CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC STEAM NHẰM PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO TRẺ MẪU GIÁO 5-6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về giáo dục kĩ năng giải quyết vấn đề cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi Trong thời gian qua, những nghiên cứu của các nhà khoa học nước ngoài đã quan tâm đến việc phát triển kĩ năng GQVĐ, có thể kể đến như: Dandi Daley Mackall (1998); Myrna B. Các nghiên cứu này đã tạo tiền đề cho việc tổ chức các hoạt động khác nhau nhằm phát triển kĩ năng GQVĐ cho học sinh nói chung và trẻ mầm non nói riêng.
Theo từ điển Giáo dục quốc tế “GQVĐ là một thuật ngữ trong lí thuyết học tập của Garne. R dùng để chỉ phạm trù cao nhất của kĩ năng (KN) tư duy. Đặc điểm của GQVĐ là sự kết hợp của hai hay nhiều quy tắc theo cách thức mới lạ để giải quyết một vấn đề”.Kail, Robert, ngay cả trẻ dưới một tuổi cũng có thể giải quyết các vấn đề đơn giản như sử dụng các phương tiện khác nhau để lấy món đồ chơi mà chúng muốn, chẳng hạn như kéo tấm vải khi đồ chơi được đặt trên đó. Tuy nhiên, với một số vấn đề phức tạp, trẻ nhỏ có thể chưa giải quyết được do chúng mắc một số lỗi thường gặp như chưa mã hóa tất cả thông tin quan trọng của vấn đề hoặc mã hóa một cách không chính xác; thiếu sự lập kế hoạch; thiếu kiến thức cụ thể để GQVĐ; sử dụng các chiến lược chung thay vì chia nhỏ nhiệm vụ ra thành các bước để tiến hành giải quyết [45].
Việc nghiên cứu về kĩ năng GQVĐ cho trẻ mẫu giáo cũng được nhiều nhà nghiên cứu khoa học trong nước quan tâm. Các công trình nghiên cứu có liên quan bao gồm: “Thực trạng giáo dục kĩ năng GQVĐ cho trẻ 5-6 tuổi trong trò chơi đóng vai theo chủ đề ở một số trường mầm non Hà Nội” [2]; “Giáo dục kĩ năng GQVĐ cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua hoạt động khám phá môi trường xung quanh” [5]; “Thực trạng giáo dục kĩ năng GQVĐ cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trong trò chơi đóng vai theo chủ đề” [27]. “Phát triển năng lực GQVĐ cho trẻ mẫu giáo trong hoạt động vui chơi [12]. Tác giả Phan Thị Thuý Hằng với nghiên cứu “Thực trạng phát triển kĩ năng GQVĐ cho trẻ 5-6 tuổi trong hoạt động làm quen với toán” cho rằng, để giúp trẻ 5-6 tuổi dễ dàng thích nghi với môi trường mới-trường tiểu học thì việc phát triển kĩ năng GQVĐ cho trẻ hết sức cần thiết [9].
Với đề tài “Các biện pháp phát triển kĩ năng GQVĐ cho trẻ 5-6 tuổi thông qua hoạt động làm quen với toán” cho rằng kĩ năng GQVĐ là một trong những kĩ năng cần 6 thiết trong học tập, làm việc và cuộc sống [8]; Nghiên cứu “Hình thành kĩ năng GQVĐ cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua trò chơi đóng vai theo chủ đề”. Tác giả Mã Thanh Thuỷ và cộng sự cho rằng kĩ năng GQVĐ là rất cần thiết và quan trọng nhằm góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục mầm non, đặc biệt là chuẩn bị tâm thế sẵn sàng cho trẻ bước vào cấp học tiếp theo [24]. Nghiên cứu về “Giáo dục kĩ năng GQVĐ cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi theo tiếp cận dự án”, kết luận: kĩ năng GQVĐ là một trong những kĩ năng cần thiết trong học tập và làm việc bởi cuộc sống là một chuỗi những vấn đề đòi hỏi trẻ phải giải quyết và không có một công thức chung nào để giải quyết mọi vấn đề. Điều quan trọng là người lớn phải trang bị cho trẻ những hành trang cần thiết để khi vấn đề nảy sinh thì có thể vận dụng những KN sẵn có để GQVĐ đó một cách hiệu quả nhất [31].
Với nghiên cứu về “Biện pháp phát triển năng lực GQVĐ cho trẻ 5-6 tuổi thông qua hoạt động vui chơi ở trường mầm non” đã khẳng định phát triển năng lực GQVĐ là một nhiệm vụ mang ý nghĩa quan trọng và cần thiết. Thông qua việc GQVĐ, giúp trẻ lĩnh hội được tri thức, kĩ năng và cách để giải quyết những khó khăn trẻ gặp phải; giúp trẻ thích nghi và dễ dàng bước vào cuộc sống, thích ứng với sự phát triển của xã hội hiện đại trong thời đại công nghệ 4. Nghiên cứu về tổ chức hoạt động giáo dục STEAM cho trẻ 5-6 tuổi Sự cần thiết của việc giáo dục STEAM cho trẻ đã được một số tác giả trên thế giới nhấn mạnh [51]. Trẻ em có những thiên hướng trí tuệ bẩm sinh cho phép chúng học STEAM, như khả năng cảm nhận trải nghiệm, phân tích, giả thuyết và dự đoán [34].
Campbell và cộng sự đã chỉ ra rằng trong những năm đầu có ảnh hưởng lâu dài đến thành tích nhận thức và học tập của trẻ em trong giáo dục chính thức sau này. Nếu trẻ bắt đầu hình thành các khái niệm và kĩ năng STEAM trong những năm trước tiểu học, thì những kiến thức và kĩ năng thu được này sẽ chuẩn bị cho trẻ để khám phá thêm các khái niệm trừu tượng và phức tạp hơn sau khi bước vào trường tiểu học [56]. Nền tảng của STEAM bắt đầu từ thời thơ ấu, nơi trẻ em có khả năng tự nhiên của mình để đặt câu hỏi, sáng tạo, điều tra và khám phá. Trải nghiệm STEAM tập trung vào các vấn đề trong thế giới thực, được hướng dẫn bởi các câu hỏi hoặc vấn đề, sáng tạo, liên quan đến hoạt động (HĐ) khám phá thực tế mở và thường xuyên yêu cầu làm việc nhóm và cộng tác.
Nhiều nghiên cứu đã nêu rõ rằng tổ chức hoạt động (TCHĐ) giáo dục theo mô hình 5E phù hợp với giáo dục STEAM [38],[43],[51]. Hassan cho rằng việc sử dụng mô hình hướng dẫn 5E là phù hợp khi áp dụng giáo dục STEAM trong GDMN vì cho phép trẻ tham gia tích cực vào quá trình học tập, liên kết với cuộc sống hàng ngày, trải nghiệm như các nhà khoa học và giải quyết các vấn đề như các nhà kỹ sư [37], [56]. Mô hình hướng dẫn 5E được phát triển bởi Bybee bao gồm 5 giai đoạn: Gắn kết, khám phá, giải thích, vận dụng và đánh giá [51]. Một số nghiên cứu chỉ ra GD STEAM là mô hình giáo dục dựa trên chủ nghĩa 7 kiến tạo (constructionism).
Chủ nghĩa kiến tạo ủng hộ rằng trẻ em học tập hiệu quả hơn nếu chúng có cơ hội thiết kế, chế tạo và tham gia vào các dự án, HĐ có ý nghĩa đối với họ, với các vật liệu mở mà GV cung cấp, trẻ thiết kế và sáng tạo, tưởng tượng [32], [46]. Mengmeng đề xuất mô hình tổ chức hoạt động GD STEAM phù hợp cho trẻ mầm non dựa trên cơ sở lý thuyết kiến tạo. Mô hình này bao gồm các bước "lựa chọn dự án hoặc vấn đề", “thiết lập môi trường HĐ”, “TCHĐ học tập” (tạo hứng thú, hợp tác nhóm, động não, thực hành khám phá, chia sẻ tương tác) và “đánh giá học tập”. Đồng thời, các nhà giáo dục chú ý đến việc thúc đẩy trải nghiệm của trẻ sau khi hoàn thành các HĐ [55].
Ở Việt Nam đã có một số nghiên cứu về GD STEAM cho trẻ mầm non Tác giả Nguyễn Thị Hồng Lam và công sự cho rằng: “Với trẻ mầm non, STEAM có thể hiểu đơn giản là việc dạy cho trẻ biết bản chất của sự vật, hiện tượng, theo từng mức độ nhận thức của trẻ, với hình thức dạy trực quan, sinh động, có tính tương tác cao, như việc dạy về sự sinh trưởng của cây thì sẽ cho trẻ tự làm các thí nghiệm liên quan từ việc gieo hạt, trồng cây. Vì thế, STEAM rất gần gũi và có nhiều cấp độ mà GV có thể áp dụng được cho trẻ” [16]. Theo quan điểm của tác giả Văn Thị Minh Tư thì: “STEAM không quá khó đối với trẻ mầm non bởi lẽ trẻ có niềm say mê, tò mò về thế giới xung quanh, luôn kiên trì và quyết tâm khi xây dựng thiết kế và cố gắng khắc phục một cách tự nhiên khi mọi thứ không diễn ra theo cách mà trẻ mong muốn. Việc cung cấp trải nghiệm thực hành STEAM có ý nghĩa tác động tích cực đến nhận thức và định hướng của trẻ đối với STEAM.
Trải nghiệm học tập STEAM cho phép trẻ khám phá, đặt câu hỏi, kích thích sự tò mò, khám phá hình thành các ý tưởng sáng tạo và thể hiện ý tưởng đó thông qua thiết kế và trình bày sản phẩm. STEAM chuẩn bị cho trẻ khả năng phân loại các vấn đề của thế giới bằng tư duy phản biện, đổi mới sáng tạo, dựa trên tinh thần hợp tác và giao tiếp tích cực” [25]. Tác giả Chu Thị Hồng Nhung và công sự cho rằng: “Giáo dục STEM/STEAM không phải biến trẻ thành những nhà khoa học, nhà toán học, kỹ sư hay những lập trình viên, kỹ thuật viên mà xây dựng cho trẻ những KN thực tiễn để vận dụng trong thế giới công nghệ hiện đại” [18]. Nghiên cứu về tổ chức hoạt động giáo dục STEAM nhằm phát triển kĩ năng giải quyết vấn đề cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi Có không nhiều những nghiên cứu đề cập về tổ chức hoạt động GD STEAM nhằm phát triển kĩ năng GQVĐ cho trẻ 5 - 6 tuổi.
Nghiên cứu về “Tiến trình dạy học STEAM cho trẻ 5-6 tuổi theo định hướng thiết kế kỹ thuật” [13]; Bùi Thị Giáng Hương và cộng sự nghiên cứu về “Vận dụng quy trình thiết kế kĩ thuật của Stone-Macdonald trong tổ chức hoạt động khám phá khoa học theo định hướng giáo dục STEM cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi” [14]; Văn Thị Minh Tư và cộng sự nghiên cứu vấn đề về “Tích hợp GD STEAM trong tổ chức hoạt 8 động cho trẻ làm quen tác phẩm văn học ở trường mầm non” [26]. Nghiên cứu “GD STEAM trong tổ chức hoạt động giáo dục ở trường mầm non đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục” Văn Thị Minh Tư cho rằng: “STEAM là một mô hình kiến tạo văn hóa xã hội điển hình, cung cấp cho trẻ tình huống học tập và cho phép trẻ tích cực xây dựng kiến thức và có được KN thông qua thăm dò, khám phá, hợp tác và GQVĐ” [25]. Vận dụng mô hình STEAM trong tổ chức hoạt động giáo dục ở trường mầm non, Nguyễn Thị Hồng Lam và công sự đã chỉ ra rằng “Với sự phát triển của xã hội và yêu cầu đổi mới giáo dục, STEAM với những ưu việt đã được chứng minh trên thế giới, có thể áp dụng được những yêu cầu của quan điểm tích hợp giáo dục theo chủ đề ở trường mầm non trong việc phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của trẻ” [16].