóa, dịch vụ chủ lực tại TP. Cần Thơ (2006–2010) và quận Bình Thủy (2011–2015).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết: Các tài liệu trước đây chủ yếu tiếp cận sản phẩm chủ lực ở phạm vi một ngành hẹp (chủ yếu là công nghiệp) hoặc giới hạn trong ranh giới hành chính của từng tỉnh, thành phố riêng lẻ. Luận án giải quyết khoảng trống nghiên cứu bằng cách xây dựng khung lý luận, bộ tiêu chí đánh giá kết hợp điều kiện cần và đủ, định tính và định lượng cho cả lĩnh vực hàng hóa (nông nghiệp, công nghiệp, thủy sản) và dịch vụ trên phạm vi không gian toàn vùng kinh tế ĐBSCL.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng hướng tiếp cận hỗn hợp, kết hợp khung lý thuyết kinh tế học cổ điển, lý thuyết cạnh tranh hiện đại với các công cụ phân tích định tính và định lượng.

Khung lý thuyết và khái niệm nền tảng:

• Thuyết lợi thế tuyệt đối của Adam Smith (1776, 'The Wealth of Nations'): Phân tích lợi thế chi phí sản xuất và chuyên môn hóa trong thương mại.
• Thuyết lợi thế so sánh của David Ricardo (1817): Giải thích sự khác biệt về năng suất lao động, chi phí cơ hội và cơ cấu xuất nhập khẩu hàng hóa thô/chế biến.
• Thuyết lợi thế cạnh tranh quốc gia và Mô hình Kim cương (Diamond Model) của Michael E. Porter (1990):
  • 4 yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh ngành: Điều kiện các yếu tố sản xuất; Điều kiện về cầu; Các ngành công nghiệp hỗ trợ và có liên quan; Chiến lược, cấu trúc công ty và cạnh tranh nội địa.
  • 2 yếu tố chi phối: Vai trò của Chính phủ và Yếu tố cơ hội (sự ngẫu nhiên).
• Thuyết cụm phát triển (Cluster Theory) của Michael E. Porter và Christian H. Ketels: Cơ sở phân tích mối liên kết địa lý, chuỗi giá trị và hiệu ứng lan tỏa của ngành sản phẩm chủ lực.
• Khung phát triển bền vững: Báo cáo Brundtland (WCED, 1987) và mô hình Triple Bottom Line (mối quan hệ giữa Con người – Xã hội, Tài nguyên – Môi trường, Lợi nhuận – Kinh tế).
• Lý thuyết điểm trung tâm của Walter Christaller và August Lösch: Xác định không gian kinh tế và bán kính thị trường tiêu thụ.

Phương pháp nghiên cứu định tính:

• Thu thập, phân tích và diễn giải dữ liệu để xây dựng cơ sở lý thuyết và tiêu chí nhận diện sản phẩm chủ lực.
• Kỹ thuật thu thập dữ liệu: Khảo sát thực tế tại các địa phương thuộc ĐBSCL; thảo luận nhóm chuyên gia; phỏng vấn/thảo luận tay đôi với nhà quản lý và doanh nghiệp; quan sát thực địa.

Phương pháp nghiên cứu định lượng:

• Phương pháp thống kê mô tả, phân tích hồi quy tuyến tính.
• Hệ thống chỉ số định lượng đánh giá năng lực cạnh tranh của sản phẩm:
  • Hệ số lợi thế hiển thị ngành (Revealed Comparative Advantage - RCA).
  • Hệ số thương mại ròng (Net Trade Ratio - NTR).
  • Hệ số địa phương hóa (Location Quotient - LQ).
  • Hệ số bảo hộ hiệu dụng (Effective Protection Rate - EPR).
  • Hệ số chi phí nguồn lực trong nước (Domestic Resource Cost - DRC).

Nguồn dữ liệu:

• Số liệu thống kê chính thức từ Tổng cục Thống kê giai đoạn 2006–2010.
• Số liệu báo cáo của các Bộ, ngành liên quan và Sở Công thương, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn 13 tỉnh, thành phố ĐBSCL.
• Dữ liệu khảo sát từ các doanh nghiệp sản xuất kinh doanh trên địa bàn nghiên cứu.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở khoa học cho việc xác định sản phẩm chủ lực và phát triển sản phẩm chủ lực

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về sản phẩm chủ lực, khung tiêu chí, quy trình xác định và tổng kết kinh nghiệm quốc tế.

Tác giả đưa ra định nghĩa: "Sản phẩm chủ lực là sản phẩm hàng hóa hoặc dịch vụ chủ yếu, có khả năng sản xuất và cung ứng với khối lượng lớn và năng lực cạnh tranh cao; là trung tâm lan tỏa, lôi kéo các ngành nghề khác cùng phát triển; đồng thời nó còn có thể là sản phẩm thể hiện tính đặc thù riêng, mang ý nghĩa văn hóa của một quốc gia, địa phương hay vùng lãnh thổ".

Năm đặc trưng cơ bản của sản phẩm chủ lực gồm:

1. Sản phẩm có quy mô khối lượng lớn và tính đồng nhất cao.
2. Sản phẩm có năng lực cạnh tranh quốc tế.
3. Sản phẩm có sức lan tỏa mạnh (qua liên kết chuỗi giá trị và liên kết bổ trợ).
4. Sản phẩm mang tính đặc thù của quốc gia, vùng lãnh thổ.
5. Sản phẩm có tính an toàn và thân thiện với môi trường.

So sánh quan niệm về sản phẩm chủ lực:

Tiêu chí so sánh	Quan niệm trong Luận án	Các quan niệm trước đây
Mục đích sản xuất	Phục vụ trao đổi mua bán, đặc biệt là xuất khẩu quốc tế	Chưa nêu rõ mục đích trao đổi thương mại quốc tế
Căn cứ xác định	Dựa trên tiềm năng, lợi thế khách quan chung của vùng, miền	Dựa trên điều kiện riêng của địa phương hoặc ý chí doanh nghiệp
Phạm vi ngành	Bao gồm cả công nghiệp, nông nghiệp, thủy sản và dịch vụ	Thường giới hạn trong công nghiệp hoặc nông nghiệp
Vai trò kinh tế	Tạo giá trị sản lượng lớn và là trung tâm lan tỏa liên ngành	Chú trọng giá trị sản lượng, tăng trưởng riêng lẻ của sản phẩm
Giá trị phi vật thể	Mang giá trị kinh tế kết hợp giá trị văn hóa, nhân văn đặc thù	Chủ yếu nhấn mạnh giá trị vật chất và giá trị kinh tế

Ý nghĩa của việc xác định sản phẩm chủ lực:

1. Nhận diện năng lực cạnh tranh cốt lõi để tập trung nguồn lực đầu tư có chiều sâu, tránh dàn trải.
2. Xác định trung tâm lan tỏa nhằm kích thích phát triển các ngành phụ trợ và liên kết.
3. Định vị nền kinh tế địa phương/vùng trong chiến lược cạnh tranh toàn cầu.
4. Xác định đúng đối tượng thị trường để chuẩn hóa hệ thống quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn quốc tế.

Tiêu chí và quy trình xác định:

• Tiêu chí tiếp cận theo 2 nhóm: Tiêu chí cần (quy mô, tỷ trọng, đóng góp ngân sách, giải quyết lao động) và Tiêu chí đủ (nguồn lực hỗ trợ, chính sách, thương hiệu, công nghệ); kết hợp định lượng và định tính.
• Quy trình xác định gồm 4 giai đoạn:
  1. Giai đoạn chuẩn bị: Thành lập Ban chỉ đạo, Hội đồng chuyên ngành; xây dựng hệ thống tiêu chí, chính sách hỗ trợ và mẫu biểu.
  2. Giai đoạn thông tin và tiếp nhận đăng ký: Công bố chương trình; tiếp nhận và sàng lọc sản phẩm triển vọng, doanh nghiệp có năng lực.
  3. Giai đoạn tổ chức đánh giá, xét chọn: Hội đồng chuyên ngành chấm điểm theo 3 phương án (Phương án 1: Đạt chuẩn -> Công nhận; Phương án 2: Không đạt -> Loại bỏ; Phương án 3: Đạt điều kiện cần nhưng thiếu điều kiện đủ -> Chuyển sang bước hỗ trợ hoàn thiện trước khi đánh giá lại).
  4. Giai đoạn công nhận và tôn vinh: Ban chỉ đạo ra quyết nghị, UBND các tỉnh phê duyệt, công bố công nhận và áp dụng cơ chế hỗ trợ.

Kinh nghiệm quốc tế:

• Indonesia: Tái cơ cấu khu vực đồn điền, xóa bỏ độc quyền của Bulog trong lưu thông nông sản, áp dụng giá sàn bảo hộ nông dân, mở rộng tín dụng nông nghiệp từ 1,9 nghìn tỷ lên 3,4 nghìn tỷ Rupi, phát triển công nghiệp chế biến dầu cọ, cao su, cà phê.
• Philippines: Ban hành Luật Hiện đại hóa Nông ngư nghiệp (AFMA 1998), triển khai Dự án GMA (1999–2001), đầu tư 1/3 ngân sách nông nghiệp xây dựng vùng chuyên canh lúa Mindanao (chiếm 34% diện tích cả nước), phát triển chế biến dừa (90% sản lượng chế biến cùi dừa khô, 95% làm dầu ăn/dầu công nghiệp).
• Thái Lan: Triển khai các kế hoạch 5 năm (Kế hoạch lần thứ 9 giai đoạn 2002–2006 dành 124 tỷ Baht cải thiện nông nghiệp), quy hoạch vùng sản xuất tập trung (gạo sấy chiếm 30% lượng gạo xuất khẩu, sắn khô đạt 4 triệu tấn/năm, chế biến cao su qua quỹ ORRAF), áp dụng tiêu chuẩn ISO 14000/EMS và phát triển trung tâm thực phẩm Hồi giáo tại tỉnh Pattani với 221 nhà máy.

Tác giả rút ra 6 bài học: (1) Xác định đúng sản phẩm để quy hoạch trọng tâm; (2) Phối hợp đồng bộ chính sách bảo hộ và hỗ trợ công nghệ, vốn; (3) Chú trọng lợi thế so sánh và quy hoạch vùng chuyên canh; (4) Đầu tư cơ sở hạ tầng và đổi mới công nghệ chế biến; (5) Đổi mới tiếp thị và phát triển chuỗi liên kết sản xuất - tiêu thụ; (6) Nâng cao chất lượng đáp ứng tiêu chuẩn thị trường nhập khẩu.

Chương 2: Thực trạng xác định và phát triển sản phẩm chủ lực Đồng bằng sông Cửu Long thời gian qua

Chương 2 sử dụng mô hình Kim cương để phân tích các điều kiện sản xuất, tài nguyên, dân số, lao động và đánh giá thực trạng phát triển sản phẩm chủ lực tại ĐBSCL.

Đặc điểm địa lý và tài nguyên:

• Diện tích tự nhiên toàn vùng khoảng 4,0 triệu ha (chiếm 12% diện tích cả nước), gồm 12 tỉnh và 1 thành phố trực thuộc Trung ương.
• Cơ cấu sử dụng đất: 2,60 triệu ha đất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản (chiếm 65,6%); 0,5 triệu ha đất lâm nghiệp (độ che phủ rừng 5%); 480.000 ha bãi triều (gần 300.000 ha có khả năng nuôi thủy sản nước lợ và mặn).
• 4 nhóm đất chính: Đất phù sa sông (1,2 triệu ha, phân bố ở trung tâm vùng); Đất phèn (1,6 triệu ha, phân bố tại Đồng Tháp Mười, Tứ giác Long Xuyên, trung tâm bán đảo Cà Mau); Đất nhiễm mặn (0,75 triệu ha); Các loại đất khác (0,35 triệu ha).

Dân số và lao động:

• Năm 2010, dân số ĐBSCL đạt 17,272 triệu người (chiếm 19,87% cả nước), mật độ dân số 426 người/km² (cả nước là 263 người/km²).
• Dân số nông thôn chiếm 76,84% (13,272 triệu người). Dân số trong độ tuổi lao động là 10,129 triệu người (58,64% dân số).

Dân số và lao động ĐBSCL so với cả nước giai đoạn 2006–2010:

Chỉ tiêu	2006	2007	2008	2009	2010
Cả nước
Tổng dân số (nghìn người)	83.313,0	84.218,5	85.118,7	86.025,0	86.932,5
Dân số nông thôn (nghìn người)	60.703,3	60.999,2	61.287,1	61.564,2	60.710,1
Tỷ lệ lao động có việc làm (%)	51,9	53,7	54,6	55,5	56,4
ĐBSCL
Tổng dân số (nghìn người)	16.946,9	17.037,8	17.119,7	17.195,5	17.272,2
Dân số nông thôn (nghìn người)	13.791,2	13.708,4	13.562,3	13.412,5	13.271,9
Dân số trong tuổi lao động (nghìn người)	9.128,7	9.384,1	9.638,4	9.892,7	10.129,0
Tỷ lệ lao động có việc làm (%)	52,8	54,8	55,5	56,2	56,7

Nguồn: Tổng cục Thống kê năm 2010

Tỷ lệ lao động đã qua đào tạo theo vùng lãnh thổ giai đoạn 2006–2010 (Đơn vị tính: %):

Vùng lãnh thổ	2006	2007	2008	2009	2010
Cả nước	12,5	13,6	14,3	14,8	14,6
Trung du và miền núi phía Bắc	16,3	17,8	18,1	20,9	20,7
Đồng bằng sông Hồng	10,1	11,0	12,2	13,2	13,3
Bắc Trung Bộ và duyên hải miền Trung	11,0	12,0	13,1	13,5	12,7
Tây Nguyên	11,0	12,0	11,4	10,9	10,4
Đông Nam Bộ	19,6	21,4	22,5	19,6	19,5
Đồng bằng sông Cửu Long	7,2	7,9	7,8	7,9	7,9

Nguồn: Tổng cục Thống kê 2010

Số liệu cho thấy chất lượng nguồn nhân lực ĐBSCL thấp nhất cả nước (năm 2010 chỉ đạt 7,9% lao động qua đào tạo so với mức bình quân 14,6% của cả nước). Điều này giới hạn năng lực ứng dụng công nghệ cao, khiến sản xuất chủ yếu thâm dụng lao động phổ thông.

Thực trạng xét chọn và phát triển sản phẩm:

• Các tỉnh trong vùng đã bước đầu triển khai chương trình sản phẩm chủ lực nhưng mang tính cục bộ địa phương, tiêu chí thiếu định lượng, cơ chế hỗ trợ chưa đồng bộ.
• Ngành nông nghiệp và thủy sản (lúa gạo, cá tra, tôm, trái cây nhiệt đới) duy trì sản lượng lớn nhưng liên kết chuỗi giá trị yếu, chủ yếu xuất khẩu dạng thô hoặc sơ chế.
• Ngành công nghiệp chế biến và thương mại dịch vụ du lịch phát triển tự phát, chưa hình thành cụm ngành sản phẩm chuyên môn hóa có quy mô liên tỉnh.

Chương 3: Xác định sản phẩm chủ lực và phát triển sản phẩm chủ lực Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2020

Chương 3 giải quyết ba nội dung cốt lõi của đề tài:

1. Xây dựng Hệ thống tiêu chí xác định sản phẩm chủ lực ĐBSCL:
   • Xây dựng hai bộ tiêu chí riêng biệt: Hệ thống đánh giá, xét chọn sản phẩm hàng hóa chủ lực và Hệ thống đánh giá, xét chọn sản phẩm dịch vụ chủ lực.
   • Mỗi hệ thống tích hợp cả điều kiện cần (đóng góp GDP, quy mô sản lượng, giải quyết việc làm, kim ngạch xuất khẩu) và điều kiện đủ (khả năng cung ứng nguyên liệu, liên kết chuỗi, bảo vệ môi trường, tiềm năng công nghệ).
   • Thiết lập phương pháp tính điểm và thang điểm chuẩn cho từng nhóm chỉ tiêu.
2. Xây dựng Danh mục sản phẩm chủ lực ĐBSCL:
   • Lập danh mục sản phẩm chủ lực vùng giai đoạn 2006–2010 và định hướng danh mục đến năm 2020.
   • Cung cấp luận cứ khoa học và tính toán định lượng (qua các hệ số RCA, NTR, LQ, EPR, DRC) chứng minh vị thế chủ lực của nhóm sản phẩm nông nghiệp - thủy sản truyền thống: Lúa gạo, Trái cây và Thủy sản (tôm, cá tra), cùng một số sản phẩm công nghiệp chế biến và dịch vụ du lịch sinh thái có triển vọng.
3. Đề xuất hệ thống giải pháp phát triển bền vững sản phẩm chủ lực ĐBSCL đến năm 2020:
   • Nhóm giải pháp về cơ chế, chính sách và liên kết vùng: Xây dựng cơ chế điều phối liên kết 13 tỉnh thành trong quy hoạch vùng sản xuất tập trung.
   • Nhóm giải pháp về khoa học công nghệ: Ứng dụng công nghệ chế biến sâu, công nghệ sinh học chọn tạo giống cây trồng, vật nuôi năng suất cao.
   • Nhóm giải pháp về thị trường và thương hiệu: Xây dựng thương hiệu sản phẩm xuất khẩu mang nhãn hiệu vùng ĐBSCL và quốc gia; áp dụng các tiêu chuẩn chất lượng quốc tế (ISO, GlobalGAP, HACCP).
   • Nhóm giải pháp đào tạo nhân lực và phát triển hạ tầng logistics, hệ thống kho bãi bảo quản sau thu hoạch.

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn của luận án:

1. Hoàn thiện cơ sở lý luận về sản phẩm chủ lực và phương pháp luận xác định sản phẩm chủ lực cấp vùng kinh tế trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
2. Xây dựng Bộ tiêu chí xác định sản phẩm chủ lực ĐBSCL gồm hai hệ thống độc lập (hàng hóa và dịch vụ), kết hợp giữa điều kiện cần và điều kiện đủ, giữa tiêu chí định lượng và tiêu chí định tính.
3. Cung cấp cơ sở khoa học và chứng minh bằng chỉ số định lượng về tính chủ lực của các mặt hàng thế mạnh tự nhiên của ĐBSCL gồm lúa gạo, trái cây và thủy sản.
4. Xây dựng Bảng danh mục sản phẩm chủ lực của ĐBSCL giai đoạn 2006–2010 và định hướng đến năm 2020 trên cơ sở sàng lọc qua bộ tiêu chí.
5. Đề xuất hệ thống các giải pháp đồng bộ và khả thi nhằm phát triển bền vững sản phẩm chủ lực ĐBSCL đến năm 2020 theo mô hình cụm ngành và tiêu chuẩn môi trường.

Kiến nghị, giải pháp đề xuất:

• Kiến nghị các địa phương ĐBSCL thống nhất quy trình 4 giai đoạn xét chọn sản phẩm chủ lực cấp vùng.
• Đề xuất chính sách tín dụng ưu đãi, hỗ trợ nghiên cứu chuyển giao công nghệ và xây dựng thương hiệu cho các doanh nghiệp nằm trong danh mục sản phẩm chủ lực.
• Đẩy mạnh liên kết giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân và các viện nghiên cứu, trường đại học trong vùng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về phạm vi dữ liệu: Số liệu khảo sát và thống kê phục vụ phân tích thực trạng tập trung trong giai đoạn 2006–2010.
• Hạn chế về lượng hóa tiêu chí dịch vụ: Việc đo lường định lượng các tiêu chí đối với khu vực sản phẩm dịch vụ và giá trị thương hiệu phi vật thể tại ĐBSCL còn gặp rào cản do thiếu dữ liệu thống kê chi tiết ở cấp địa phương, phải dựa một phần vào đánh giá chuyên gia.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục cập nhật chuỗi số liệu định lượng về các hệ số cạnh tranh (RCA, DRC, EPR) trong các giai đoạn tiếp theo; mở rộng nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn đến quy hoạch vùng nguyên liệu cho sản phẩm chủ lực ĐBSCL.

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương: Cung cấp khung phương pháp, quy trình 4 giai đoạn và bộ tiêu chí để Ban chỉ đạo kinh tế vùng và UBND 13 tỉnh, thành phố ĐBSCL ban hành chính sách xét chọn, quy hoạch và hỗ trợ sản phẩm chủ lực thống nhất.
• Đối với nghiên cứu sinh, giảng viên và viện nghiên cứu: Cung cấp khung lý thuyết về kinh tế vùng, phương pháp vận dụng mô hình Kim cương của Michael Porter và phương pháp tính toán các chỉ số kinh tế lượng (RCA, NTR, LQ, EPR, DRC) trong nghiên cứu sản phẩm chủ lực.
• Đối với doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng: Hướng dẫn tiêu chuẩn và điều kiện cần - đủ để tái cấu trúc quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng đáp ứng tiêu chuẩn tham gia chuỗi sản phẩm chủ lực.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa sản phẩm chủ lực như thế nào?
Luận án định nghĩa sản phẩm chủ lực là sản phẩm hàng hóa hoặc dịch vụ chủ yếu, có khả năng sản xuất và cung ứng khối lượng lớn với năng lực cạnh tranh cao, giữ vai trò hạt nhân lan tỏa thúc đẩy các ngành khác cùng phát triển, đồng thời thể hiện tính đặc thù hoặc bản sắc văn hóa của quốc gia, địa phương hay vùng lãnh thổ.

2. Tác giả sử dụng các chỉ tiêu định lượng nào để đo lường năng lực cạnh tranh của sản phẩm?
Luận án sử dụng 5 chỉ số định lượng: Hệ số lợi thế hiển thị ngành (RCA), Hệ số thương mại ròng (NTR), Hệ số địa phương hóa (LQ), Hệ số bảo hộ hiệu dụng (EPR) và Hệ số chi phí nguồn lực trong nước (DRC).

3. Quy trình xác định sản phẩm chủ lực trong luận án gồm mấy giai đoạn?
Quy trình gồm 4 giai đoạn: (1) Giai đoạn chuẩn bị; (2) Giai đoạn thông tin và tiếp nhận đăng ký; (3) Giai đoạn tổ chức đánh giá, xét chọn (với 3 phương án xử lý kết quả chấm điểm); (4) Giai đoạn công nhận và tôn vinh sản phẩm chủ lực.

4. Dữ liệu thực trạng nguồn nhân lực ĐBSCL giai đoạn 2006–2010 phản ánh đặc điểm gì?
Năm 2010, ĐBSCL có 17,272 triệu dân, dân số nông thôn chiếm 76,84%, tỷ lệ lao động có việc làm đạt 56,7%. Tuy nhiên, tỷ lệ lao động qua đào tạo chỉ đạt 7,9% năm 2010 (thấp nhất trong các vùng kinh tế cả nước và thấp hơn nhiều mức trung bình 14,6% của toàn quốc).

5. Luận án rút ra bài học kinh nghiệm quốc tế nào từ các nước Đông Nam Á?
Luận án rút ra 6 bài học kinh nghiệm từ Indonesia (cải cách đồn điền, điều tiết giá sàn, tín dụng nông nghiệp), Philippines (Luật AFMA 1998, dự án GMA, vùng lúa Mindanao, chế biến dừa) và Thái Lan (chương trình 5 năm, công nghiệp chế biến lúa gạo/cao su, quỹ ORRAF, áp dụng ISO 14000/EMS và trung tâm thực phẩm Hồi giáo).

Kết luận

Luận án đã hệ thống hóa cơ sở khoa học về sản phẩm chủ lực, kết hợp các lý thuyết lợi thế so sánh, lợi thế cạnh tranh và cụm phát triển để giải quyết bài toán phát triển kinh tế vùng ĐBSCL. Tác giả đã phân tích tiềm năng, hiện trạng tài nguyên đất, nguồn nhân lực giai đoạn 2006–2010 và xây dựng bộ tiêu chí cùng quy trình 4 giai đoạn xét chọn sản phẩm chủ lực cấp vùng. Công trình xác lập danh mục sản phẩm chủ lực (lúa gạo, trái cây, thủy sản) và đề xuất hệ thống giải pháp phát triển bền vững đến năm 2020, đóng góp nguồn tài liệu tham khảo cho công tác hoạch định chính sách kinh tế vùng ĐBSCL.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CHO VIỆC XÁC ĐỊNH SẢN PHẨM CHỦ LỰC VÀ PHÁT TRIỂN SẢN PHẨM CHỦ LỰC 1. Tổng quan về sản phẩm chủ lực và phát triển sản phẩm chủ lực 1. Định nghĩa về sản phẩm chủ lực 1. Một số quan điểm khác nhau về sản phẩm vụ chủ lực 11 Quá trình phát triển kinh tế của các nước trên thế giới luôn gắn liền với sự trỗi dậy của những ngành hàng hoặc sản phẩm có lợi thế cạnh tranh.

Những ngành hoặc sản phẩm này đã trở thành yếu tố dẫn đạo tăng tưởng và phát triển kinh tế của quốc gia hoặc vùng lãnh thổ. Điển hình nhất là Nhật bản, 20 năm sau thế chiến thứ 2 (1951 – 1973) đã trở thành nền kinh tế lớn của thế giới với GDP tăng trưởng gấp 20 lần. Các sản phẩm được xem là thế mạnh cạnh tranh của Nhật giai đoạn này là tàu biển, xe máy, máy khâu, máy ảnh, ti vi, thép, ô tô, sản phẩm hóa chất, hàng dệt,. Kế đến là Trung Quốc, trong ba thập kỷ (từ 1978 đến 2007) với việc chuyển đổi từ nền công nghiệp không dựa vào lợi thế sang nền công nghiệp dựa trên lợi thế nguồn nhân công dồi dào với các sản phẩm cấp thấp, giá rẻ.

đã đưa nền kinh tế Trung quốc tăng trưởng một cách thần kỳ, đạt tốc độ trung bình hàng năm 9,5%. Kết quả là từ một nước kém phát triển, Trung quốc đã vươn lên tốp bốn nền kinh tế hàng đầu thế giới (WB, 2007). Tương tự, thông qua hai cuộc “Cách mạng xanh” với các sản phẩm nông nghiệp (lương thực, thực phẩm), công nghiệp phục vụ nông nghiệp,. Ấn độ đã trở thành hiện tượng đặc biệt trong phát triển kinh tế nhờ vào xác định và phát triển các ngành sản phẩm chủ lực phù hợp với lợi thế của mình [48], [49], [53] Ở Việt Nam, sản phẩm chủ lực hay sản phẩm công nghiệp chủ lực là khái niệm mới và thường xuất hiện trong một số văn bản quản lý Nhà nước vào thập niên đầu tiên thế kỷ XXI.

Lúc đầu, đây chỉ là thuật ngữ dùng để chỉ những sản phẩm có khả năng xuất khẩu mạnh, chiếm tỷ trọng kim ngạch cao hoặc có vị trí chiến lược trong phát triển kinh tế của đất nước. Gần đây, khái niệm này được sử dụng khá phổ biến và đã trở thành thuật ngữ kinh tế quen thuộc không những với các nhà quản lý mà còn với cả các doanh nghiệp và nhà nghiên cứu. Tuy nhiên, cách hiểu về sản phẩm chủ lực của mỗi người, mỗi địa phương lại có những điểm khác nhau khá rõ rệt. Dưới đây là những điểm khác nhau điển hình khi nói về sản phẩm chủ lực.

v Thể hiện trong các chủ trương, chính sách nhà nước + Trước hết là khái niệm “sản phẩm chủ lực” của Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường (nay là Bộ Khoa học và Công nghệ) là sản phẩm giúp gia tăng kim ngạch và chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu theo hướng nâng cao tỷ trọng các sản phẩm chế biến, sản phẩm có hàm lượng công nghệ cao, thúc đẩy xuất khẩu dịch vụ cũng như tạo điều kiện đẩy nhanh áp dụng các công nghệ tiên tiến vào sản xuất theo phương châm lấy tiết kiệm năng lượng, giảm giá thành và nâng cao chất lượng sản phẩm làm trọng tâm (Quyết định 12 số: 21/2001/QĐ­bKHcnmt về việc “Ứng dụng công nghệ tiên tiến trong sản xuất các sản phẩm xuất khẩu và sẩn phẩm chủ lực”) [1]. + Kế đến là Chương trình "Phát triển các sản phẩm công nghiệp chủ lực của Tp Hồ Chí Minh giai đoạn 2002­2005" đã giới hạn sản phẩm chủ lực trong lĩnh vực công nghiệp với thuật ngữ “sản phẩm công nghiệp chủ lực”. Theo Chương trình, những sản phẩm này phải có khả năng cạnh tranh cao, tiềm năng thị trường lớn, đem lại hiệu quả kinh tế cao đối với người sản xuất, đóng góp đáng kể cho tổng sản phẩm nội địa và phát triển kinh tế của Thành phố. Ngoài ra, sản phẩm công nghiệp chủ lực của Tp Hồ Chí Minh giai đoạn 2002­2005 phải vừa có tính hiện đại, vừa có tính văn hóa truyền thống; vừa sử dụng nhiều nguyên liệu trong nước vừa có thương hiệu mạnh và đặc biệt, phải bảo đảm về lao động và thân thiện với môi trường (Quyết định số: 153 /2002/QĐ­UB) [2].

+ Một khái niệm khác có thể tham khảo là “sản phẩm công nghiệp chủ lực” của Tp Hà Nội ghi trong “Qui chế đánh giá, xét chọn sản phẩm công nghiệp chủ lực Thành phố Hà Nội”, Theo cách mô tả của Qui chế này thì “sản phẩm chủ lực” đã được giới hạn trong phạm vi ngành công nghiệp với các đặc trưng cơ bản là: Có sức cạnh tranh trên thị trường trong và ngoài nước; Được tạo ra trên dây chuyền thiết bị có công nghệ ngang tầm khu vực, phù hợp với trình độ sản xuất và chiến lược phát triển của Thành phố trong từng thời kỳ; Đảm bảo năng lực sản xuất và môi trường bền vững; Tạo ra mức tăng trưởng ổn định ở mức cao và thuộc nhóm sản phẩm xuất khẩu chủ lực với tỷ trọng đóng góp vào tổng GDP công nghiệp lớn (Quyết định số 03/2006/QĐ­UB) [17]. + Cùng một quan niệm với Tp Hồ Chí Minh và Tp Hà Nội, tỉnh Đồng Nai với “Chương trình phát triển các sản phẩm công nghiệp chủ lực của tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2006­2010” cũng tập trung giới hạn ở “Sản phẩm công nghiệp chủ lực” và cho rằng, sản phẩm công nghiệp chủ lực phải là sản phẩm đóng vai trò then chốt, quyết định đối với việc thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ đặt ra trong một thời kỳ nhất định. Đây là những sản phẩm công nghiệp chiếm tỷ trọng cao trong cơ cấu ngành công nghiệp có nhịp độ tăng trưởng và tỷ lệ giá trị gia tăng cao, có vị trí chi phối và ảnh hưởng đến sự phát triển đối với nhiều sản phẩm công nghiệp khác cũng như có sức cạnh tranh cao trên thị trường trong nước và xuất khẩu (Quyết định số 955/QĐ­UBND). Nói cách khác, đối với tỉnh Đồng Nai thì sản phẩm chủ lực là sản phẩm công nghiệp có thế mạnh về giá trị sản lượng và giá trị gia tăng; có sức tác động hay lan tỏa đến các sản phẩm công nghiệp khác, đồng thời có khả năng tiêu thụ tốt trên thị trường trong nước cũng như ngoài nước [9].

13 v Thể hiện trong các bài viết, tác phẩm nghiên cứu + Với GS.TS Võ Thanh Thu, Giảng viên trường Đại học Kinh tế Tp Hồ Chí Minh, Chuyên gia nghiên cứu khu công nghiệp, trong một bài viết của mình cũng đã sử dụng khái niệm “sản phẩm chủ lực” và cho rằng nó phải có các đặc trưng như: Phải có tương lai phát triển mạnh về công nghệ, có khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế và trong nước; Phải khai thác được lợi thế của địa phương , là đặc trưng cho địa phương; Phải có tính lan tỏa, kích thích các ngành khác, sản phẩm khác phát triển; Phải là những mặt hàng mang hàm lượng chất xám cao, cũng như có khả năng xuất khẩu cao; Có thể là hữu hình hoặc là vô hình.TS Võ Thanh Thu đã đưa ra thêm 2 điểm khác quan trọng là sản phẩm chủ lực phải có sự lan tỏa đến các ngành khác, sản phẩm khác và lôi kéo chúng cùng phát triển, đồng thời sản phẩm chủ lực không chỉ là hữu hình mà còn có thể là vô hình nữa. + Với TS Lê Tấn Bửu, Trưởng khoa Thương mại­Du lịch­Marketing, trường Đại học Kinh tế TP.HCM thì sản phẩm chủ lực phải là sản phẩm trong công nghiệp chế biến nông, thủy sản vì đây là thế mạnh của Việt Nam mà trọng điểm là ĐBSCL, đồng thời chúng còn là nguồn cung sản phẩm thiết yếu thỏa mãn nhu cầu cơ bản cho toàn xã hội. Như vậy, trong thực tế nghiên cứu cho thấy, ở mỗi quốc gia, vùng lãnh thổ và mỗi thời kỳ khác nhau việc nhận thức về sản phẩm chủ lực có khác nhau. Chính từ sự nhận thức khác nhau như vậy mà việc lựa chọn sản phẩm chủ lực và chính sách hỗ trợ phát triển sản phẩm chủ lực ở mỗi địa phương thời gian qua cũng có khác nhau.

Tuy nhiên, có một vấn đề mà mọi quốc gia, vùng lãnh thổ và mọi thời đại đều thống nhất với nhau chính là lợi ích của việc xét chọn sản phẩm chủ lực, đồng thời xem việc tìm ra sản phẩm chủ lực để tập trung đầu tư phát triển là nhiệm vụ có tính chiến lược đối với mỗi quốc gia, địa phương và vùng lãnh thổ. Chính vì điều này mà trước tiên, Luận án cần đi đến một nhận thức chung, nhất quán về sản phẩm chủ lực. Nhận thức chung về sản phẩm chủ lực Trước hết, cần bắt đầu với thuật ngữ “chủ lực”. Theo Từ điển tiếng Việt thông dụng, Nhà xuất bản Giáo dục 2003 thì đây là lực lượng chính, giữ vị trí nòng cốt và có tác dụng quyết định.

Ứng với tiếng Anh là “driving force” (lực lượng có tính dẫn đạo) hay “main force” (lực lượng chính). Thuật ngữ này được dùng phổ biến trong quân sự để chỉ lực lượng quan trọng nhất có ý nghĩa quyết định chiến trường như “quân chủ lực”, “bộ đội” chủ lực.Lực lượng này được sử dụng khi cần giải quyết các mục tiêu chiến lược, 14 quyết định đến phạm vi toàn cục. Đặc trưng của chủ lực là tập trung với số lượng lớn, được huấn luyện chính qui, chuyên nghiệp, trang bị hiện đại và có khả năng cơ động tác chiến trên diện rộng. Vậy sản phẩm chủ lực là gì? Có thể nói, sản phẩm trong Luận án này là khái niệm dùng để chỉ sản phẩm hàng hóa hay dịch vụ được thương mại hóa, tức là sản phẩm hữu hình hoặc vô hình được sản xuất và cung ứng nhằm mục đích thương mại.

Khái niệm sản phẩm ở đây còn được mở rộng đến ngành hàng hay một nhóm các sản phẩm có cùng tính năng, mục đích sử dụng hay qui trình công nghệ sản xuất. Ví dụ, ngành hàng thực phẩm chế biến có thịt đóng hộp, cá đóng hộp, thịt đông lạnh, cá đông lạnh., ngành hóa mỹ phẩm có bột giặt, nước xả, chất tẩy rửa gia dụng, mỹ phẩm.Khi tham khảo các tài liệu tiếng Anh, tác giả thường thấy xuất hiện các từ hoặc cụm từ có thể được xem là tương ứng với sản phẩm chủ lực hay ngành hàng chủ lực như: key products, main products, major products hoặc key sectors, main sectors. ­ Main products: Là sản phẩm chính, sản phẩm chủ yếu của một công ty, giữ vị trí chủ yếu về sản lượng tiêu thụ, doanh thu hoặc tạo nên hình ảnh doanh nghiệp. Ví dụ main products của Seaprodex gồm: Fresh (cá tươi), Frozen (đông lạnh), Processed (chiến biến), Canned (đóng hộp).

­ Key products: Sản phẩm chủ yếu của công ty.