Tổng quan nghiên cứu

Trong nền kinh tế tri thức và bối cảnh chuyển đổi phương thức đào tạo đại học theo hệ thống tín chỉ, nguồn lực thông tin đóng vai trò là mạch máu quyết định chất lượng giáo dục. Thống kê tại thời điểm khảo sát cho thấy Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên quy tụ đội ngũ gồm 578 cán bộ viên chức, trong đó có 398 cán bộ giảng dạy với tỷ lệ giảng viên đạt trình độ tiến sĩ trên 25%, phục vụ quy mô đào tạo sau đại học lên tới 1.270 học viên cao học cùng nghiên cứu sinh. Tuy nhiên, trước yêu cầu đổi mới phương pháp giảng dạy lấy tự học làm trung tâm, công tác phát triển vốn tài liệu và cung cấp dịch vụ thông tin còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn về cấu trúc tài liệu số và khả năng thỏa mãn người dùng tin.

Nghiên cứu tập trung giải quyết bài toán cốt lõi: Đánh giá toàn diện thực trạng và xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm phát triển nguồn lực thông tin tại Trung tâm Thông tin – Thư viện Trường Đại học Sư phạm, Đại học Thái Nguyên. Mục tiêu cụ thể là phân tích thực trạng vốn tài liệu hiện có gồm 52.159 đầu sách tương ứng 231.219 bản sách, khảo sát hành vi tin của các nhóm độc giả, từ đó xác lập các giải pháp chiến lược nhằm tối ưu hóa cơ cấu tài liệu và mở rộng nguồn tài nguyên điện tử. Phạm vi nghiên cứu được triển khai tại Trung tâm Thông tin – Thư viện Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên trong mốc thời gian từ năm 2008 đến năm 2015. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc định hình khung tiêu chuẩn phát triển nguồn tài nguyên, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ đáp ứng nhu cầu tài liệu chuyên ngành lên trên 90% và gia tăng hiệu suất khai thác vốn tài liệu số cho hơn 15.000 lượt bạn đọc hàng năm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Đề tài xây dựng nền tảng dựa trên lý thuyết quản trị nguồn tài nguyên thông tin hiện đại của Edward Evans và lý thuyết tổ chức thông tin học thuật của Peggy Johnson. Hai mô hình này nhấn mạnh rằng phát triển nguồn lực thông tin là chu trình khép kín gồm nhận diện nhu cầu, đánh giá bộ sưu tập, bổ sung chọn lọc và thanh lọc tài liệu. Trong nghiên cứu, năm khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: nguồn lực thông tin, vốn tài liệu thư viện, phát triển nguồn lực thông tin, người dùng tin và nhu cầu tin. Nguồn lực thông tin được xác định là một trong bốn yếu tố cơ bản cấu thành thư viện, cùng với cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật và cán bộ thông tin. Đồng thời, quá trình nghiên cứu vận dụng nghiêm ngặt năm nguyên tắc cốt lõi trong xây dựng vốn tài liệu: nguyên tắc bảo đảm tính khoa học, sự phù hợp với chương trình đào tạo, tính đầy đủ của tri thức chuyên ngành, sự phối hợp chia sẻ liên thư viện và tính hiệu quả kinh tế trong phân bổ ngân sách.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn phối hợp linh hoạt giữa phương pháp nghiên cứu tài liệu thứ cấp và điều tra thực chứng sơ cấp trong giai đoạn từ năm 2008 đến tháng 6 năm 2015. Dữ liệu thứ cấp được trích xuất từ hơn 20 báo cáo hoạt động chuyên môn, hồ sơ thống kê kinh phí và danh mục kiểm kê của Trung tâm Thông tin – Thư viện. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát xã hội học bằng bảng hỏi tiêu chuẩn. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định với 450 phiếu khảo sát phát ra, thu về 430 phiếu và ghi nhận 426 phiếu hợp lệ để đưa vào xử lý dữ liệu. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng nhằm bao quát 3 nhóm độc giả trọng tâm, bao gồm: 12 cán bộ quản lý lãnh đạo, 76 cán bộ nghiên cứu cùng giảng viên, và 338 sinh viên, học viên cao học.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả kết hợp tổng hợp định tính xuất phát từ yêu cầu phải lượng hóa chính xác tỷ lệ phân bổ nhu cầu tin, so sánh hành vi mượn tài liệu giữa các chuyên ngành, đồng thời xác thực những điểm nghẽn nội tại trong quy trình bổ sung sách. Nhờ đó, các luận cứ rút ra đảm bảo độ tin cậy khoa học cao và phản ánh trung thực bối cảnh thực tiễn của đơn vị.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực chứng tại đơn vị đã làm sáng tỏ bốn phát hiện định lượng quan trọng về cấu trúc và hiệu quả vận hành nguồn tin:

Thứ nhất, quy mô vốn tài liệu tương đối đồ sộ nhưng mất cân đối nghiêm trọng về cơ cấu ngôn ngữ và định dạng. Tính đến tháng 6 năm 2015, tổng vốn tài liệu đạt 52.159 đầu sách với 231.219 bản sách, trong đó sách giáo trình chiếm tỷ trọng áp đảo với 17.102 đầu sách, gấp 8,4 lần số lượng sách chuyên khảo (chỉ đạt 2.026 đầu sách). Về ngôn ngữ, tài liệu tiếng Việt chiếm tới 83,74% với 193.740 cuốn, trong khi tài liệu tiếng Anh chỉ chiếm 13,6% với khoảng 31.600 cuốn, dẫn đến sự thiếu hụt nghiêm trọng các nguồn tri thức quốc tế phục vụ nghiên cứu chuyên sâu.

Thứ hai, định hướng nhu cầu tin tập trung mạnh vào các khối kiến thức sư phạm và học phần cơ bản. Kết quả điều tra chỉ ra rằng 92,96% bạn đọc ưu tiên tìm kiếm tài liệu lĩnh vực Giáo dục học, tiếp theo là Khoa học tự nhiên với 55,63% và Khoa học xã hội với 26,65%. Mục đích thu thập thông tin chủ yếu phục vụ học tập (chiếm 92,49%) và tự nâng cao trình độ (chiếm 71,12%), trong khi mục đích phục vụ nghiên cứu khoa học đạt 38,73%.

Thứ ba, sự phân hóa rõ rệt trong lựa chọn loại hình tài liệu. Giáo trình và sách tham khảo là hai định dạng được sử dụng nhiều nhất với tỷ lệ lần lượt là 87,09% và 86,38%. Nguồn tài liệu xám như luận văn, luận án và báo cáo khoa học đạt tỷ lệ quan tâm 61,74%, riêng nhóm giảng viên và cán bộ nghiên cứu có nhu cầu khai thác tài liệu xám lên tới 92,10%.

Thứ tư, thời lượng tự nghiên cứu thông tin hàng ngày còn thấp. Có tới 56,57% độc giả chỉ dành dưới 2 giờ mỗi ngày để tìm kiếm thông tin tại thư viện, 29,10% dành từ 2 đến 4 giờ và chỉ có 9,15% bạn đọc dành trên 4 giờ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự mất cân đối bắt nguồn từ quy trình bổ sung tài liệu trước đây chủ yếu dựa vào đề xuất thụ động của các bộ môn mà thiếu đi sự phân tích dữ liệu mượn trả thực tế. Nguồn kinh phí hàng năm tuy duy trì ổn định nhưng phân bổ chưa tối ưu cho việc mua quyền truy cập cơ sở dữ liệu số ngoại văn. Khi so sánh với các nghiên cứu tương đồng tại các trường đại học đa ngành, tỷ lệ 13,6% tài liệu tiếng Anh tại trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên thấp hơn mức trung bình 25% của các trung tâm học liệu lớn trong nước.

Về phương diện trực quan hóa, toàn bộ dữ liệu khảo sát có thể được biểu diễn hiệu quả thông qua một biểu đồ cột nhóm hiển thị mối tương quan giữa mục đích tìm kiếm thông tin và ba nhóm đối tượng độc giả, kết hợp bảng ma trận phân phối tỷ lệ giữa các ngành đào tạo và loại hình tài liệu tương ứng. Ý nghĩa của phát hiện này chỉ rõ rằng thư viện cần chuyển dịch mạnh mẽ từ mô hình lưu trữ sách in truyền thống sang mô hình chia sẻ tài nguyên số, đẩy mạnh hợp tác liên thư viện để giải quyết bài toán thiếu hụt tài liệu chuyên sâu.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao chất lượng phục vụ và hiện đại hóa nguồn tin, luận văn đề xuất bốn nhóm giải pháp chiến lược đồng bộ sau:

Thứ nhất, đổi mới chính sách và quy trình bổ sung tài liệu định kỳ. Ban Giám hiệu cùng Ban Giám đốc Trung tâm cần chủ động xây dựng chính sách bổ sung theo hướng chuẩn hóa, chuyển từ phương thức mua sắm đại trà sang đặt hàng tài liệu chọn lọc. Mục tiêu trong giai đoạn 2016 - 2020 là nâng tỷ lệ tài liệu chuyên khảo và sách tham khảo mới lên 30% tổng nguồn bổ sung hàng năm, phân bổ tối thiểu 40% ngân sách bổ sung cho tài liệu chuyên ngành mũi nhọn.

Thứ hai, đẩy mạnh liên kết chia sẻ nguồn lực thông tin và phát triển tài nguyên số. Bộ phận Thư viện chủ trì phối hợp chặt chẽ với Trung tâm Học liệu Đại học Thái Nguyên và các thư viện thành viên nhằm khai thác chung 10 cơ sở dữ liệu dùng chung. Kế hoạch đề ra là số hóa 100% các luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ và đề tài nghiên cứu khoa học nội sinh trong vòng 24 tháng, phấn đấu đạt mốc hơn 15.000 biểu ghi số toàn văn được tích hợp trực tuyến.

Thứ ba, tăng cường thu thập tài liệu ngoại văn và các nguồn tài liệu xám đặc thù. Cán bộ bổ sung phối hợp cùng các khoa chuyên môn đẩy mạnh việc nhập khẩu sách chuyên khảo tiếng Anh, nâng tỷ trọng tài liệu ngoại văn từ mức 13,6% lên tối thiểu 25% vào năm 2020. Đồng thời, thiết lập cơ chế thu nộp bắt buộc các bài báo kỷ yếu, báo cáo hội thảo khoa học trong toàn trường với lộ trình thực hiện từ quý I năm 2016.

Thứ tư, chuẩn hóa năng lực cán bộ thư viện và đẩy mạnh đào tạo người dùng tin. Bộ phận Nghiên cứu - Nghiệp vụ tổ chức thường niên 4 khóa tập huấn kỹ năng tra cứu thông tin học thuật cho 100% tân sinh viên và học viên cao học, đồng thời cử 21 cán bộ trung tâm tham gia các chương trình đào tạo nâng cao về quản trị dữ liệu số và ứng dụng khung phân loại DDC chuẩn quốc tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho bốn nhóm đối tượng chuyên môn cụ thể:

Nhóm thứ nhất: Cán bộ quản lý thư viện và ban giám hiệu các trường đại học. Luận văn cung cấp mô hình tham chiếu thực tế về quy hoạch 6.000m2 diện tích sàn thư viện và bố trí cơ cấu tổ chức gồm 21 cán bộ tinh gọn, giúp tối ưu hóa công tác quản trị và hoạch định ngân sách bổ sung tài liệu.

Nhóm thứ hai: Chuyên viên nghiệp vụ thông tin – thư viện. Tài liệu là cẩm nang hữu ích về quy trình thanh lọc vốn tài liệu quy mô hơn 231.000 bản sách và cách thức áp dụng khung phân loại chuẩn để tổ chức không gian lưu trữ khoa học.

Nhóm thứ ba: Giảng viên và nhà nghiên cứu khoa học giáo dục. Nhóm này có thể khai thác hệ thống dữ liệu khảo sát từ 426 mẫu thực tế để hiểu rõ xu hướng tiếp cận tri thức, từ đó thiết kế giáo trình và bài giảng phù hợp với 92,96% nhu cầu tìm kiếm tài liệu ngành Sư phạm.

Nhóm thứ tư: Học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Khoa học Thông tin – Thư viện. Công trình cung cấp một ca nghiên cứu điển hình về phương pháp luận kết hợp định tính và định lượng, đóng vai trò tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các đề tài phát triển tài nguyên thông tin số.

Câu hỏi thường gặp

Thực trạng nổi bật nhất của nguồn lực thông tin tại Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên là gì?
Thực trạng nổi bật là sự dồi dào về số lượng tài liệu in nhưng mất cân đối về loại hình và ngôn ngữ. Đơn vị sở hữu 52.159 đầu sách với 231.219 bản sách, nhưng tài liệu tiếng Việt chiếm tới 83,74%, trong khi tài liệu ngoại văn tiếng Anh chỉ chiếm 13,6%, gây hạn chế cho các nghiên cứu chuyên sâu đạt chuẩn quốc tế.

Người dùng tin tại trung tâm thông tin thư viện có đặc điểm nhu cầu như thế nào?
Nhu cầu tin tập trung cao độ vào học tập và giảng dạy các ngành sư phạm. Qua điều tra 426 phiếu hợp lệ, có 92,96% người dùng quan tâm lĩnh vực Giáo dục học, 92,49% thu thập thông tin để phục vụ học tập và 87,09% lựa chọn sách giáo trình làm tài liệu sử dụng thường xuyên nhất.

Vì sao thư viện cần đẩy mạnh chia sẻ nguồn lực thông tin liên trường?
Chia sẻ nguồn tài nguyên giúp khắc phục rào cản ngân sách hạn hẹp và mở rộng quyền truy cập thông tin. Thông qua việc liên kết với Trung tâm Học liệu Đại học Thái Nguyên, thư viện trường có thể tận dụng hơn 10 cơ sở dữ liệu học thuật dùng chung, phục vụ trực tiếp cho hơn 1.270 học viên sau đại học.

Tài liệu xám đóng vai trò như thế nào trong cơ cấu nguồn tin của nhà trường?
Tài liệu xám gồm luận văn, luận án và báo cáo khoa học chứa đựng nguồn tri thức nội sinh mang tính thực tiễn cao. Khảo sát chỉ ra 92,10% giảng viên và 61,74% độc giả toàn trường có nhu cầu khai thác nguồn tin này, đòi hỏi thư viện phải nhanh chóng số hóa toàn văn để lưu trữ và chia sẻ.

Làm thế nào để gia tăng thời lượng bạn đọc sử dụng thư viện hàng ngày?
Thư viện cần kết hợp hiện đại hóa không gian học tập tại tòa nhà 5 tầng với mở rộng dịch vụ trực tuyến. Việc tổ chức các lớp đào tạo kỹ năng tìm kiếm thông tin và đa dạng hóa tài liệu số sẽ giúp cải thiện tỷ lệ 56,57% người dùng hiện chỉ đến thư viện dưới 2 giờ mỗi ngày.

Kết luận

Luận văn đã tổng kết toàn diện bức tranh phát triển nguồn lực thông tin tại trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên qua năm điểm nhấn cốt lõi:

  • Đánh giá chuẩn xác quy mô 231.219 bản sách hiện có và chỉ rõ tỷ lệ mất cân đối của 13,6% tài liệu ngoại văn.
  • Xác định rõ 92,96% nhu cầu bạn đọc tập trung vào lĩnh vực Giáo dục học và các môn khoa học sư phạm.
  • Khảo sát thực chứng 426 đối tượng độc giả, lượng hóa chính xác hành vi tìm kiếm thông tin theo hệ thống tín chỉ.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược gắn liền với chuyển đổi số và hợp tác liên thư viện.
  • Xây dựng lộ trình phát triển giai đoạn 2016 - 2020 nhằm số hóa 100% tài liệu nghiên cứu nội sinh của nhà trường.

Đóng góp chính của công trình là cung cấp cơ sở khoa học và giải pháp thực tiễn giúp nâng cao năng lực cung cấp thông tin cho hơn 500 cán bộ và 15.000 người học. Các bước tiếp theo cần được triển khai ngay từ quý I năm 2016 với trọng tâm là nâng cấp hạ tầng mạng và tích hợp cổng tra cứu tập trung. Hãy chủ động liên kết, ứng dụng công nghệ hiện đại và đầu tư đồng bộ cho nguồn tin số để biến thư viện thành trái tim tri thức của nhà trường.