Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài Chương 2: Lựa chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống học bài tập hóa học về phần hóa đại cương lớp 10 ban nâng cao để phát huy năng lực nhận thức và tư duy của học sinh Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Hoạt động nhận thức và phát triển tƣ duy của học sinh trong quá trình dạy học hóa học 1. Khái niệm nhận thức Nhận thức là một trong ba mặt của đời sống tâm lý con người (nhận thức, tình cảm, lý trí). Nó là tiền đề của hai mặt kia đồng thời có mối liên hệ chặt chẽ với chúng và các hiện tượng tâm lý khác.
Có thể chia nhận thức thành 2 giai đoạn lớn: 1. Nhận thức cám tính (cảm giác và tri giác) Là sự phản ánh những thuộc tính bên ngoài của sự vật hiện tượng thông qua sự tri giác của các giác quan. Cảm giác là hình thức khởi đầu trong sự phát triển của hoạt động nhận thức, nó chỉ phản ánh những thuộc tính riêng lẻ của sự vật hiện tượng. Tri giác phản ánh sự vật hiện tượng một cách trọn vẹn và theo một cấu trúc nhất định.
Nhận thức lý tính ( tưởng tượng và tư duy ) Tưởng tượng là một quá trình phản ánh những điều chưa từng có trong kinh nghiệm của cá nhân bằng cách xây dựng những hình ảnh mới trên cơ sở những biểu tượng đã có. Tư duy là một quá trình tâm lý phản ánh những thuộc tính bản chất, những mối liên hệ bên trong có tính quy luật của sự vật hiện tượng trong hiện thực khách quan mà trước đó ta chưa biết. Như vậy tư duy là quá trình tìm kiếm và phát hiện cái mới về chất một cách độc lập. Nét nổi bật của tư duy là tính “có vấn đề” tức là trong hoàn cảnh có vấn đề tư duy được nảy sinh.
Tư duy là mức độ lý tính nhưng có liên quan chặt chẽ đến nhận thức cảm tính. Nó có khả năng phản ánh những thuộc tính bản chất của sự vật hiện tượng. Như vậy tư duy là khâu cơ bản của quá trình nhận thức. Nắm bắt được quá trình này người GV sẽ hướng dẫn tư duy khoa học cho HS trong suốt quá trình dạy và học môn hóa ở trường phổ thông.
5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Những phẩm chất của tư duy Những phẩm chất của tư duy là: - Tính định hướng: Thể hiện ở ý thức nhanh chóng và chính xác đối tượng cần lĩnh hội, mục đích phải đạt và con đường tối ưu để đạt mục đích đó. - Bề rộng: Thể hiện khả năng vận dụng nghiên cứu các đối tượng khác. - Độ sâu: Thể hiện ở khả năng nắm vững ngày càng sâu sắc bản chất của sự việc, hiện tượng.
- Tính linh hoạt: Thể hiện ở sự nhạy bén trong việc vận dụng những tri thức và cách thức hành động vào các tình huống khác nhau một cách sáng tạo. - Tính mềm dẻo: Thể hiện ở hoạt động tư duy được tiến hành theo các hướng xuôi và ngược chiều (Ví dụ: Từ cụ thể đến trừu tượng và từ trừu tượng đến cụ thể…) - Tính độc lập: Thể hiện ở chỗ tự mình phát hiện được vấn đề, đề xuất cách giải quyết và tự giải quyết vấn đề. - Tính khái quát: Thể hiện ở chỗ khi giải quyết mỗi loại nhiệm vụ đưa ra mô hình khái quát. Từ mô hình khái quát này có thể vận dụng để giải quyết các vấn đề cùng loại.
Rèn luyện các thao tác tư duy trong dạy học hóa học ở trường phổ thông Trong việc phát triển năng lực nhận thức của học sinh, khâu trung tâm là phát triển năng lực tư duy đặc biệt cần chú trọng rèn cho học sinh thao tác tư duy: Phân tích và tổng hợp, so sánh, khái quát hóa và ba phương pháp hình thành phán đoán mới: suy lý quy nạp, suy lý diễn dịch, suy lý tương tự( hay loại suy) 1. Phân tích “Là quá trình tách các bộ phận của sự vật, hiện tượng tự nhiên của hiện thực với các dấu hiệu và thuộc tính của chúng cũng như các mối liên hệ và quan hệ giữa chúng theo một hướng xác định”. Xuất phát từ góc độ phân tích các hoạt động tư duy đi sâu vào bản chất thuộc tính của bộ phận từ đó đi tới những giả thiết và kết luận khoa học. Trong 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com học tập, hoạt động này rất phổ biến.
Ví dụ: Muốn giải một bài toán hóa học, phải phân tích các yếu tố dữ liệu từ đó mới giải được. Tổng hợp “Là hoạt động nhận thức phản ánh của tư duy biểu hiện trong việc xác lập tính thống nhất của các phẩm chất, thuộc tính của các yếu tố trong một sự vật nguyên vẹn có thể có được trong việc xác định phương hướng thống nhất và các định các mối liên hệ, các mối quan hệ giữa các yếu tố của sự vật nguyên vẹn đó , trong việc liên kết và liên hệ giữa chúng và chính vì vậy là đã thu được một sự vâ ̣t và hiện tượng nguyên vẹn mới. Theo định nghĩa trên tổng hợp không phải là một số cộng đơn giản của hai hay nhiều sự vật, không phải là sự liên kết máy móc các bộ phận thành chỉnh thể. Sự tổng hợp chính là một hoạt động tư duy xác định đặc biệt đem lại kết quả mới về chất, cung cấp một sự hiểu biết mới nào đó về hiện thực.
Phân tích và tổng hợp không phải là hai phạm trù riêng rẽ của tư duy. Đây là hai quá trình có liên hệ biện chứng. Phân tích để tổng hợp có cơ sở và tổng hợp là bảo đảm hình thành của toàn bộ tư duy và các hình thức tư duy của HS. So sánh “Là xác định sự giống nhau và khác nhau giữa các sự vật hiện tượng của hiện thực”.
Trong hoạt động tư duy của HS thì so sánh giữ vai trò tích cực. Việc nhận thức bản chất của sự vật hiện tượng không thể có nếu không có sự tìm ra sự khác biệt sâu sắc, sự giống nhau của sự vật hiện tượng. Việc tìm ra những dấu hiệu giống nhau cũng như khác nhau giữa hai sự vật hiện tượng là nội dung chủ yếu của tư duy so sánh. Cũng như tư duy phân tích, tư duy tổng hợp, tư duy so sánh có thể ở mức độ đơn giản (tìm tòi, thống kê, nhận xét) cũng có thể thực hiện trong quá trình biến đổi và phát triển.
Có thể tiến hành so sánh những yếu tố dấu hiệu bên ngoài có thể trực tiếp quan sát được, nhưng cũng có thể tiến hành so sánh những dấu hiệu quan hệ bên trong không thể nhận thức trực tiếp được mà phải hoạt động bằng tư duy. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong dạy học nói chung và dạy học hóa học nói riêng thực tế trên đã đưa tới nhiều hoạt động tư duy đầy hứng thú. Nhờ so sánh người ta có thể tìm thấy các dấu hiệu bản chất giống nhau và khác nhau của các sự vật. Ngoài ra còn tìm thấy những dấu hiệu bản chất, không bản chất thứ yếu của chúng.
Khái quát hóa Khái quát hóa là hoạt động tư duy tách những thuộc tính chung và các mối liên hệ chung, bản chất của sự vật, hiện tượng tạo nên nhận thức mới dưới hình thức khái niệm, định luật, quy tắc. Khái quát hóa được thực hiện nhờ khái niệm trừu tượng hóa nghĩa là khả năng tách các dấu hiệu, các mối liên hệ chung và bản chất khỏi các sự vật và hiện tượng riêng lẻ cũng như phân biệt cái gì là không bản chất trong sự vật hiện tượng. Tuy nhiên, trừu tượng hóa chỉ là thành phần trong hoạt động tư duy khái quát hóa nhưng là thành phần không thể tách rời của quá trình khái quát hóa. Nhờ tư duy khái quát hóa ta nhận ra sự vật theo hình thức vốn có của chúng mà không phụ thuộc vào độ lớn, màu sắc, vật liệu chế tạo hay vị trí của nó trong không gian.
Hoạt động tư duy khái quát hóa của HS phổ thông có mức độ: - Khái quát hóa cảm tính: Diễn ra trong hoàn cảnh trực quan, thể hiện ở trình độ sơ đẳng - Khái quát hóa trừu tượng, khái niệm: Là sự khái quát cả những tri thức có tính chất khái niệm bản chất sự vật hiện tượng hoặc các mối quan hệ không bản chất dưới dạng các hình tượng hoặc trực quan, các biểu tượng. Mức độ này ở lứa tuổi HS đã lớn nhưng tư duy đôi khi còn dừng lại ở sự vật hiện tượng riêng lẻ. - Khái quát hóa khái niệm: Là sự khái quát hóa những dấu hiệu và liên hệ chung bản chất được trừu xuất khỏi các dấu hiệu và quan hệ không bản chất được lĩnh hội bằng những khái niệm, quy định, định luật, quy tắc. Mức độ này được thực hiện trong HS THPT.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tư duy khái quát hóa là hoạt động tư duy có chất lượng cao, sau này khi học ở cấp học cao, tư duy này sẽ được huy động một cách mạnh mẽ vì tư duy khái quát hóa là tư duy lý luận khoa học. Hoạt động tư duy của học sinh xuất hiện từ lúc trẻ em bắt đầu có hoạt đô ̣ng nhâ ̣n thức. Tuy nhiên những hoa ̣t đô ̣ng đó có ý nghiã tích cực khi trẻ em vào tuổi đến trường. Ở trường học, hoạt đô ̣ng tư duy của ho ̣c sinh ngày càng phong phú, ngày càng đi sâu vào bản chất của sự vật và hiện tượng.
Người giáo viên phổ thông có trách nhiê ̣m tổ chức hướng dẫn uố n nắ n những hoa ̣t đô ̣ng tư duy của HS. Tư duy hóa học – đánh giá trình độ phát triển tư duy của học sinh 1. Tư duy hóa học Tư duy hóa đươ ̣c đă ̣c trưng bởi phương pháp nhâ ̣n thức hóa ho ̣c nghiên cứu các chấ t và các quy luâ ̣t chi phố i quá triǹ h biế n đổ i này. Trong hóa ho ̣c, các chấ t tương tác với nhau đã xảy ra sự biế n đổ i nô ̣i ta ̣i của các chấ t để ta ̣o thành các chất mới.
Sự biế n đổ i này tuân theo những nguyên lý, quy luâ ̣t, những mố i quan hê ̣ định tin ́ h và đinh ̣ lươ ̣ng của hóa ho.