Luận văn thạc sĩ về phát triển năng lực hợp tác cho học sinh lớp 11 qua dạy học hóa vô cơ

Luận văn thạc sĩ giáo dục nghiên cứu một số biện pháp phát triển năng lực hợp tác cho học sinh thông qua dạy học phần hóa vô cơ lớp 11, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân,

• Tác giả: Nguyễn Huỳnh Thanh Trúc
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Thị Ngọc Hoa
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lí Luận Và Phương Pháp Dạy Học Bộ Môn Hóa Học
• Đề tài: Phát Triển Năng Lực Hợp Tác Cho Học Sinh Qua Dạy Học Hóa Vô Cơ Lớp 11
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1.1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
• 1.1.2. Một số bài báo, tạp chí về phát triển năng lực hợp tác
• 1.1.3. Một số luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ về phát triển năng lực hợp tác
• 1.1.4. Đổi mới giáo dục phổ thông. Một số quan điểm chỉ đạo đổi mới giáo dục phổ thông
• 1.1.5. Một số định hướng đổi mới giáo dục phổ thông
• 1.1.6. Vai trò của người giáo viên trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học hiện nay
• 1.1.7. Dạy học hợp tác – một xu hướng trong đổi mới giáo dục phổ thông
• 1.1.8. Năng lực – Cấu trúc của năng lực
• 1.1.8.1. Khái niệm năng lực
• 1.1.8.2. Cấu trúc của năng lực
• 1.1.9. Năng lực hợp tác – Các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực hợp tác
• 1.1.9.1. Khái niệm và vai trò năng lực hợp tác
• 1.1.9.2. Cấu trúc của năng lực hợp tác. Biểu hiện năng lực hợp tác
• 1.1.9.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực hợp tác
• 1.1.10. Hình thức, công cụ đánh giá năng lực học sinh
• 1.1.11. Một số phương pháp dạy học giúp phát triển năng lực hợp tác
• 1.1.11.1. Phương pháp dạy học theo nhóm. Phương pháp dạy học theo góc
• 1.1.11.2. Dạy học theo dự án
• 1.1.11.3. Một số hoạt động ngoại khóa hóa học tổ chức theo nhóm giúp phát triển năng lực hợp tác
• 1.1.12. Thực trạng phát triển năng lực hợp tác của học sinh ở một số trường phổ thông
• 1.1.12.1. Mục đích điều tra
• 1.1.12.2. Phương pháp điều tra
• 1.1.12.3. Đối tượng điều tra
• 1.1.12.4. Kết quả điều tra
• 1.1.13. Tiểu kết chương 1
• 2. MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC PHẦN VÔ CƠ HÓA HỌC 11
• 2.1. Tổng quan về phần vô cơ Hóa học 11. Cơ sở đề xuất các biện pháp phát triển năng lực hợp tác cho học sinh thông qua dạy học phần hóa học
• 2.2. Một số nguyên tắc đề xuất phát triển năng lực hợp tác cho học sinh
• 2.3. Qui trình phát triển năng lực hợp tác cho học sinh
• 2.4. Một số biện pháp phát triển năng lực hợp tác của học sinh
• 2.4.1. Biện pháp 1: Tổ chức dạy – học theo nhóm trong các giờ chính khóa bằng hai hình thức: theo góc và đồng loạt toàn lớp
• 2.4.2. Biện pháp 2: Tổ chức dạy – học theo nhóm dưới hình thức dạy học dự án khi tìm hiểu ứng dụng của chất hóa học vào đời sống sản xuất
• 2.5. Các phiếu đánh giá mức độ phát triển năng lực hợp tác
• 2.5.1. Các phiếu đánh giá nhóm của giáo viên
• 2.5.2. Các phiếu đánh giá năng lực hợp tác của học sinh
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Đối tượng thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Tiến hành thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Kết quả thực nghiệm
• 3.4.1. Đánh giá sự phát triển NLHT các phiếu thu về sau mỗi tiết học
• 3.4.2. Đối với bài kiểm tra kiến thức
• 3.4.3. Qua phiếu thăm dò ý kiến của HS trước và sau TNSP
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về năng lực hợp tác

Năng lực hợp tác là một trong những yếu tố quan trọng trong giáo dục hiện đại. Năng lực hợp tác không chỉ giúp học sinh phát triển kỹ năng giao tiếp mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực. Theo UNESCO, việc học để cùng chung sống là một trong bốn trụ cột của giáo dục thế kỷ XXI. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát triển năng lực hợp tác cho học sinh. Trong bối cảnh dạy học hóa vô cơ, việc áp dụng các phương pháp dạy học hợp tác sẽ giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm. Việc này không chỉ nâng cao chất lượng dạy học mà còn chuẩn bị cho học sinh những kỹ năng cần thiết cho tương lai.

1.1. Khái niệm và vai trò của năng lực hợp tác

Khái niệm năng lực hợp tác được hiểu là khả năng làm việc cùng nhau để đạt được mục tiêu chung. Năng lực này bao gồm nhiều yếu tố như kỹ năng giao tiếp, khả năng lắng nghe và sự tôn trọng lẫn nhau. Trong giáo dục, năng lực hợp tác giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề. Theo nghiên cứu của Trịnh Văn Biều, dạy học hợp tác không chỉ là một phương pháp mà còn là một xu hướng giáo dục hiện đại, giúp học sinh tương tác và học hỏi lẫn nhau. Điều này đặc biệt quan trọng trong dạy học hóa học, nơi mà việc thực hành và thí nghiệm thường yêu cầu sự phối hợp chặt chẽ giữa các thành viên trong nhóm.

II. Phương pháp dạy học hợp tác trong hóa học

Phương pháp dạy học hợp tác là một trong những cách hiệu quả để phát triển năng lực hợp tác cho học sinh. Các phương pháp như dạy học theo nhóm, dạy học theo dự án và các hoạt động ngoại khóa đều có thể được áp dụng trong dạy học hóa vô cơ. Việc tổ chức các hoạt động nhóm không chỉ giúp học sinh học hỏi từ nhau mà còn tạo ra môi trường học tập thân thiện và tích cực. Theo nghiên cứu của Hỉ A Mổi, việc tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học hóa học đã cho thấy sự cải thiện rõ rệt trong năng lực hợp tác của học sinh. Điều này cho thấy rằng việc áp dụng các phương pháp dạy học hợp tác là cần thiết để nâng cao chất lượng giáo dục.

2.1. Các hình thức dạy học hợp tác

Có nhiều hình thức dạy học hợp tác có thể áp dụng trong dạy học hóa vô cơ. Một trong số đó là dạy học theo nhóm, nơi học sinh được chia thành các nhóm nhỏ để thực hiện các nhiệm vụ cụ thể. Hình thức này không chỉ giúp học sinh phát triển kỹ năng làm việc nhóm mà còn khuyến khích sự sáng tạo và tư duy độc lập. Ngoài ra, dạy học theo dự án cũng là một phương pháp hiệu quả, nơi học sinh có thể áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Theo nghiên cứu của Trần Thị Thanh Huyền, việc sử dụng các cấu trúc dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ đã giúp học sinh cải thiện đáng kể năng lực hợp tác và khả năng giải quyết vấn đề.

III. Đánh giá năng lực hợp tác của học sinh

Đánh giá năng lực hợp tác của học sinh là một phần quan trọng trong quá trình dạy học. Việc sử dụng các phiếu đánh giá và các công cụ đánh giá khác nhau sẽ giúp giáo viên có cái nhìn tổng quan về sự phát triển của học sinh. Theo nghiên cứu, việc đánh giá không chỉ giúp giáo viên nhận biết được mức độ phát triển của học sinh mà còn tạo cơ hội cho học sinh tự đánh giá và cải thiện bản thân. Các phiếu đánh giá có thể bao gồm các tiêu chí như khả năng giao tiếp, sự tham gia vào hoạt động nhóm và khả năng giải quyết vấn đề. Điều này không chỉ giúp nâng cao năng lực hợp tác mà còn tạo động lực cho học sinh trong quá trình học tập.

3.1. Công cụ đánh giá năng lực hợp tác

Các công cụ đánh giá năng lực hợp tác có thể bao gồm phiếu tự đánh giá, phiếu đánh giá nhóm và các bài kiểm tra thực hành. Việc sử dụng các công cụ này sẽ giúp giáo viên có cái nhìn rõ ràng hơn về sự phát triển của học sinh. Theo nghiên cứu của Lê Thị Minh Hoa, việc đánh giá năng lực hợp tác không chỉ giúp giáo viên nhận biết được điểm mạnh và điểm yếu của học sinh mà còn tạo cơ hội cho học sinh phát triển kỹ năng tự đánh giá. Điều này rất quan trọng trong việc phát triển năng lực hợp tác cho học sinh, giúp các em trở thành những người học chủ động và có trách nhiệm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục phổ thông tại Việt Nam, việc phát triển năng lực hợp tác (NLHT) cho học sinh trở thành một yêu cầu cấp thiết nhằm đáp ứng nhu cầu xã hội hiện đại. Theo báo cáo của ngành giáo dục, năng lực hợp tác là một trong những năng lực cốt lõi giúp học sinh không chỉ lĩnh hội kiến thức mà còn phát triển kỹ năng xã hội, khả năng làm việc nhóm và giải quyết vấn đề phức tạp. Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 8/2016 đến tháng 2/2018 tại một số trường trung học phổ thông (THPT) ở Thành phố Hồ Chí Minh và tỉnh Ninh Thuận, tập trung vào dạy học phần hóa vô cơ lớp 11, cụ thể là chương Nitơ – Photpho và Cacbon – Silic.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xây dựng và thử nghiệm các biện pháp phát triển NLHT cho học sinh thông qua các phương pháp dạy học hợp tác, đồng thời thiết kế thước đo đánh giá năng lực này. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các trường THPT tại TP. Hồ Chí Minh và Ninh Thuận, với đối tượng là học sinh lớp 11 và giáo viên bộ môn Hóa học. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc nâng cao chất lượng dạy học hóa học, góp phần phát triển toàn diện năng lực học sinh, đặc biệt là năng lực hợp tác – một kỹ năng mềm quan trọng trong giáo dục thế kỷ XXI.

Kết quả điều tra thực trạng cho thấy học sinh TP. Hồ Chí Minh có mức độ phát triển NLHT cao hơn so với học sinh Ninh Thuận, với tỷ lệ học sinh hòa nhập nhóm, chủ động giúp đỡ và thảo luận nhóm đạt trên 60%, trong khi học sinh Ninh Thuận còn gặp nhiều khó khăn như chưa hiểu rõ nhiệm vụ, làm việc cá nhân và thiếu tập trung. Giáo viên cũng đánh giá NLHT của học sinh ở mức trung bình và gặp nhiều khó khăn trong tổ chức hoạt động nhóm do hạn chế về kỹ năng hợp tác của học sinh và điều kiện dạy học. Những số liệu này làm rõ nhu cầu cấp thiết của việc áp dụng các biện pháp dạy học hợp tác phù hợp với điều kiện thực tế từng địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình giáo dục hiện đại, trong đó nổi bật là triết lý giáo dục của John Dewey nhấn mạnh vai trò của trải nghiệm thực tế và tương tác xã hội trong học tập. Dewey cho rằng giáo dục không chỉ là chuẩn bị cho cuộc sống mà chính là cuộc sống, trong đó giáo viên đóng vai trò hướng dẫn, tạo môi trường học tập hợp tác và khuyến khích sự chủ động của học sinh.

Mô hình ba bình diện của Bernd Meier được sử dụng để phân biệt quan điểm dạy học, phương pháp dạy học và kỹ thuật dạy học, trong đó dạy học hợp tác (DHHT) được xem là quan điểm dạy học định hướng, bao gồm nhiều phương pháp và kỹ thuật nhằm phát triển NLHT cho học sinh. Cấu trúc năng lực hợp tác được tổng hợp gồm các thành phần: năng lực giao tiếp, hòa nhập, tạo môi trường hợp tác, quản lý, thấu hiểu, giải quyết mâu thuẫn và đánh giá. Các thành phần này được liên kết chặt chẽ với bốn trụ cột giáo dục của UNESCO: học để biết, học để làm, học để cùng chung sống và học để tự khẳng định.

Ngoài ra, nghiên cứu tham khảo các lý thuyết về năng lực hành động, trong đó năng lực hợp tác là một phần quan trọng của năng lực xã hội, góp phần hình thành phẩm chất và kỹ năng cần thiết cho học sinh trong môi trường học tập và xã hội hiện đại.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa nghiên cứu lý luận, điều tra thực tiễn và thực nghiệm sư phạm. Cỡ mẫu gồm 326 học sinh lớp 11 tại hai trường THPT ở TP. Hồ Chí Minh và Ninh Thuận, cùng 30 giáo viên bộ môn Hóa học tại các trường THPT thuộc các địa bàn nghiên cứu. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu thuận tiện và mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện cho các nhóm đối tượng.

Phương pháp phân tích dữ liệu bao gồm thống kê mô tả, phân phối tần số, tần suất và phép thử Student để kiểm định sự khác biệt giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng. Dữ liệu được thu thập qua phiếu điều tra ý kiến học sinh và giáo viên, phiếu đánh giá năng lực hợp tác, kết quả bài kiểm tra kiến thức và quan sát thực nghiệm sư phạm. Quá trình nghiên cứu được tiến hành theo timeline từ tháng 8/2016 đến tháng 2/2018, bao gồm các giai đoạn: khảo sát thực trạng, xây dựng biện pháp, thực nghiệm sư phạm và đánh giá kết quả.

Các biện pháp dạy học hợp tác được áp dụng gồm dạy học theo nhóm với hai hình thức: dạy học theo góc và dạy học dự án, kết hợp với các hoạt động ngoại khóa hóa học tổ chức theo nhóm nhằm phát triển NLHT cho học sinh. Các công cụ đánh giá bao gồm phiếu tự đánh giá, đánh giá nhóm của giáo viên, đánh giá đồng đẳng và đánh giá chéo giữa các nhóm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng NLHT của học sinh: Trước thực nghiệm sư phạm, tỷ lệ học sinh TP. Hồ Chí Minh tự đánh giá mức độ hòa nhập nhóm đạt 60%, trong khi học sinh Ninh Thuận chỉ đạt khoảng 37%. Tương tự, các tiêu chí như chủ động giúp đỡ thành viên nhóm và thảo luận đưa ra kết quả chung cũng có sự chênh lệch lớn, với học sinh TP. Hồ Chí Minh đánh giá cao hơn 20-30% so với học sinh Ninh Thuận.

2. Khó khăn trong tổ chức dạy học hợp tác: 76,67% giáo viên thỉnh thoảng tổ chức hoạt động nhóm, chỉ 13,33% thường xuyên tổ chức. Các khó khăn phổ biến gồm học sinh thụ động (76,67%), làm việc cá nhân (90%), chưa hiểu rõ nhiệm vụ (36,67%) và lớp học ồn ào, khó quản lý (53,33%). Ngoài ra, 83,33% giáo viên nhận thấy học sinh còn hạn chế khả năng trình bày trước đám đông, ảnh hưởng đến hiệu quả hợp tác.

3. Hiệu quả của biện pháp dạy học hợp tác: Sau thực nghiệm sư phạm áp dụng dạy học theo nhóm, theo góc và dự án, điểm trung bình bài kiểm tra 15 phút và 45 phút của lớp thực nghiệm tăng từ khoảng 5,5 lên 7,2, cao hơn lớp đối chứng khoảng 1,3 điểm (tăng 23,6%). Đánh giá năng lực hợp tác qua phiếu thu thập sau mỗi tiết học cho thấy mức độ chủ động, trách nhiệm và kỹ năng giải quyết mâu thuẫn của học sinh được cải thiện rõ rệt, với tỷ lệ học sinh đạt mức khá và tốt tăng từ 45% lên 75%.

4. Phản hồi của học sinh và giáo viên: Qua phiếu thăm dò ý kiến, 85% học sinh cho biết các hoạt động nhóm giúp các em hiểu bài tốt hơn và phát triển kỹ năng giao tiếp, hợp tác. 90% giáo viên đánh giá biện pháp dạy học hợp tác phù hợp với điều kiện thực tế và góp phần nâng cao chất lượng dạy học hóa học.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc áp dụng các biện pháp dạy học hợp tác trong dạy học phần hóa vô cơ lớp 11 có tác động tích cực đến sự phát triển năng lực hợp tác của học sinh. Sự khác biệt về mức độ phát triển NLHT giữa học sinh TP. Hồ Chí Minh và Ninh Thuận phản ánh ảnh hưởng của điều kiện địa phương, môi trường học tập và kinh nghiệm tổ chức hoạt động nhóm của giáo viên. Việc tăng cường các hoạt động nhóm theo hình thức góc và dự án giúp học sinh phát huy tính tích cực, chủ động và kỹ năng xã hội, đồng thời giảm thiểu tình trạng thụ động và làm việc cá nhân.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả phù hợp với nhận định rằng dạy học hợp tác là phương pháp hiệu quả để phát triển kỹ năng mềm và năng lực xã hội cho học sinh. Việc sử dụng phiếu đánh giá đa chiều (tự đánh giá, đánh giá nhóm, đánh giá đồng đẳng) giúp học sinh nhận thức rõ hơn về vai trò và trách nhiệm của mình trong nhóm, từ đó nâng cao hiệu quả hợp tác.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh điểm kiểm tra giữa lớp thực nghiệm và đối chứng, biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ học sinh đạt các mức độ năng lực hợp tác trước và sau thực nghiệm, cũng như bảng tổng hợp các khó khăn giáo viên gặp phải khi tổ chức hoạt động nhóm.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường tổ chức dạy học theo nhóm với hình thức đa dạng: Giáo viên cần áp dụng linh hoạt dạy học theo góc, dạy học dự án và các hoạt động ngoại khóa hóa học theo nhóm nhằm phát triển NLHT cho học sinh. Mục tiêu nâng tỷ lệ học sinh đạt mức khá trở lên về NLHT lên trên 80% trong vòng 1 năm học. Chủ thể thực hiện là giáo viên bộ môn và ban giám hiệu các trường THPT.

2. Đào tạo nâng cao năng lực tổ chức hoạt động nhóm cho giáo viên: Tổ chức các khóa bồi dưỡng kỹ năng quản lý lớp học, kỹ thuật dạy học hợp tác và đánh giá năng lực hợp tác. Thời gian thực hiện trong 6 tháng đầu năm học, do phòng đào tạo và các trung tâm bồi dưỡng giáo viên đảm nhiệm.

3. Xây dựng và áp dụng bộ công cụ đánh giá năng lực hợp tác chuẩn hóa: Thiết kế phiếu đánh giá đa chiều, bao gồm tự đánh giá, đánh giá nhóm và đánh giá đồng đẳng, giúp giáo viên và học sinh theo dõi tiến bộ năng lực hợp tác. Triển khai thí điểm trong 1 học kỳ, sau đó nhân rộng toàn trường.

4. Tăng cường phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội: Tạo môi trường học tập thân thiện, khuyến khích học sinh tham gia các câu lạc bộ, hoạt động ngoại khóa nhằm rèn luyện kỹ năng hợp tác. Thời gian thực hiện liên tục trong năm học, do ban giám hiệu phối hợp với các tổ chức đoàn thể và phụ huynh.

5. Đổi mới nội dung và phương pháp dạy học hóa học theo hướng phát triển năng lực: Tập trung vào các chủ đề có tính ứng dụng thực tiễn cao, tạo hứng thú và cơ hội hợp tác cho học sinh. Chủ thể thực hiện là giáo viên bộ môn, với sự hỗ trợ của các chuyên gia giáo dục trong vòng 1 năm học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên bộ môn Hóa học THPT: Nghiên cứu cung cấp các biện pháp và công cụ thiết thực để phát triển năng lực hợp tác cho học sinh, giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy và tạo môi trường học tập tích cực.

2. Nhà quản lý giáo dục và ban giám hiệu các trường THPT: Tham khảo để xây dựng kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng giáo viên và tổ chức các hoạt động ngoại khóa nhằm phát triển kỹ năng mềm cho học sinh, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục.

3. Sinh viên, nghiên cứu sinh ngành Giáo dục học và Sư phạm Hóa học: Tài liệu tham khảo quý giá về lý luận và thực tiễn dạy học hợp tác, phương pháp nghiên cứu và đánh giá năng lực học sinh trong bối cảnh giáo dục phổ thông Việt Nam.

4. Các chuyên gia, nhà hoạch định chính sách giáo dục: Cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để xây dựng các chính sách, chương trình đào tạo phát triển năng lực học sinh, đặc biệt là năng lực hợp tác trong giáo dục phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

1. Năng lực hợp tác là gì và tại sao quan trọng trong giáo dục phổ thông?
   Năng lực hợp tác là khả năng cá nhân kết hợp linh hoạt tri thức, kỹ năng và thái độ để làm việc hiệu quả trong nhóm, giải quyết nhiệm vụ chung. Đây là kỹ năng mềm thiết yếu giúp học sinh phát triển toàn diện, thích nghi với môi trường xã hội hiện đại và thị trường lao động.

2. Các phương pháp dạy học hợp tác nào được áp dụng trong nghiên cứu?
   Nghiên cứu áp dụng dạy học theo nhóm với hai hình thức chính là dạy học theo góc và dạy học dự án, kết hợp các hoạt động ngoại khóa hóa học tổ chức theo nhóm nhằm phát triển NLHT cho học sinh.

3. Làm thế nào để đánh giá năng lực hợp tác của học sinh một cách hiệu quả?
   Đánh giá năng lực hợp tác được thực hiện qua nhiều hình thức: quan sát của giáo viên, tự đánh giá của học sinh, đánh giá đồng đẳng và đánh giá chéo giữa các nhóm. Bộ tiêu chí đánh giá bao gồm các biểu hiện về chủ động, trách nhiệm, kỹ năng giao tiếp và giải quyết mâu thuẫn.

4. Khó khăn phổ biến khi tổ chức dạy học hợp tác là gì?
   Khó khăn gồm học sinh còn thụ động, chưa tập trung vào hoạt động nhóm, làm việc cá nhân, hạn chế kỹ năng trình bày trước đám đông, lớp học ồn ào và thiếu kinh nghiệm quản lý lớp của giáo viên.

5. Làm thế nào để giáo viên nâng cao hiệu quả dạy học hợp tác?
   Giáo viên cần được đào tạo kỹ năng tổ chức hoạt động nhóm, sử dụng linh hoạt các phương pháp dạy học tích cực, xây dựng kế hoạch bài học phù hợp, tạo môi trường học tập thân thiện và áp dụng công cụ đánh giá đa chiều để theo dõi tiến bộ học sinh.

Kết luận

• Nghiên cứu đã hệ thống hóa lý luận về năng lực hợp tác và đề xuất các biện pháp dạy học hợp tác phù hợp với điều kiện thực tế tại TP. Hồ Chí Minh và Ninh Thuận.
• Thực nghiệm sư phạm cho thấy biện pháp dạy học theo nhóm, theo góc và dự án giúp nâng cao rõ rệt năng lực hợp tác và kết quả học tập của học sinh lớp 11.
• Giáo viên và học sinh đều đánh giá cao hiệu quả của các biện pháp, đồng thời nhận diện được những khó khăn cần khắc phục trong tổ chức hoạt động nhóm.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao năng lực tổ chức của giáo viên, xây dựng công cụ đánh giá chuẩn hóa và tăng cường phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội.
• Các bước tiếp theo bao gồm nhân rộng mô hình dạy học hợp tác, đào tạo bồi dưỡng giáo viên và phát triển các hoạt động ngoại khóa nhằm phát huy tối đa năng lực hợp tác cho học sinh.

Hành động ngay hôm nay: Các trường THPT và giáo viên bộ môn Hóa học nên áp dụng các biện pháp dạy học hợp tác đã được chứng minh hiệu quả để nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển toàn diện năng lực học sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Một số bài báo, tạp chí về phát triển năng lực hợp tác - Trong đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ: “Dạy học hóa học ở trường THPT theo hướng dạy học tích cực và dạy học hợp tác” [4] của nhóm nghiên cứu khoa Hóa – ĐHSP Tp.

HCM với chủ nhiệm đề tài là PGS. Trịnh Văn Biều (2011), nhóm tác giả đã trình bày các vấn đề về khái niệm và vai trò dạy học hợp tác ở trường THPT. - Trong bài viết: “Dạy học hợp tác – một xu hướng mới của giáo dục thế kỉ XXI” [5], tác giả Trịnh Văn Biều cho rằng “Dạy học hợp tác” là một trong những xu hướng mới có nhiều ưu điểm và hiệu quả cao của giáo dục thế kỷ XXI. Có thể coi DHHT là những PPDH mang tính tập thể, trong đó có sự hỗ trợ, giúp đỡ lẫn nhau giữa các cá nhân và kết quả là người học tiếp thu kiến thức thông qua các hoạt động tương tác khác nhau giữa người học với người học, giữa người học với người dạy, giữa người học với môi trường.

- Tác giả Thái Duy Tuyên, tài liệu “Phương pháp dạy học truyền thống và đổi mới”, NXB Giáo dục (2007) [31], đã dành nguyên chương X (tr. 409 – 438) để đề cập đến dạy học hợp tác nhóm. Tác giả đã nêu lên những vấn đề lí thuyết chung của dạy học hợp tác, qui trình tổ chức và việc bồi dưỡng các kĩ năng hợp tác nói chung. Đây là một tài liệu giúp người đọc nắm được những vấn đề lí luận về DHHT cũng như cách vận dụng mô hình này.

- Trong bài viết “Phương pháp dạy học hợp tác” của tác giả Nguyễn Thị Phương Hoa, tạp chí Giáo dục số 3 năm 2005, Trường ĐHSP Hà Nội [15], tác giả đã đề cập đến lịch sử ra đời, một số khái niệm, các thành tố cơ bản của phương pháp dạy – học hợp tác, cũng như một số hoạt động thường sử dụng, điều kiện thực hiện và tiêu chuẩn đánh giá khả năng làm việc theo nhóm. Một số luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ về phát triển năng lực hợp tác - Trong luận văn thạc sĩ khoa giáo dục học “Tổ chức hoạt động nhóm trong dạy và học môn hóa học ở trường trung học phổ thông - phần hóa 10 chương trình nâng cao” của tác giả Hỉ A Mổi, ĐHSP TP. HCM (2009) [20], tác giả đã xây Luan van 5 dựng được 5 hình thức hoạt động hợp tác cùng các phương pháp đánh giá tương ứng, áp dụng để soạn 8 giáo án và 1 chuyên đề về giáo dục môi trường. - Luận văn thạc sĩ: “Sử dụng phương pháp dạy học hợp tác nhóm nhỏ trong dạy học hóa học lớp 11 – chương trình nâng cao ở trường THPT” của tác giả Trần Thị Thanh Huyền, ĐHSP TP.

Trong đề tài tác giả đã trình bày cơ sở lý luận về “Dạy học hợp tác nhóm nhỏ”, sử dụng các cấu trúc của dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ vào các dạng bài cụ thể: dạng bài lý thuyết, dạng bài về chất, dạng bài luyện tập, dạng bài thực hành. - Trong luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục “Phát triển một số năng lực học tập của HS trong dạy học phần hữu cơ lớp 11 THPT”, ĐHSP TP. HCM (2014) [25], để phát triển một số năng lực: năng lực tự học, năng lực hợp tác, năng lực ứng dụng công nghệ thông tin, tác giả Phan Thiên Thanh đã sử dụng 4 nhóm biện pháp khác nhau.  Nhóm 1: Sử dụng PPDH webquest và dạy học theo hợp đồng.

 Nhóm 2: Sử dụng phương tiện dạy học.  Nhóm 3: Tổ chức dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động của HS.  Nhóm 4: Sử dụng các biện pháp về kiểm tra đánh giá. - Trong luận án tiến sĩ khoa học giáo dục “Phát triển năng lực hợp tác cho học sinh THCS qua hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp” của tác giả Lê Thị Minh Hoa, Hà Nội (2015) [14], tác giả đã đề ra 5 biện pháp phát triển NLHT cho HS trung học cơ sở qua hoạt động ngoài giờ lên lớp:  Trang bị kiến thức, khuyến khích nhu cầu và giáo dục thái độ hợp tác cho học sinh.

 Tổ chức các trò chơi đòi hỏi học sinh phải có sự hợp tác với nhau.  Sử dụng các tình huống giả định trong hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp nhằm tạo ra môi trường giải quyết vấn đề theo hướng hợp tác.  Tạo môi trường trải nghiệm thực tế cho học sinh qua các hoạt động xã hội theo nhóm.  Tổ chức các câu lạc bộ theo hướng tăng cường sự hợp tác.

Luan van 6 Đồng thời, tác giả xây dựng khung lý thuyết về NLHT và phát triển NLHT cho HS trung học cơ sở qua hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp. - Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục “Phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học phần dẫn xuất hidrocacbon hóa học lớp 11 trung học phổ thông” của tác giả Nguyễn Quỳnh Mai Phương, ĐHSP TP. HCM (2015) [22] có đề xuất 4 biện pháp:  Phát triển NLHT bằng cách sử dụng phương pháp dạy học theo góc.  Phát triển NLHT bằng cách sử dụng phương pháp dạy học theo dự án.

 Phát triển NLHT bằng cách sử dụng phương pháp dạy học hợp tác nhóm.  Phát triển NLHT bằng một số trò chơi tập thể trong giờ học. - Tác giả Lê Bảo Như Ý, ĐHSP TP.HCM (2015) [32], trong luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục “Một số biện pháp phát triển năng lực hợp tác của học sinh trong dạy học phần phi kim hóa học 10 trung học phổ thông”, đã đề xuất 6 biện pháp phát triển năng lực hợp tác:  Biện pháp 1: Cung cấp cho HS những tri thức về NLHT.  Biện pháp 2: Tạo môi trường học tập thân thiện, hứng thú.

 Biện pháp 3: Sử dụng các phương pháp dạy học hợp tác.  Biện pháp 4: Sử dụng hình thức dạy học ngoài giờ lên lớp và tổ chức trò chơi có nội dung hóa học.  Biện pháp 5: Quan tâm đến HS chậm phát triển NLHT.  Biện pháp 6: Đánh giá sự tiến bộ của HS qua từng giai đoạn, động viên kịp thời.

- Trong luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục “Một số biện pháp phát triển năng lực hợp tác của học sinh trong dạy học hóa hữu cơ lớp 11 trung học phổ thông”, tác giả Hà Như Huệ, ĐHSP TP. HCM (2016) [16] đã đề xuất 4 biện pháp nhằm phát triển năng lực hợp tác:  Biện pháp 1: Cung cấp cho HS những kiến thức về NLHT và giáo dục cho HS về giá trị của sự hợp tác.  Biện pháp 2: Sử dụng các phương pháp dạy học hợp tác. Luan van 7  Biện pháp 3: Tăng cường các hoạt động trải nghiệm.

 Biện pháp 4: Sử dụng một số trang mạng Internet hỗ trợ hoạt đông nhóm. Nhận xét chung Những tài liệu trên đều đã trình bày khá hoàn chỉnh về cơ sở lí luận của dạy học hợp tác cũng như đề xuất các biện pháp nhằm sử dụng phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm vào một số chương, bài học cụ thể trong chương trình hóa học THPT. Qua các nghiên cứu trên, chúng ta có thể thấy được: - NLHT là một trong những năng lực quan trọng cần hình thành cho HS trong giai đoạn đổi mới giáo dục của nước ta hiện nay. - DHHT là một phương pháp hiệu quả giúp nâng cao chất lượng giảng dạy, góp phần rèn luyện cho HS những kĩ năng mềm cần thiết trong cuộc sống hiện đại; là một xu hướng dạy học mới, tích cực và mang tính thiết thực trong xã hội ngày nay.

- Tuy nhiên, việc vận dụng các DHHT phù hợp với từng địa phương, đặc biệt các tỉnh vùng ven còn khá hạn chế và chưa được quan tâm nhiều trong các đề tài nghiên cứu. Đổi mới giáo dục phổ thông 1. Một số quan điểm chỉ đạo đổi mới giáo dục phổ thông Theo tài liệu tập huấn 2014 của Bộ Giáo dục và Đào tạo [2], những quan điểm chỉ đạo về giáo dục – đào tạo trong thời kì đổi mới có tác dụng quan trọng cho việc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo và phát triển nguồn lực ở Việt Nam. Những quan điểm, đường lối chỉ đạo về giáo dục của Đảng và nhà nước được thể hiện trong các văn bản.

Cụ thể, các văn kiện trình Đại hội XII năm 2016 nhấn mạnh sự cần thiết đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo, phát triển nguồn lực. Đại hội đã xác định triết lý nhân sinh mới của nền giáo dục nước nhà “dạy chữ, dạy người, dạy nghề”, đó là “Đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ mục tiêu, chương trình, nội dung, phương pháp, hình thức giáo dục đào tạo theo hướng coi trọng phát triển năng lực và phẩm chất của người học; tiếp tục đổi mới nội dung giáo dục theo hướng tinh giản, hiện đại, thiết thực, phù hợp lứa tuổi, trình độ và ngành nghề; tăng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn”. Luan van 8 Hòa nhập vào xu hướng toàn cầu, Đảng và Nhà nước đã chỉ đạo đổi mới giáo dục phổ thông để tạo ra nguồn nhân lực đáp ứng được yêu cầu của xã hội hiện đại. Một số định hướng đổi mới giáo dục phổ thông Trong các văn bản chỉ đạo của nhà nước [2] về đổi mới giáo dục nói chung và giáo dục phổ thông nói riêng đã chỉ ra được một số định hướng cụ thể sau: - Định hướng mục tiêu giáo dục là đào tạo con người phát triển toàn diện, phát triển những phẩm chất và năng lực ứng với đòi hỏi của sự phát triển kinh tế và xã hội.

- Định hướng phương thức giáo dục là giáo dục theo hướng tinh giản, hiện đại, thiết thực, phù hợp lứa tuổi, trình độ và ngành nghề; tăng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. - Định hướng về PPDH là phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động và sáng tạo của HS. Vai trò của người giáo viên trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học hiện nay Hội nghị Trung ương VIII đã chỉ rõ: “Giáo viên là nhân tố quyết định chất lượng giáo dục và được xã hội tôn vinh”. Luật Giáo dục năm 2005 cũng khẳng định: “Nhà giáo giữ vai trò quyết định trong việc bảo đảm chất lượng giáo dục”.

Trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, giáo viên không còn giữ vai trò thuần túy truyền đạt kiến thức một chiều mà là người hướng dẫn, định hướng cho học sinh về kiến thức, phương pháp học tập để lĩnh hội một cách hiệu quả nhất [5].