Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC TẠI DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA Nguồn nhân lực là một trong những yếu tố quan trọng tạo nên sự thành công hay thất bại của doanh nghiệp. Để tồn tại và phát triển, doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) tất yếu phải quan tâm đến việc phát triển nguồn nhân lực trong doanh nghiệp mình. Vì vậy, trong chương này, Luận văn sau khi tìm hiểu tổng quan tình hình nghiên cứu về phát triển nguồn nhân lực DNNVV, sẽ trình bày các vấn đề lý luận liên quan đến phát triển nguồn nhân lực tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA Phát triển nguồn nhân lực tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của của đất nước.
Theo số liệu của Sở Kế hoạch và Đầu tư Hà Nội, tính đến hết 31/12/2014, Hà Nội đã có 157.121 doanh nghiệp đăng ký thành lập. Nhìn chung, số lượng doanh nghiệp đang hoạt động trên địa bàn Hà nội đã và đang tăng lên một cách đáng kể từ năm 2005 cho đến nay. Trong những năm gần đây theo số liệu thống kê của Cục Thuế Thành phố Hà Nội tốc độ tăng cơ học về số lượng DNNVV tăng từ 4-6% mỗi năm. Trên thực tế, rất nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa ra đời chỉ tồn tại trong thời gian ngắn rồi tự đóng cửa, ngừng hoạt động do nhiều nguyên nhân trong đó quan trọng nhất là năng lực cạnh tranh thấp và chưa thích nghi được với thị trường, thiếu các nguồn lực để phát triển.
Chính vì vậy, việc nghiên cứu để tìm ra các giải pháp trợ giúp cho các DNNVV ra đời, tồn tại và phát triển hết sức quan tâm. Trong bối cảnh kinh doanh theo cơ chế thị trường, quá trình sàng lọc và cạnh tranh lẫn nhau giữa các doanh nghiệp là tất yếu xảy ra. Để thắng trong cạnh tranh, nhà nước cần có những chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa hoạt động sản 4 z xuất kinh doanh hiệu quả. Chính vì thế, ngày nay tất cả các doanh nghiệp muốn tồn tại và phát triển , ngoài vấn đề tiềm năng nội lực thì doanh nghiệp rất được sự quan tâm của chính sách nhà nước, đã có nghiên cứu bởi nhiều cấp, nhiều ngành, nhiều tác giả, dưới nhiều góc độ khác nhau.
Cụ thể một số công trình và tài liệu chủ yếu sau:. - Lê Thu Hằng (2012), “Giải pháp của chính quyền cấp tỉnh nhằm hỗ trợ phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa”, Luận văn thạc sỹ, trường ĐH Kinh tế Quốc dân. Luận văn đã làm rõ được một số cơ sở lý luận về doanh nghiệp nhỏ và vừa, đã nêu được giải pháp của chính quyền nhằm hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa. - Phạm Văn Hồng (2007), “Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam trong quá trình hội nhập quốc tế”, Luận án tiến sỹ, Trường ĐH kinh tế Quốc dân Hà Nội.
Luận án đã làm rõ được một số cơ sở lý luận về doanh nghiệp nhỏ và vừa, đã nêu được giải pháp để doanh nghiệp nhỏ và vừa hội nhập Quốc tế. - Lê Thị Mỹ Linh (2009), “Phát triển nguồn nhân lực trong doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế”, Luận án tiến sỹ, Trường ĐH Kinh tế Quốc dân Hà Nội. Luận án đã làm rõ được một số cơ sở lý luận về doanh nghiệp nhỏ và vừa, các khái niệm nguồn nhân lực và giải pháp phát triển nguồn nhân lực cho doanh nghiệp nhỏ và vừa hội nhập kinh tế. - Đỗ Thị Thủy (2008), “Các giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn tỉnh Ninh Bình”, Luận văn thạc sỹ, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh.
Luận văn đã nêu được cơ sở lý luận của doanh nghiệp nhỏ và vừa và một số giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp tại Ninh Bình. Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trên đã làm rõ được một số cơ sở lý luận chung về nguồn nhân lực và phát triển nguồn nhân lực trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa như: khái niệm, vai trò và các tiêu chí, một số nội dung về phát triền nguồn nhân lực trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng như một số giải pháp, kiến nghị. Nhiều công trình nghiên cứu đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn 5 z tỉnh lẻ, và trong quá trình hội nhập, rất ít công trình nghiên cứu đối với doanh nghiệp nguồn nhân lực trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại một thành phố lớn. Tuy nhiên, chưa có công trình nghiên cứu nào chỉ ra được các giải pháp để phát triển nguồn nhân lực với các doanh nghiệp với quy mô nhỏ và vừa tại một thành phố lớn như Hà Nội.
Vậy nên, đề tài này có ý nghĩa thiết thực đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Hà Nội. Luận văn định hướng nghiên cứu tổng quan đối với vấn đề phát triển nguồn nhân lực tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Hà Nội, từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển nguồn nhân lực tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Hà Nội. CƠ SỞ LÝ LUẬN PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC TẠI DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA Phần này sau khi giới thiệu cơ sở lý luận về doanh nghiệp nhỏ và vừa, sẽ phân tích các vấn đề liên quan đến nguồn nhân lực và phát triển nguồn nhân lực tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Nguồn nhân lực của DN Nguồn nhân lực là nguồn lực con người, một trong những nguồn lực quan trọng nhất của sự phát triển của doanh nghiệp.
Trong phần này, Luận văn đưa ra khái niệm cơ bản nhất về nguồn nhân lực của doanh nghiệp, các tiêu chí đánh giá và vai trò của nguồn nhân lực đối với doanh nghiệp. Khái niệm về nguồn nhân lực của doanh nghiệp - Nguồn nhân lực Theo nghĩa rộng, nguồn nhân lực được hiểu là nguồn lực con người của một quốc gia, vùng lãnh thổ có khả năng huy động, quản lý để tham gia vào quá trình phát triển kinh tế xã hội. Với cách tiếp cận này, nguồn nhân lực như một bộ phận cấu thành các nguồn lực của quốc gia như nguồn lực vật chất (trừ con người), nguồn lực tài chính, nguồn lực trí tuệ (chất xám)… Những nguồn lực này có thể huy động một cách tối ưu, tổng hợp để phát triển kinh tế - xã hội. Theo một hướng tiếp cận khác thì nguồn nhân lực được hiểu là nguồn lực của 6 z con người.
Nguồn nhân lực được xem xét ở hai khía cạnh. Trước hết, với ý nghĩa là nguồn gốc, là nơi phát sinh ra nguồn lực. Nguồn nhân lực nằm ngay trong bản thân con người, đó cũng là sự khác nhau cơ bản giữa nguồn lực con người và các nguồn lực khác. Thứ hai, nguồn nhân lực được hiểu là tổng thể nguồn lực của từng cá nhân.
Với tư cách là một nguồn lực của quá trình phát triển, nguồn nhân lực là nguồn lực con người có khả năng sáng tạo ra của cải vật chất và tinh thần cho xã hội, được biểu hiện ra là số lượng và chất lượng nhất định tại một thời điểm nhất định. Với cách biểu hiện như vậy, nội hàm nguồn nhân lực không chỉ bao hàm những người trong độ tuổi lao động, cũng không chỉ bao hàm về mặt chất lượng, mà còn chứa đựng các hàm ý rộng hơn, gồm toàn bộ trình độ chuyên môn mà con người tích lũy được, có khả năng đem lại thu nhập trong tương lai. Do đó, nguồn nhân lực còn được định nghĩa là “nguồn lực con người có khả năng sáng tạo ra của cải vật chất và tinh thần cho xã hội được biểu hiện ra là số lượng và chất lượng nhất định tại một thời điểm nhất định”. Theo nghĩa hẹp, “nguồn nhân lực bao gồm toàn bộ dân cư có khả năng lao động”.
Khái niệm này chỉ nguồn nhân lực với tư cách là nguồn cung cấp sức lao động cho xã hội. Có thể lượng hóa một bộ phận của dân số bao gồm những người trong độ tuổi quy định, có khả năng lao động, không kể đến trạng thái có hay không làm việc. Độ tuổi người lao động là giới hạn về những điều kiện cơ thể, tâm sinh lý xã hội mà con người tham gia vào quá trình lao động. Giới hạn độ tuổi lao động tùy thuộc vào điều kiện kinh tế xã hội của từng quốc gia và trong từng thời kỳ nhất định, chẳng hạn, tại Việt Nam độ tuổi lao động của Nam là 15 – 60 tuổi và của Nữ là 15 – 55 tuổi.
Khi đó, khái niệm “Nguồn nhân lực bao gồm nhóm dân cư trong độ tuổi lao động có khả năng lao động” chỉ khả năng đảm đương lao động chính của xã hội. Từ những phân tích trên ta có thể khái niệm nguồn nhân lực được hiểu như sau: nguồn nhân lực là một phạm trù dùng để chỉ sức mạnh tiềm ẩn của dân cư, con người, khả năng huy động tham gia vào quá trình tạo ra của cải vật chất và tinh thần cho xã hội trong hiện tại cũng như tương lai. Sức mạnh và khả năng đó được thể hiện và thông qua số lượng, chất lượng và cơ cấu dân số, nhất là số lượng và chất lượng con người đủ điều kiện tham gia vào nền sản xuất xã hội. 7 z - Nguồn nhân lực của DNNVV Nguồn nhân lực của doanh nghiệp được hiểu là sự cấu thành của ba yếu tố cơ bản sau: số lượng; chất lượng và cơ cấu.
Nguồn nhân lực trong doanh nghiệp một mặt là động lực thúc đẩy sự phát triển của doanh nghiệp, mặc khác nguồn nhân lực cũng là mục tiêu chính của sự phát triển doanh nghiệp. Vai trò của nguồn nhân lực DNNVV Ở mỗi nền kinh tế, các DNNVV có thể giữ những vai trò với mức độ khác nhau, nhưng nhìn chung chúng đều có một số vai trò tương đồng như nhau. Chiếm tỷ trọng lớn trong tổng số doanh nghiệp đang hoạt động, DNNVV là khu vực có vai trò rất quan trọng, trong quá trình sản xuất, lưu thông hàng hóa, cung ứng dịch vụ, là các vệ tinh gắn kết, hỗ trợ, thúc đẩy sự phát triển của các doanh nghiệp lớn. DNNVV còn là tiền đề tạo ra những doanh nghiệp lớn, Với những doanh nghiệp thành công, quy mô của các doanh nghiệp được mở rộng và nhiều doanh nghiệp trong số này dần dần trở thành những doanh nghiệp lớn.