Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA GIÁO DỤC KĨ NĂNG GIAO TIẾP CHO HỌC SINH LỚP 5 QUA TRÒ CHƠI 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về giao tiếp, kĩ năng và kĩ năng giao tiếp 1. Những nghiên cứu về giao tiếp Giao tiếp là nhu cầu và là điều kiện tất yếu của cuộc sống con người.
Thông qua giao tiếp, cá nhân tham gia vào các quan hệ xã hội với toàn cộng đồng, nhờ có giao tiếp con người tiếp thu nền văn hóa xã hội và biến thành của riêng mình. Cũng qua giao tiếp con người biết và khẳng định giá trị của bản thân, trên cơ sở điều chỉnh bản thân theo chuẩn mực của xã hội. Vì thế, giao tiếp được nhắc đến từ khá sớm Từ thời kì cổ đại Xoocrate (470- 399 Tr. Công nguyên) và Platon (428 – 347 trước công nguyên) đã coi đối thoại như là sự giao tiếp trí tuệ, phản ánh các mối quan hệ giữa con người với con người.
Đến thời kì Phục Hưng (1452 – 1512) họa sĩ Lê-ô-na Đơ-vanh-xi đã mô tả sự giao tiếp giữa mẹ và con trong những bức vẽ của mình; Nhà triết học Đức Phơ – bách (1804 – 1872) đã khẳng định “Bản chất người chỉ biểu hiện trong giao tiếp, trong sự thống nhất của con người, trong sự thống nhất dựa trên tính hiện thực của sự khác biệt giữa tôi và bạn” [5]. Giữa thế kỉ XIX, Các Mác (1818 – 1883) [5] trong bản thảo kinh tế triết học 1884 đã bàn về nhu cầu cơ bản giữa con người với con người. Mác đã chỉ ra rằng trong sản xuất vật chất và tái sản xuất vật chất con người buộc phải có giao tiếp trực tiếp với nhau. Con người chỉ trở thành con người khi có mối quan hệ hiện thực với người khác, có giao tiếp trực tiếp với người khác.
Bắt đầu từ những năm 70 của thế kỉ XX, hàng loạt các nghiên cứu về GT được nghiên cứu bởi các nhà tâm lí học người Nga, sau đó là những nghiên cứu về giao tiếp ở nhiều góc độ khác nhau của khoa học và đời sống. * Những nghiên cứu ở góc độ tâm lí học Các nghiên cứu coi giao tiếp đặc trưng cho bản chất tâm lí, ý thức và nhân cách của con người (L. Những nghiên cứu này đã chỉ ra vai trò quan trọng của giao tiếp trong quá trình hình thành và phát triển nhận 10 thức. Ngoài ra, nghiên cứu cũng đã khẳng định rằng ngôn ngữ và các hệ thống kí hiệu khác không chỉ đơn thuần là phương tiện giao tiếp mà còn là công cụ tư duy.
Các nghiên cứu đã xem giao tiếp như là một nhu cầu hữu cơ của con người (L. Những nghiên cứu này đã thừa nhận bản chất xã hội của con người, trong đó giao tiếp là một điều kiện quan trọng để thể hiện bản thân và phát triển các mối quan hệ xã hội. Các nghiên cứu đã chỉ ra hậu quả của sự thiếu hụt giao tiếp đối với sự phát triển tâm lý của trẻ em, như M. Sự thiếu hụt giao tiếp có thể dẫn đến các vấn đề tâm lý như cô đơn, trầm cảm, khó khăn trong việc thiết lập và duy trì mối quan hệ xã hội, phân liệt cảm xúc và khó khăn trong việc giải quyết xung đột.
Các vấn đề này có thể ảnh hưởng xấu đến sự phát triển tâm lý và xã hội của trẻ, và có thể kéo dài đến khi trẻ trưởng thành. Quan điểm về giao tiếp được nhìn nhận dưới góc độ hoạt động đã gây nhiều tranh luận giữa các nhà khoa học, điển hình là cuộc tranh luận giữa A.Leonchiev coi giao tiếp là một dạng đặc biệt của hoạt động, trong khi đó B.Lomov coi hoạt động và giao tiếp là hai phạm trù đồng đẳng với nhau. Trong cuộc tranh luận này, hai nhà nghiên cứu đều thừa nhận bản chất xã hội của giao tiếp và đồng ý về nội dung tâm lý của giao tiếp, nhưng khác nhau về cách nhìn nhận và phân loại giao tiếp. Tại Việt Nam, dưới góc độ tâm lí, giao tiếp được nghiên cứu trong các công trình của các tác giả Ngô Công Hoàn [35], Nguyễn Ánh Tuyết, Nguyễn Như Mai, Đinh Kim Thoa [106] những nghiên cứu này đã góp phần mô tả đặc điểm phát triển tâm lí của trẻ em lứa tuổi mầm non, tiểu học, trong đó đề cập tới những đặc điểm tâm lí ảnh hưởng tới giao tiếp của trẻ.
* Những nghiên cứu giao tiếp ở góc độ văn hoá - xã hội Các nghiên cứu của Gudykunst W. Kim [128],[129] đã đánh giá vai trò của niềm tin và giá trị trong giao tiếp, và cho rằng văn hóa là một yếu tố ảnh hưởng lớn đến giao tiếp của con người. Nghiên cứu của Hoàng Thị Phương [85] đã xây dựng các biện pháp nhằm phát triển các hành vi giao tiếp có văn hóa cho trẻ mẫu giáo lớn. Nghiên cứu của Dobkin B.C [120] về 11 văn hóa giao tiếp trong các nhóm xã hội đã chỉ ra cách thức giao tiếp phù hợp và hiệu quả đối với các nhóm đối tượng khác nhau.
Trong khi đó, nghiên cứu của Elise.B [135] về ảnh hưởng của văn hoá trong giáo dục đã cho thấy việc giáo viên quan sát, nghiên cứu tình huống và tích cực giao tiếp với người học, kết nối với phụ huynh trên cơ sở hiểu môi trường sống và văn hóa đã có hiệu quả trong giáo dục. Tất cả các nghiên cứu này đều cho thấy vai trò quan trọng của văn hóa trong giao tiếp và giáo dục. Việc hiểu và tôn trọng các giá trị, niềm tin và thực tiễn văn hóa khác nhau giúp chúng ta có thể giao tiếp và tương tác một cách hiệu quả với những người khác. Các biện pháp và cách tiếp cận giao tiếp phù hợp với từng văn hóa và nhóm đối tượng khác nhau sẽ giúp tăng cường sự hiểu biết và tôn trọng giữa các cá nhân và nhóm trong xã hội.
Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu như Nguyễn Quang [88], Nguyễn Văn Lê [59], Trần Trọng Thuỷ [102], đã có đóng góp quan trọng trong việc nghiên cứu về văn hóa trong giao tiếp của các quốc gia trên thế giới và của Việt Nam. Các nghiên cứu đã phân tích những yếu tố ảnh hưởng đến giao tiếp thường gặp ở các nền văn hoá, triết lý về giao tiếp trong tục ngữ, vấn đề nhận thức về giao tiếp hay văn hóa giao tiếp trong dạy học bản ngữ. * Những nghiên cứu GT ở góc độ ngôn ngữ học A. Konsôva đã nghiên cứu về sự tiếp nhận ngôn ngữ của con người dưới góc độ sinh học, trong đó cho thấy rằng con người có khả năng tiếp nhận và sử dụng ngôn ngữ nhờ vào sự phát triển của não bộ và các chức năng liên quan đến ngôn ngữ.
Pacer [120] cũng đã nghiên cứu các phương tiện giao tiếp phi ngôn ngữ và cách sử dụng chúng hiệu quả. Các nghiên cứu của họ cho thấy rằng giao tiếp không chỉ dựa trên ngôn ngữ mà còn bao gồm các phương tiện khác như cử chỉ, biểu cảm mặt, âm thanh và hình ảnh. * Những nghiên cứu về giao tiếp ở góc độ giáo dục Lĩnh vực giáo dục giao tiếp cho trẻ em là một lĩnh vực nghiên cứu rất phong phú, bao gồm nhiều khía cạnh khác nhau của vấn đề giáo dục giao tiếp cho trẻ em. Các nghiên cứu trong lĩnh vực này tập trung vào vai trò và chức năng của giao tiếp trong sự phát triển của trẻ em, sự hình thành nhân cách và vai trò của giao tiếp trong việc vươn tới nhận thức và đánh giá bản thân thông qua người khác.
Đặc 12 điểm giao tiếp của trẻ của trẻ [140]; thiết lập mối quan hệ trong giao tiếp ở các giai đoạn phát triển của trẻ (Ia. Kolominxki); Giáo dục văn hóa, hành vi giao tiếp cho trẻ (X. (dẫn từ [85]); Yếu tố tình cảm trong quá trình giao tiếp của trẻ (A. Sipisưna); Nghiên cứu việc hình thành KNGT cho trẻ (Tara Winterton [93], Rae Pica [140], Charles.) Tại Việt Nam, có một số nghiên cứu về giáo dục GT cho học sinh ở các độ tuổi và các dân tộc khác nhau như vai trò của GT với quá trình giáo dục học sinh (Phạm Thị Nguyệt Lãng, Đào Thị Oanh, Vũ Thị Nho [28], Đinh Thế Định, Nguyễn Thị Nga [16], Nông Đình Đức [17], Nguyễn Bá Đức [18], Lê Mạnh Hùng [41], [42]); GT của trẻ thuộc dân tộc ít người khi tới trường (Phạm Song Hà [22][23], Phùng Thị Hằng [30], Ngô Giang Nam [70], [71]); Nghiên cứu mối tương quan giữa giáo dục gia đình với tính tích cực GT của thiếu niên (Vũ Thị Khánh Linh [63]); Các nghiên cứu về giáo dục hành vi GT văn hoá cho người học (Lưu Thu Thuỷ, Bùi Thị Hội [101], Hoàng Thị Phương [85], Hoàng Thị Bích Hường [49]; Nghiên cứu về đặc điểm GT của trẻ em (Nguyễn Văn Lũy, Trần Thị Tuyết Hoa [68]); Có thể thấy rằng các nghiên cứu về giao tiếp từ góc độ giáo dục rất đa dạng đã hướng tới các đối tượng với lứa tuổi, dân tộc, đặc điểm khác nhau, tuy nhiên chưa có nhiều nghiên cứu về giao tiếp của học sinh tiểu học * Nghiên cứu giao tiếp và kĩ năng giao tiếp dưới góc độ thông tin và truyền thông.
Nghiên cứu về giao tiếp và kỹ năng giao tiếp dưới góc độ thông tin và truyền thông tập trung vào việc nghiên cứu các mối quan hệ giữa giao tiếp, kỹ năng giao tiếp và các phương tiện thông tin và truyền thông hiện đại. Theo hướng này, có sự phân biệt rõ những khác biệt giữa giao tiếp và ngôn ngữ, nhấn mạnh rằng giao tiếp không chỉ là một hiện tượng tâm lý mà là sự tương tác xã hội. Điều này cho thấy rằng giao tiếp là một hoạt động tương tác xã hội, bao gồm nhiều khía cạnh khác nhau như ngôn ngữ, cử chỉ, biểu cảm và các phương tiện thông tin và truyền thông hiện đại. Nghiên cứu trong lĩnh vực này cũng tập trung vào việc nghiên cứu cách sử dụng các phương tiện thông tin và truyền thông hiện đại để tăng cường kỹ năng giao tiếp và hiệu quả giao tiếp.
Các nghiên cứu này đã đưa ra các giải pháp và 13 phương pháp giáo dục kỹ năng giao tiếp thông qua các phương tiện thông tin và truyền thông hiện đại. Các nghiên cứu về giao tiếp và kỹ năng giao tiếp rất phong phú và đa dạng, tập trung vào nhiều khía cạnh khác nhau của giao tiếp: tâm lý giao tiếp, hành vi văn hoá trong giao tiếp và ngôn ngữ trong giao tiếp,. Trong lĩnh vực giáo dục, giao tiếp và kỹ năng giao tiếp của học sinh phổ thông được chú ý và nghiên cứu nhiều hơn so với trẻ em ở độ tuổi tiểu học.