CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu về phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao Phát triển nguồn nhân lực đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao từ lâu là chủ đề được rất nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu tại những thời điểm khác nhau và trong những lĩnh vực khác nhau.
Nguồn nhân lực chất lượng cao là bộ phận tinh túy của nguồn nhân lực. Để phát triển nhanh và bền vững trong quá trình hội nhập quốc tế, Đảng ta đã khẳng định “phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trở thành một trong những khâu đột phá chiến lược”. Cũng đã có nhiều nghiên cứu về phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Tác giả Tuấn Minh (2007) trong bài báo“Phát triển nguồn nhân lực chất lượngcao cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” khẳng định: vai trò quyết định của nguồn nhân lực chất lượng cao chỉ trở thành hiện thực khi người lao động được đào tạo để có năng lực và phẩm chất cần thiết đáp ứng được những yêu cầu mà quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đặt ra hiện nay và cả tương lai.
Tri thức, trí tuệ là yếu tố thiết yếu của mỗi con người, năng lực trí tuệ của con người hiện nay biểu hiện ở khả năng áp dụng những thành tựu khoa học để sáng chế ra những kỹ thuật, công nghệ tiên tiến; sự nhạy bén, thích nghi nhanh và làm chủ được những kỹ thuật - công nghệ hiện đại; có kỹ năng lao động giỏi thể hiện qua trình độ tay nghề, mức độ thành thạo chuyên môn nghề nghiệp. Một yếu tố không thể thiếu đối với nguồn nhân lực chất lượng cao là sức khoẻ, sức khoẻ ngày nay không chỉ được hiểu là tình trạng không có bệnh tật, mà còn là sự hoàn thiện về mặt thể chất lẫn tinh thần. Thêm vào đó, nền sản xuất công nghiệp còn đòi hỏi người lao động phải có văn hoá lao động công nghiệp, một trong những phẩm chất quan trọng nhất của văn hoá lao động công nghiệp là tinh thần trách nhiệm cao đối với chất lượng sản phẩm. Quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá cũng đòi hỏi người lao động phải có hiểu biết và trách nhiệm cao trong việc bảo vệ, cải thiện môi trường sinh thái vì sự phát triển bền vững.
Ngoài ra người lao động còn phải có năng lực xử lý 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, giữa dân tộc và thời đại. Tóm lại, nguồn nhân lực chất lượng cao của thời kỳ CNH, HĐH phải là những con người phát triển cả về trí lực và thể lực, cả về khả năng lao động, về tính tích cực chính trị - xã hội, về đạo đức, tình cảm trong sáng. Còn tác giả Nguyễn Văn Dung (2011) với “Nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng phát triển kinh tế thời kỳ mới: từ chiến lược đến thực thi” cho rằng theo mô hình tăng trưởng quốc gia của Michael Porter, có ba giai đoạn tăng trưởng: tăng trưởng dẫn dắt bởi nhân tố, tăng trưởng dẫn dắt bởi hiệu suất và tăng trưởng dẫn dắt bởi đổi mới, thì vai trò chất lượng của nguồn nhân lực càng quan trọng trong các giai đoạn hai và ba. Chất lượng của nguồn nhân lực thể hiện bởi năng suất lao động, năng suất lao động (NSLĐ) thể hiện năng suất của nền kinh tế và khả năng duy trì quá trình tăng trưởng.
NSLĐ thường thể hiện bởi GDP/lao động, được đánh giá trên cả ba khía cạnh: NSLĐ tăng có thể là kết quả phối hợp của lao động có tay nghề cao hơn, hoặc vốn đầu tư nhiều hơn, hoặc do nhân tố TFP (nhân tố năng suất tổng thể); NSLĐ bình quân tăng có thể là kết quả của chuyển dịch cơ cấu kinh tế, làm cho tỷ lệ lao động làm việc trong các ngành có năng suất cao tăng lên, hoặc do tăng năng suất nội bộ ngành nhờ đổi mới sáng tạo; hoặc có thể do kết quả chuyển dịch cơ cấu doanh nghiệp theo các khu vực trong nền kinh tế. Tất cả đều liên quan đến yếu tố nguồn vốn con người, nguồn nhân lực chất lượng cao trong cả ba khu vực: (1) Khu vực quản lý nhà nước (quản trị công); (2) Khu vực quản lý doanh nghiệp (nhà quản lý cấp cao, cấp trung); (3) Khu vực chuyên viên, viên chức, nhân viên, công nhân. Tác giả Nguyễn Tấn Vinh (2015) trong cuốn sách “Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế ở Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam” khẳng định: trong quá trình phát triển và hội nhập quốc tế, Việt Nam muốn phát triển nhanh, mạnh và bền vững thì đòi hỏi nguồn nhân lực phải đảm bảo được cả yêu cầu về chất lượng cũng như số lượng. Trong đó phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là yêu cầu hết sức cấp bách, bởi vì chỉ có nguồn nhân lực chất lượng cao mới có khả năng tiếp thu và áp dụng tiến bộ khoa học - kỹ thuật, công nghệ mới, công nghệ cao, sử dụng hiệu quả các nguồn lực khác.
Trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, tác giả đề cập đến các nội 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dung: (1) Xây dựng quy hoạch và kế hoạch phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao; (2) Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao; (3) Phân bổ, sử dụng và thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao; (4) Tuyển dụng, trọng dụng và đãi ngộ nguồn nhân lực chất lượng cao. Trên cơ sở đó, tác giả làm rõ thực trạng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và đề xuất những giải pháp cơ bản phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao nhằm đáp ứng yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế của vùng. Trong Luận án: “Đội ngũ trí thức Giáo dục Đại học Việt Nam trong đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa - hiện đại hóa”của tác giả Nguyễn Thị Thanh Hà (2014) nhận định một số vấn đề như: so với yêu cầu phát triển của nguồn nhân lực chất lượng cao trong bối cảnh đẩy mạnh CNH, HĐH và hội nhập quốc tế, giáo dục đại học Việt Nam chưa đáp ứng kịp thời, đội ngũ trí thức giáo dục đại học chưa thực sự phát huy hết tính tích cực của mình; tình trạng thừa về số lượng, yếu về chất lượng, thiếu hụt đội ngũ trí thức có trình độ chuyên môn cao, năng lực sư phạm giỏi và phẩm chất chính trị vững vàng… Những bất cập trên của trí thức giáo dục đại học Việt Nam đã dẫn đến hệ lụy trực tiếp, đó là: một bộ phận không nhỏ nguồn nhân lực chất lượng cao đang được đào tạo ở các trung tâm giáo dục, đào tạo lớn của Việt Nam (học viên, sinh viên) sau khi ra trường năng lực không đáp ứng được đòi hỏi công việc. Thực tế, một lực lượng không nhỏ còn thiếu hụt nghiêm trọng về kỹ năng thực hành nghề nghiệp… dẫn đến mất tự tin, hạn chế về năng lực sáng tạo so với học viên, sinh viên các nước trong khu vực và trên thế giới.
Đặc biệt, ý thức chính trị, ý thức pháp luật, văn hóa đạo đức và lối sống của một bộ phận nguồn nhân lực chất lượng cao còn nhiều điều đáng phải bàn. Trước yêu cầu phát triển của đất nước, những bất cập của giáo dục bậc đại học, của đội ngũ trí thức giáo dục đại học Việt Nam đã tác động tiêu cực tới nguồn nhân lực chất lượng cao trong tương lai - những học viên, sinh viên đang trong quá trình tiếp thu và tích lũy tri thức. Do đó, nâng cao chất lượng giáo dục đại học, đồng thời phát huy vai trò của trí thức giáo dục đại học trong đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao là một nhu cầu cấp bách hiện nay. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong Luận án tiến sĩ: “Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao để hình thành nền kinh tế tri thức ở Việt Nam”, tác giả Lê Thị Hồng Điệp (2010) đã đề xuất bộ chỉ tiêu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, bao gồm: - Các chỉ tiêu đánh giá về sự gia tăng số lượng nguồn nhân lực chất lượng cao gồm: (1) Sự gia tăng tỷ lệ lao động trình độ đại học trên tổng số lực lượng lao động; (2) Sự gia tăng tỷ lệ sinh viên trên một vạn dân; (3) Sự gia tăng số lượng sinh viên, sinh viên mới tuyển, sinh viên tốt nghiệp hàng năm; - Các chỉ tiêu xác định sự điều chỉnh cơ cấu nguồn nhân lực chất lượng cao gồm: (1) Điều chỉnh cơ cấu nguồn nhân lực chất lượng cao theo vùng; (2) Điều chỉnh cơ cấu nguồn nhân lực chất lượng cao theo ngành kinh tế; (3) Điều chỉnh tỷ lệ cán bộ nghiên cứu khoa học trên một trăm dân; (4) Điều chỉnh tỷ lệ nhân lực khoa học công nghệ trên tổng số nguồn nhân lực chất lượng cao; (5) Điều chỉnh tỷ lệ giảng viên đại học trên tổng số nguồn nhân lực chất lượng cao; (6) Điều chỉnh kết cấu sức lao động trong nông nghiệp, công nghiệp, công nghệ kỹ thuật cao; - Các chỉ tiêu đánh giá khả năng thích ứng và khả năng sáng tạo tri thức khoa học công nghệ hiện đại của nguồn nhân lực chất lượng cao gồm: (1) Mức độ sẵn có của lao động sản xuất chất lượng cao; (2) Mức độ sẵn có của cán bộ hành chính chất lượng cao; (3) Mức độ sẵn có của cán bộ quản lý hành chính chất lượng cao; (4) Sự thành thạo lao động công nghệ cao; (5) Sự thành thạo tiếng Anh của đội ngũ nhân lực chất lượng cao; (6) Mức độ thành thạo kỹ năng của đội ngũ cán bộ hành chính; (7) Mức độ thành thạo kỹ năng của đội ngũ chuyên gia; (8) Mức độ thành thạo kỹ năng của đội ngũ cán bộ quản lý hành chính; (9) Năng suất lao động của đội ngũ nguồn nhân lực chất lượng cao; (10) Số đơn đăng ký phát minh sáng chế được Tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới cấp; (11) Số bài viết được đăng trên các tạp chí khoa học quốc tế; (12) Chỉ số h- chỉ số đánh giá khả năng sáng tạo của các nhà khoa học.