Chương 1: Tổng quan và cơ sở lí luận của việc sử dụng VLTN trong tổ chức HĐCG nhằm phát triển KNQS cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi. Chương 2: Thực trạng sử dụng VLTN trong tổ chức HĐCG nhằm phát triển KNQS cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi ở trường mầm non. Chương 3: Biện pháp sử dụng VLTN trong tổ chức HĐCG nhằm phát triển KNQS cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi ở trường mầm non. Chương 4: Thực nghiệm sư phạm các biện pháp sử dụng VLTN trong tổ chức HĐCG nhằm phát triển KNQS cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi.
8 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC SỬ DỤNG VẬT LIỆU THIÊN NHIÊN TRONG TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG CHẮP GHÉP NHẰM PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG QUAN SÁT CHO TRẺ MẪU GIÁO 5 – 6 TUỔI 1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1.1 Nghiên cứu về quan sát và phát triển kĩ năng quan sát cho trẻ em - Nghiên cứu về vai trò của quan sát và kĩ năng quan sát trong hoạt động nhận thức Một số tác giả có những công trình nghiên cứu về QS và KNQS đã đề cao vai trò của QS trong hoạt động nhận thức và hoạt động tạo hình như: L. Các nhà nghiên cứu đều cho rằng, KNQS là một trong những KN vô cùng rất cần thiết đối với các hoạt động và các lĩnh vực của cuộc sống con người nói chung và của trẻ nói riêng, sự phát triển các giác quan và óc QS đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục trí tuệ, là phương tiện để phát triển tư duy và nhận thức của con người. Những nghiên cứu của các tác giả cũng đồng thời chỉ ra những thành phần tâm lí cơ bản của KNQS. Từ góc độ tâm lý học, tác giả A.
Daparozet [12] đưa ra nhận định chứng minh vai trò của QS trong hoạt động nhận thức: Khi cần dạy cho trẻ điều gì đó, chỉ cần cho chúng tự QS, phát biểu ý kiến của mình, tưởng tượng và nhớ lại những gì đã QS được và rút ra kết luận là có hiệu quả nhất. Tác giả cũng đề cao vai trò của yếu tố trực quan trong QS: Muốn trẻ QS kĩ một sự vật nào đó, cần tổ chức cho trẻ hoạt động với sự vật ấy. Đồng quan điểm với Daparozet, nhà nghiên cứu N. Levitov [36] cũng cho rằng QS là để nhận thức về đối tượng, để khái quát lên những đặc điểm của đối tượng tri giác, chủ thể QS phải trả lời được các câu hỏi về các đặc điểm của đối tượng.
Với cái nhìn khá mới mẻ, nhóm tác giả Howard Gardner [27] và Thomas Armstrong [59] đã đưa ra những nghiên cứu lý thuyết phân loại các loại trí thông minh của con người và chỉ ra nhiều loại trí thông minh khác nhau, trong đó Trí thông minh trực quan - không gian (Spatial-visual intelligence) được gắn liền với khả năng QS. Các tác giả đánh giá cao vai trò của QS với quá trình hình thành các loại hình của trí thông minh. Thomas Armstrong cho rằng: Nhận thức trực quan đối với thế giới thị giác là điểm chính yếu của trí thông minh không gian, sức mạnh có được khi tập trung tìm tòi QS để nhận ra những tri thức được ẩn giấu một cách vô tình. Nhà tâm lý học Phạm Minh Hạc [19] đánh giá rất cao vai trò của óc QS và khả năng tri giác, ông coi tri giác là sản phẩm của một hành động nhận thức tích cực có sự tham gia của vốn kinh nghiệm sống và các chức năng tâm lí bậc cao kết hợp với tư duy trực quan – hành động của con người.
Từ góc độ giáo dục, tác giả Hoàng Thị Phương [54, tr.36] khẳng định, KNQS là một trong những KN nhận thức cơ bản, đây là KN quan trọng cần thiết giúp trẻ lĩnh hội tri thức, làm cơ sở lĩnh hội KN nhận thức bậc cao hơn, nhờ nó có thể thu thập lượng thông tin lớn về môi trường xung quanh. Tác giả Trịnh Thị Xim [86] trong luận án tiến 9 sĩ của mình cũng đưa ra nhận định: KNQS với điểm tựa tâm lí là tri giác có chủ định là KN nhận thức quan trọng mang trong đó các hành động thao tác tự giác có mục đích, có kế hoạch, có phương tiện với điểm tựa tâm lí của chúng là tri giác có chủ định. Như vậy, dù có nhiều quan điểm và cách diễn đạt, song các nhà nghiên cứu tâm lý học, giáo dục học đều khẳng định rằng KNQS có vai trò quan trọng với quá trình phát triển tư duy, nhận thức và xác định đây là một KN quan trọng, mang tính nền tảng giúp phát triển những KN nhận thức bậc cao hơn của trẻ em. - Nghiên cứu về đặc điểm KNQS nói chung và KNQS của trẻ nói riêng Một số tác giả khi nghiên cứu về đặc điểm của KNQS đã chỉ ra những thành phần cơ bản của KNQS với sự tham gia của các giác quan kết hợp các quá trình tâm lí và kinh nghiệm cũ của chủ thể QS, tiêu biểu có một số tác giả như: Tác giả A.68] đã chỉ rõ mối liên hệ giữa thị giác với xúc giác vận động và vốn kinh nghiệm tri giác: Khi QS, vai trò quyết định nhất là các cử động của tay khi sờ mó, cũng như cử động của mắt khi nhìn kết hợp cùng kinh nghiệm mà con người thu thập được trong hoạt động trước đây.
―Kinh nghiệm cũ giúp người ta tri giác đúng những đặc điểm thực sự của sự vật‖. Cũng đồng tình với cách nhìn nhận trên, tác giả N.120] đã khẳng định: ―Khi QS ta đặt ra các câu hỏi về đối tượng tri giác và tìm câu trả lời bằng cách nghiên cứu tỉ mỉ đối tượng. Kinh nghiệm cũ của chúng ta quyết định bản thân việc đặt câu hỏi‖. Ông đề cao việc nghiên cứu tỉ mỉ đối tượng bằng các giác quan và huy động kinh nghiệm cũ của bản thân trong hoạt động QS.
Tác giả Howard Gardner [27] và Thomas Armstrong [59] khẳng định trí thông minh không gian gắn liền với khả năng QS của con người và có những biểu hiện sau: (1) Có khả năng đánh giá, nhận định về những hình ảnh, vật thể được nhìn thấy; (2) Có trí nhớ tốt về đồ vật và có khả năng QS, đánh giá hiện tượng. Qua đây có thể thấy, các tác giả chỉ rõ: KNQS của mỗi cá nhân có sự tham gia của thị giác, sự tập trung, khả năng tìm tòi, phát hiện, khả năng đánh giá, nhận định, trí nhớ và kiến thức kinh nghiệm cũ. Một thành phần không thể thiếu, có vị trí vô cùng quan trọng đối với việc hình thành KNQS, có mối quan hệ chặt chẽ với KNQS là cảm xúc, điều này đã được khẳng định trong các công trình nghiên cứu của một số tác giả: Nhà tâm lý học L.Vưgôtxky [82] khi nghiên cứu về quá trình sáng tạo đã chỉ ra: sự tiếp nhận thế giới hiện thực vào hoạt động sáng tạo được hỗ trợ bởi quá trình QS và cảm xúc tinh tế của con người thông qua tri giác. Tác giả đánh giá rất cao vai trò của cảm xúc khi QS để sáng tạo trong nghệ thuật và KNQS là cơ sở để một nghệ sĩ tài năng có thể sáng tạo ra những tác phẩm nghệ thuật tinh tế.
Từ góc độ nghiên cứu tâm lý học, tác giả Phan Trọng Ngọ [44] cho rằng: QS chịu ảnh hưởng bởi cảm xúc. Theo ông, cảm xúc có ảnh hưởng rất lớn đến trí tuệ, nó là yếu tố bên trong xâm nhập vào toàn bộ quá trình hành động của tri giác, và QS là một khâu quan trọng trong quá trình tri giác nên nó cũng ảnh hưởng trực tiếp tới hứng thú và kết quả QS. 10 Cảm xúc cũng là yếu tố ảnh hưởng rất lớn đến KNQS của trẻ, điều này cũng được các nhà giáo dục học như J. Usinxki khẳng định.
Tác giả Rousseau và Usinxki [35] chỉ ra: trực quan hấp dẫn, gần gũi là vật thật sẽ thu hút khả năng chú ý và năng lực QS của người học. Điều này cũng được tác giả Comenxki [9] nhấn mạnh: Việc học tập nên bắt đầu bằng QS, tiếp xúc trực tiếp với các sự vật, hiện tượng đó chứ không nên giải thích bằng lời nói về các sự vật hiện tượng. Muốn hình thành biểu tượng chính xác về một vật nào đó tồn tại trong thế giới tự nhiên cần cho trẻ QS tất cả các chi tiết, đặc điểm, cấu tạo của vật đó. Cảm xúc, hứng thú của trẻ với đối tượng trực quan là những vật thật có ảnh hưởng lớn đến chất lượng và kết quả hoạt động QS.
Xôrôkina [85], Lucia Kohlhauf – Ulrike Rutke – Birgit Neuhaus [96], Janina Klemm và Birgit J. Neuhaus [91] còn làm sáng tỏ mối quan hệ của cảm xúc tích cực, lạc quan với KNQS của trẻ. Theo họ, cảm xúc tích cực và khả năng tập trung là những yếu tố quan trọng để chủ thể phán đoán, đánh giá đối tượng QS, đây là điều kiện để KNQS của trẻ phát triển. Nhìn chung, các nhà nghiên cứu đều chỉ ra những thành phần cơ bản tham gia vào hoạt động QS là các giác quan, trong đó quan trọng nhất là thị giác.
Trong quá trình QS, khi tiếp xúc trực tiếp, tìm hiểu đối tượng QS cần có sự kết hợp của tri giác với các quá trình tâm lí khác cùng kinh nghiệm cũ và một thành phần tâm lý không thể thiếu, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng hoạt động QS đó là cảm xúc của chủ thể QS. - Nghiên cứu về phương thức phát triển KNQS cho trẻ mẫu giáo Khi đưa ra quan điểm về phương thức phát triển KNQS cho trẻ mẫu giáo, các nhà nghiên cứu đã khẳng định mối quan hệ trực tiếp của xúc giác vận động với hoạt động của thị giác trong quá trình khảo sát đối tượng quan sát. Tác giả Maria Montessori [39] rất chú ý tới hoạt động của các giác quan nhất là đôi bàn tay trong quá trình QS và nhận thức. Tác giả khẳng định, đôi bàn tay để khám phá, cảm nhận, thực hành cuộc sống liên tục cùng với hoạt động đa giác quan phong phú sẽ giúp trẻ tri giác và lĩnh hội tri thức tốt hơn, bởi vì "đôi tay làm cái gì thì tâm trí khắc ghi cái đó", và nhấn mạnh thêm: một đôi bàn tay bận rộn chính là hình ảnh của một trí não đang phát triển mạnh mẽ và hoàn thiện.
Maria Montessori [41, tr.176] cũng đưa ra những phương pháp sử dụng trực quan trong việc phát triển KNQS của trẻ: ―Khi đứa trẻ được tiếp xúc trực tiếp với đồ vật, chúng sẽ tập trung vào nó với một độ chú tâm cao. Điều này giúp đứa trẻ có được khả năng nhận thức tốt nhất.