Luận Án Tiến Sĩ Về Phát Triển Kinh Tế Tư Nhân Tại Vùng Đông Nam Bộ

Luận án tiến sĩ nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân vùng đông nam bộ, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực kinh tế tại Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Hữu Trinh
• Người hướng dẫn: PGS. Cù Chí Lợi
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Phát Triển Kinh Tế Tư Nhân Vùng Đông Nam Bộ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài luận án
• 1.2. Tổng quan các nghiên cứu trong nước liên quan đến đề tài luận án
• 1.3. Tổng quan các nghiên cứu ngoài nước liên quan đến đề tài luận án
• 1.4. Nhận xét về các nghiên cứu trước đây
• 1.5. Những kế thừa từ các nghiên cứu trước đây
• 1.6. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.7. Khung phân tích của luận án
• 1.8. Giả thuyết nghiên cứu
• 1.9. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KINH TẾ TƯ NHÂN VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TƯ NHÂN
• 2.1. Khái quát về kinh tế tư nhân
• 2.2. Khái niệm kinh tế tư nhân
• 2.3. Tính tất yếu tồn tại của kinh tế tư nhân
• 2.4. Đặc điểm của kinh tế tư nhân
• 2.5. Vai trò của kinh tế tư nhân
• 2.6. Ưu điểm và hạn chế của kinh tế tư nhân
• 2.7. Nội dung và các chỉ tiêu đo lường sự phát triển của kinh tế tư nhân
• 2.8. Nội dung phát triển kinh tế tư nhân
• 2.9. Các chỉ tiêu đo lường sự phát triển của kinh tế tư nhân
• 2.10. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của kinh tế tư nhân
• 2.11. Các yếu tố về chính sách và thể chế
• 2.12. Các yếu tố liên quan đến việc thực thi các quy định và hoạt động của bộ máy nhà nước đối với khu vực kinh tế tư nhân
• 2.13. Các yếu tố liên quan đến sự bất bình đẳng trong cơ chế chính sách đối với khu vực kinh tế tư nhân trong tương quan với kinh tế nhà nước và khu vực FDI
• 2.14. Các yếu tố liên quan đến nội lực và văn hóa kinh doanh của doanh nghiệp
• 2.15. Các yếu tố thuộc về môi trường đầu tư và kinh doanh
• 2.16. Kinh nghiệm phát triển kinh tế tư nhân ở các quốc gia và bài học kinh nghiệm cho kinh tế tư nhân vùng Đông Nam Bộ
• 2.17. Kinh nghiệm phát triển kinh tế tư nhân ở các quốc gia
• 2.18. Bài học kinh nghiệm cho phát triển kinh tế tư nhân vùng Đông Nam Bộ
• 2.19. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VỀ THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ TƯ NHÂN VÙNG ĐÔNG NAM BỘ GIAI ĐOẠN 2005-2020
• 3.1. Khái quát về vùng Đông Nam Bộ
• 3.2. Thực trạng phát triển của kinh tế tư nhân vùng Đông Nam Bộ giai đoạn 2005-2020
• 3.3. Khái quát sự phát triển của kinh tế tư nhân Vùng giai đoạn 2005-2020
• 3.4. Thực trạng nguồn lực đầu vào của kinh tế tư nhân Vùng giai đoạn 2005-2020
• 3.5. Kết quả hoạt động kinh doanh của kinh tế tư nhân Vùng giai đoạn 2005-2020
• 3.6. Phân tích mối quan hệ tương quan giữa môi trường kinh doanh và sự phát triển của kinh tế tư nhân vùng Đông Nam Bộ giai đoạn 2005-2020
• 3.7. Môi trường kinh doanh và sự gia tăng về số lượng doanh nghiệp thuộc thành phần kinh tế tư nhân Vùng giai đoạn 2005-2020
• 3.8. Môi trường kinh doanh và sự gia tăng về số lượng doanh nghiệp theo quy mô lao động thuộc thành phần kinh tế tư nhân Vùng giai đoạn 2005-2020
• 3.9. Môi trường kinh doanh và sự gia tăng về số lượng doanh nghiệp theo quy mô vốn thuộc thành phần kinh tế tư nhân Vùng giai đoạn 2005-2020
• 3.10. Môi trường kinh doanh và kết quả hoạt động của kinh tế tư nhân vùng Đông Nam Bộ giai đoạn 2005-2020
• 3.11. Tóm tắt ảnh hưởng của môi trường kinh doanh đến sự phát triển của kinh tế tư nhân Vùng giai đoạn 2005-2020
• 3.12. Đánh giá chung về sự phát triển của kinh tế tư nhân vùng Đông Nam Bộ giai đoạn 2005-2020
• 3.13. Những mặt tích cực
• 3.14. Những tồn tại, hạn chế và nguyên nhân
• 3.15. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KINH TẾ TƯ NHÂN VÙNG ĐÔNG NAM BỘ GIAI ĐOẠN 2020-2030
• 4.1. Dự báo tình hình phát triển kinh tế tư nhân Vùng Đông Nam Bộ giai đoạn 2021-2030
• 4.2. Một số tác động ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế tư nhân vùng Đông Nam Bộ giai đoạn 2021-2030
• 4.3. Xu hướng vận động phát triển của kinh tế tư nhân vùng Đông Nam Bộ
• 4.4. Quan điểm, định hướng phát triển kinh tế tư nhân Vùng giai đoạn 2021-2030
• 4.5. Một số giải pháp phát triển kinh tế tư nhân Vùng giai đoạn 2021-2030
• 4.6. Đối với Chính phủ và chính quyền cấp tỉnh, thành phố vùng Đông Nam Bộ
• 4.7. Đối với bản thân doanh nghiệp khu vực kinh tế tư nhân
• 4.8. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục 1: Phân loại thành phần kinh tế theo quan điểm của ĐCSVN
• Phụ lục 2: Phân loại TPKT trong điều tra doanh nghiệp, 2001-2020

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Kinh Tế Tư Nhân Vùng Đông Nam Bộ

Vùng Đông Nam Bộ là một trong những khu vực kinh tế năng động nhất của Việt Nam, với sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế tư nhân. Sự phát triển này không chỉ đóng góp vào tăng trưởng GDP mà còn tạo ra nhiều việc làm cho người lao động. Theo số liệu từ Tổng cục Thống kê, vùng này hiện có khoảng 335.000 doanh nghiệp tư nhân, chiếm hơn 40% tổng số doanh nghiệp cả nước. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của doanh nghiệp tư nhân trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế và cải thiện đời sống người dân.

1.1. Đặc Điểm Kinh Tế Tư Nhân Tại Đông Nam Bộ

Kinh tế tư nhân tại Đông Nam Bộ có những đặc điểm nổi bật như tính linh hoạt và khả năng thích ứng nhanh với thị trường. Các doanh nghiệp tư nhân thường hoạt động trong các lĩnh vực như thương mại, dịch vụ và sản xuất. Sự đa dạng này giúp kinh tế tư nhân phát triển mạnh mẽ và đóng góp đáng kể vào ngân sách nhà nước.

1.2. Vai Trò Của Chính Sách Trong Phát Triển Kinh Tế Tư Nhân

Chính sách phát triển kinh tế tư nhân đóng vai trò quan trọng trong việc tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp hoạt động. Các chính sách hỗ trợ như giảm thuế, cải cách thủ tục hành chính đã giúp doanh nghiệp tư nhân phát triển mạnh mẽ hơn. Điều này không chỉ thúc đẩy phát triển kinh tế mà còn tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh.

II. Thách Thức Trong Phát Triển Kinh Tế Tư Nhân Vùng Đông Nam Bộ

Mặc dù có nhiều tiềm năng, kinh tế tư nhân vùng Đông Nam Bộ vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như chính sách chưa đồng bộ, môi trường kinh doanh chưa thật sự thuận lợi và sự cạnh tranh từ các doanh nghiệp lớn là những rào cản lớn. Theo nghiên cứu của Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội, những thách thức này cần được giải quyết để phát triển kinh tế bền vững.

2.1. Rào Cản Về Chính Sách Và Thể Chế

Chính sách phát triển kinh tế tư nhân hiện tại còn nhiều bất cập, gây khó khăn cho các doanh nghiệp trong việc tiếp cận nguồn lực và thị trường. Việc cải cách thể chế là cần thiết để tạo ra môi trường kinh doanh thuận lợi hơn cho doanh nghiệp tư nhân.

2.2. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Kinh Tế Tư Nhân

Biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động sản xuất và kinh doanh của doanh nghiệp tư nhân. Các doanh nghiệp cần có chiến lược ứng phó hiệu quả để giảm thiểu tác động tiêu cực từ biến đổi khí hậu đến kinh tế tư nhân.

III. Giải Pháp Đẩy Mạnh Phát Triển Kinh Tế Tư Nhân Vùng Đông Nam Bộ

Để thúc đẩy phát triển kinh tế tư nhân, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này bao gồm cải cách chính sách, nâng cao năng lực cạnh tranh và hỗ trợ doanh nghiệp trong việc tiếp cận nguồn vốn. Việc thực hiện các giải pháp này sẽ giúp doanh nghiệp tư nhân phát triển bền vững và đóng góp nhiều hơn cho nền kinh tế.

3.1. Cải Cách Chính Sách Hỗ Trợ Doanh Nghiệp

Cải cách chính sách hỗ trợ doanh nghiệp là cần thiết để tạo điều kiện thuận lợi cho kinh tế tư nhân phát triển. Các chính sách cần tập trung vào việc giảm thuế, đơn giản hóa thủ tục hành chính và tạo ra môi trường cạnh tranh công bằng.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Của Doanh Nghiệp

Nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp tư nhân thông qua đào tạo nguồn nhân lực và ứng dụng công nghệ mới là rất quan trọng. Các doanh nghiệp cần được khuyến khích đầu tư vào nghiên cứu và phát triển để cải thiện chất lượng sản phẩm và dịch vụ.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Kinh Tế Tư Nhân

Nghiên cứu về kinh tế tư nhân tại vùng Đông Nam Bộ đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực. Các doanh nghiệp tư nhân không chỉ tạo ra việc làm mà còn đóng góp vào ngân sách nhà nước. Theo số liệu từ Tổng cục Thống kê, doanh nghiệp tư nhân đã đóng góp khoảng 30% vào tổng thu ngân sách của vùng. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của doanh nghiệp tư nhân trong phát triển kinh tế.

4.1. Kết Quả Hoạt Động Kinh Doanh Của Doanh Nghiệp Tư Nhân

Hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp tư nhân tại Đông Nam Bộ đã có những bước tiến đáng kể. Nhiều doanh nghiệp đã mở rộng quy mô và tăng trưởng doanh thu, góp phần vào sự phát triển chung của nền kinh tế.

4.2. Đóng Góp Của Kinh Tế Tư Nhân Vào Ngân Sách Nhà Nước

Đóng góp của kinh tế tư nhân vào ngân sách nhà nước là rất lớn. Các doanh nghiệp tư nhân đã tạo ra nguồn thu ổn định cho ngân sách, giúp chính phủ có thêm nguồn lực để đầu tư vào phát triển hạ tầng và các dịch vụ công.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Kinh Tế Tư Nhân Vùng Đông Nam Bộ

Tương lai của kinh tế tư nhân vùng Đông Nam Bộ hứa hẹn sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ. Với những chính sách hỗ trợ hợp lý và môi trường kinh doanh thuận lợi, doanh nghiệp tư nhân sẽ có cơ hội lớn để mở rộng và đóng góp nhiều hơn cho nền kinh tế. Việc phát triển bền vững kinh tế tư nhân sẽ là động lực quan trọng cho sự phát triển kinh tế của vùng trong những năm tới.

5.1. Dự Báo Xu Hướng Phát Triển Kinh Tế Tư Nhân

Dự báo rằng kinh tế tư nhân sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ trong những năm tới. Các doanh nghiệp sẽ ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và tạo ra việc làm.

5.2. Những Yếu Tố Quyết Định Thành Công Của Kinh Tế Tư Nhân

Các yếu tố như chính sách hỗ trợ, môi trường kinh doanh và năng lực cạnh tranh sẽ quyết định sự thành công của doanh nghiệp tư nhân. Việc chú trọng vào những yếu tố này sẽ giúp kinh tế tư nhân phát triển bền vững và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Phát triển kinh tế tư nhân vùng Đông Nam Bộ", chuyên ngành Kinh tế chính trị (Mã ngành: 9.02), do nghiên cứu sinh Nguyễn Hữu Trinh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Cù Chí Lợi tại Học viện Khoa học xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (2022), đặt nền tảng học thuật tiên phong trong việc giải mã quy luật vận động và vai trò động lực của khu vực kinh tế tư nhân (KTTN) tại đầu tàu kinh tế năng động nhất cả nước. Bối cảnh nghiên cứu diễn ra khi Việt Nam trải qua 35 năm Đổi mới, chuyển dịch căn bản từ tư duy kế hoạch hóa tập trung sang hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN). Mặc dù các văn kiện Đại hội Đảng từ khóa IX đến XIII liên tục nâng tầm KTTN từ "một trong những động lực" (ĐH X, 2006) thành "động lực quan trọng" của nền kinh tế (ĐH XII, 2016; ĐH XIII, 2021), thực tiễn vẫn tồn tại khoảng cách lớn giữa chủ trương và sự bình đẳng thực thi thể chế.

Khoảng trống nghiên cứu (Research gap) được xác định cụ thể: phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận KTTN ở cấp độ vĩ mô toàn quốc (Đậu Anh Tuấn, Lê Duy Bình, Phạm Ngọc Thạch, 2011; Lê Duy Bình, 2018) hoặc phân tích đơn lẻ từng địa phương độc lập (Nguyễn Minh Tuấn, 2005; Vũ Hùng Cường, 2021), hoàn toàn bỏ ngỏ khung phân tích KTTN dưới giác độ không gian liên kết vùng kinh tế trọng điểm. Luận án giải quyết hệ thống câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm định các giả thuyết (Hypotheses - H):

• RQ1: Hiệu quả kinh doanh và năng suất lao động của KTTN vùng Đông Nam Bộ (ĐNB) chuyển biến ra sao trong tương quan so sánh với doanh nghiệp nhà nước (DNNN) và doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI)?
• RQ2: Mức độ đóng góp của KTTN đối với tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP), chuyển dịch cơ cấu kinh tế và ngân sách nhà nước (NSNN) tại vùng ĐNB đạt quy mô và chất lượng như thế nào?
• RQ3: Các yếu tố thuộc môi trường kinh doanh (MTKD) cấp tỉnh tác động cụ thể ra sao đến số lượng và hiệu suất hoạt động của doanh nghiệp tư nhân (DNTN)?
• H1: Các chỉ số thành phần của môi trường kinh doanh có mối tương quan nghịch chiều với sự gia tăng rào cản quy mô của doanh nghiệp KTTN vùng ĐNB.
• H2: Các chỉ số thành phần của môi trường kinh doanh có mối tương quan thuận chiều với hiệu suất kinh doanh (ROA, ROE, năng suất lao động) của doanh nghiệp KTTN vùng ĐNB.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp chặt chẽ giữa học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của Chủ nghĩa Mác - Lênin (quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ lực lượng sản xuất), lý thuyết Lợi thế cạnh tranh quốc gia thông qua Mô hình Kim cương (Diamond Model) của Michael Porter (1990, 2004), và lý thuyết Ràng buộc ngân sách mềm (Soft Budget Constraint) của János Kornai (1980). Đóng góp đột phá của luận án được lượng hóa qua phạm vi nghiên cứu thực chứng tại 6 tỉnh, thành phố thuộc vùng ĐNB (TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu, Tây Ninh, Bình Phước) trong chuỗi dữ liệu 16 năm (2005–2020), với quy mô địa bàn chiếm 23.564,4 km² diện tích, 18,5% dân số cả nước, thu nhập bình quân 6,28 triệu đồng/tháng (cao nhất quốc gia) và nắm giữ hơn 335.000 doanh nghiệp đang hoạt động (chiếm hơn 40% tổng số doanh nghiệp toàn quốc tính đến ngày 31/12/2020).

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước phản ánh hai luồng quan điểm đối thoại học thuật sâu sắc về khu vực kinh tế tư nhân trong tiến trình chuyển đổi thể chế:

Luồng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào mối quan hệ giữa thể chế, quyền tài sản và sự trỗi dậy của KTTN tại các nền kinh tế chuyển đổi hậu xã hội chủ nghĩa. Tại Đông Âu, Sonfield (2000) và Zídek (2014) chỉ ra rằng việc tư nhân hóa và cải cách hành chính tại Hungary (1989–2004) đã giải phóng năng lực sản xuất của khu vực doanh nghiệp vừa và nhỏ, song cũng để lại hệ lụy về bất bình đẳng nếu thiếu cơ chế tái phân bổ nguồn lực. Jan (2003) chứng minh tại Ba Lan, Séc và Hungary, các DNTN mới thành lập có hiệu suất vượt trội hơn hẳn các DNNN tư nhân hóa nhờ không bị chi phối bởi tư duy bao cấp cũ. Ngược lại, tại Trung Quốc, Naughton (1995, 2007) đưa ra luận điểm "phát triển ngoài kịch bản" (growing out of the plan), khẳng định kinh tế tư nhân có thể bứt phá thông qua cạnh tranh mà không nhất thiết phải tư nhân hóa ồ ạt các tập đoàn nhà nước chiến lược. Đối lập với quan điểm của Naughton, Zhang (2004) và Chi, Wang, Young (2010) lập luận gay gắt rằng việc duy trì kiểm soát nhà nước tại các doanh nghiệp cổ phần hóa vẫn duy trì "ràng buộc ngân sách mềm", vi phạm quyền cổ đông thiểu số và làm suy giảm hiệu quả phân bổ vốn.

Luồng nghiên cứu thứ hai khảo sát tác động của môi trường kinh doanh và chi phí thể chế đối với hiệu suất DNTN. McArthur & Sachs (2001) với Chỉ số Cạnh tranh Tăng trưởng (GCI) cùng hệ thống báo cáo Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) từ 2005 đến 2020 của VCCI và USAID xác lập khung đo lường gồm 10 chỉ số thành phần tác động trực tiếp đến chi phí giao dịch. Trong nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam, Văn Thắng và Freeman (2009) chỉ ra hiệu ứng "lấn át" (crowding-out effect) rõ nét: mật độ DNNN tại một tỉnh càng cao thì DNTN càng khó tiếp cận đất đai và tín dụng ngân hàng, làm suy giảm tốc độ tăng trưởng GRDP. Tarp và Rand (2010), Nguyen và cộng sự (2016) phân tích tính hai mặt của chi phí phi chính thức, thừa nhận hiện tượng chi phí "bôi trơn" có thể hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua rào cản hành chính ngắn hạn nhưng Dang (2016) và Nguyen & Van Dijk (2012) khẳng định tham nhũng làm xói mòn tích lũy vốn dài hạn và làm méo mó môi trường cạnh tranh bình đẳng.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        TIẾN TRÌNH Y VĂN VÀ VỊ TRÍ LUẬN ÁN                         |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  1. Chuyển đổi thể chế & Sở hữu:                                                 |
|     - Đông Âu (Sonfield 2000; Jan 2003; Zídek 2014): Tư nhân hóa triệt để.        |
|     - Trung Quốc (Naughton 1995; Zhang 2004): Cạnh tranh phi nhà nước.            |
|                                                                                   |
|  2. Thể chế & Môi trường kinh doanh:                                             |
|     - Mô hình Kim cương (Porter 1990, 2004); Khung GCI (McArthur & Sachs 2001).   |
|     - Khung PCI & Quản trị (VCCI/USAID 2005-2020; McCulloch et al. 2013).         |
|     - Hiệu ứng lấn át & Chi phí phi chính thức (Văn Thắng 2009; Tarp & Rand 2010)|
+-----------------------------------------------------------------------------------+
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                     KHOẢNG TRỐNG HỌC THUẬT & ĐỊNH VỊ CỦA LUẬN ÁN                   |
|  - Khỏa lấp sự thiếu hụt khung phân tích KTTN dưới góc độ Không gian Kinh tế Vùng.|
|  - Kết hợp Kinh tế chính trị Mác - Lênin với Kinh tế lượng thực chứng (2005-2020).|
|  - Đánh giá tương quan 10 chỉ số PCI với cấu trúc vốn, lao động, ROA, ROE, TFP.   |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Luận án định vị chính xác khoảng trống học thuật bằng cách kết nối lý thuyết kinh tế chính trị mác-xít với phân tích định lượng thực chứng về 10 chỉ số thành phần PCI tại 6 tỉnh vùng ĐNB, so sánh trực tiếp với hai trường hợp quốc tế điển hình là tỉnh Chiết Giang - Trung Quốc (Zhang & Liu, 2013) và tiến trình tái cấu trúc doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Hungary (Zídek, 2014).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và phát triển các hệ hình lý thuyết kinh tế chính trị trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi định hướng XHCN:

Thứ nhất, luận án cụ thể hóa quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất của Karl Marx trong điều kiện kinh tế thị trường hiện đại. Karl Marx từng khẳng định: "khi phân tích những hình thái kinh tế thì người ta không thể dùng kính hiển vi hay những chất phản ứng hóa học được. Sức trừu tượng sẽ thay thế cho hai cái đó" (Marx, 1976). Luận án chứng minh sự tồn tại đa dạng của các hình thức sở hữu tư nhân (công ty cổ phần, TNHH, DNTN) không mâu thuẫn với bản chất định hướng XHCN mà chính là phương thức xã hội hóa tư bản và giải phóng sức sản xuất của xã hội. Luận án trích dẫn luận điểm sâu sắc của Ph. Ăngghen: "Vậy sản xuất tư bản tư nhân nghĩa là gì? Là sản xuất của người kinh doanh riêng biệt; và sản xuất ấy há chẳng ngày càng trở thành một ngoại lệ đó sao? Sản xuất TBCN của những công ty cổ phần đã không còn là một nền sản xuất tư nhân nữa, mà là một nền sản xuất cho một số đông cổ đông" (Mác - Ăngghen, 1995) và cảnh báo mang tính nguyên tắc của V.I. Lê-nin: "Tìm cách ngăn cấm triệt để mọi sự phát triển của sự trao đổi tư nhân, không phải là quốc doanh, tức là của thương mại, tức là của chủ nghĩa tư bản, một sự phát triển không thể tránh khỏi được khi có hàng triệu người sản xuất nhỏ. Chính sách ấy là một sự dại dột và tự sát đối với Đảng nào muốn áp dụng nó" (Lê-nin, 1978).

Thứ hai, nghiên cứu tái khẳng định và mở rộng lý thuyết "Ràng buộc ngân sách mềm" của János Kornai (1980) và Shaomin cùng cộng sự (2014). Bằng chứng thực nghiệm tại ĐNB chỉ ra rằng sự ưu ái tiếp cận tài nguyên (đất đai, tín dụng công) đối với DNNN không tạo ra hiệu quả biên tương xứng, trong khi khu vực DNTN dù chịu ràng buộc ngân sách cứng và bất lợi chính sách nhưng vẫn duy trì năng lực sinh lời và tạo việc làm vượt trội.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án thiết lập sự tích hợp đa chiều giữa ba trường phái lý thuyết: (1) Kinh tế chính trị Mác - Lênin (phân tích sở hữu, giai cấp, lực lượng sản xuất và kiến trúc thượng tầng); (2) Mô hình Kim cương của Michael Porter (phân tích 4 điều kiện cốt lõi: yếu tố sản xuất, điều kiện cầu, công nghiệp phụ trợ, chiến lược cạnh tranh cùng 2 biến ngoại sinh là vai trò Chính phủ và cơ hội ngẫu nhiên); (3) Lý thuyết Thể chế kinh tế mới (phân tích chi phí giao dịch, quyền tài sản và quản trị công cấp tỉnh).

                      KHUNG PHÂN TÍCH LUẬN ÁN TIẾN SĨ
  
   +-------------------------------------------------------------------------+
   |             CƠ SỞ LÝ LUẬN KINH TẾ CHÍNH TRỊ & THỂ CHẾ KINH TẾ           |
   | - Quy luật QHSX phù hợp LLSX  - Lý thuyết Lợi thế cạnh tranh (Porter)   |
   | - Ràng buộc ngân sách (Kornai)- Khung thể chế & Môi trường KD (PCI/WB)  |
   +-------------------------------------------------------------------------+
   +-------------------------------------------------------------------------+
   |          MÔI TRƯỜNG KINH DOANH VÙNG ĐÔNG NAM BỘ (2005 - 2020)           |
   | - Gia nhập thị trường           - Tiếp cận đất đai & tính ổn định       |
   | - Minh bạch & Tiếp cận thông tin- Chi phí thời gian thực hiện TTHC      |
   | - Chi phí không chính thức      - Cạnh tranh bình đẳng (so với DNNN/FDI)|
   | - Tính năng động chính quyền    - Dịch vụ hỗ trợ & Đào tạo lao động     |
   | - Thiết chế pháp lý & ANTT      - Cơ chế liên kết vùng                  |
   +-------------------------------------------------------------------------+
   +---------------------------------+     +---------------------------------+
   |    NGUỒN LỰC ĐẦU VÀO KTTN       |     |  KẾT QUẢ & HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG   |
   | - Quy mô vốn đăng ký & thực tế  |     | - Doanh thu thuần & Lợi nhuận   |
   | - Lao động & Chất lượng nhân lực|     | - Hệ số sinh lời ROA, ROE       |
   | - Tiếp cận mặt bằng & công nghệ |     | - Năng suất lao động & TFP      |
   +---------------------------------+     +---------------------------------+
   +-------------------------------------------------------------------------+
   |                     ĐÓNG GÓP KINH TẾ - XÃ HỘI CỦA KTTN                  |
   | - Tăng trưởng GRDP vùng         - Chuyển dịch cơ cấu ngành & lãnh thổ   |
   | - Giải quyết việc làm xã hội    - Đóng góp thu Ngân sách Nhà nước       |
   | - Thúc đẩy hội nhập quốc tế     - Thúc đẩy đổi mới sáng tạo xã hội      |
   +-------------------------------------------------------------------------+
   +-------------------------------------------------------------------------+
   |       QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG & HỆ THỐNG GIẢI PHÁP ĐẾN NĂM 2030           |
   +-------------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích đặt ra giới hạn biên rõ ràng (Boundary conditions): Luận án nghiên cứu các thực thể doanh nghiệp tư nhân chính thức (DNTN, Công ty TNHH, Công ty Cổ phần) theo Luật Doanh nghiệp, loại trừ khu vực hộ kinh doanh cá thể phi chính thức và doanh nghiệp FDI để đảm bảo tính đồng nhất của chuỗi số liệu thống kê.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp với chủ nghĩa hiện thực phản biện (Critical Realism) và chủ nghĩa thực chứng (Positivism). Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level design) kết hợp giữa phương pháp trừu tượng hóa khoa học, phương pháp logic - lịch sử và kỹ thuật kinh tế lượng thực chứng. Luận án giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa tích lũy về lượng dẫn đến sự biến đổi về chất trong cơ cấu quy mô của KTTN vùng ĐNB giai đoạn 2005–2020.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua 3 giai đoạn độc lập:

1. Thu thập dữ liệu thứ cấp chuẩn hóa: Tổng hợp từ Niên giám thống kê của Cục Thống kê 6 tỉnh, thành phố vùng ĐNB; dữ liệu Điều tra Doanh nghiệp (ĐTDN) hàng năm của Tổng cục Thống kê (GSO) từ 2005 đến 2020; hệ thống dữ liệu PCI của VCCI/USAID.
2. Tổng hợp và kiểm soát sai số: Hợp nhất dữ liệu vi mô cấp tỉnh thành bảng ma trận dữ liệu toàn vùng 16 năm liên tục.
3. Phân tích đối chuẩn (Triangulation): Luận án thực hiện đối chiếu chéo giữa dữ liệu thống kê nhà nước, chỉ số đánh giá của cộng đồng doanh nghiệp và các nghiên cứu độc lập của CIEM, DERG, Đại học Copenhagen (UoC).

Độ tin cậy và giá trị nội tại được kiểm soát bằng việc kiểm định tính đồng nhất của mẫu, loại bỏ các quan sát dị biệt và đảm bảo tính nhất quán của các chỉ số tài chính kế toán theo chuẩn mực Việt Nam (VAS).

Data và phân tích

Luận án sử dụng phần mềm phân tích thống kê chuyên dụng để thực hiện hai kỹ thuật phân tích cốt lõi:

Thứ nhất, thực hiện kiểm định t cho hai mẫu độc lập (Independent-samples t-test) nhằm đánh giá sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về hiệu quả kinh doanh giữa khu vực DNTN với DNNN và FDI. Luận án tiến hành kiểm định Levene về tính đồng nhất của phương sai (Test of Homogeneity of Variances):

• Trường hợp $Sig. > 0{,}05$, sử dụng kết quả t-test ở phần phương sai tổng thể đồng nhất (Equal variances assumed).
• Trường hợp $Sig. \le 0{,}05$, sử dụng kết quả t-test ở phần phương sai tổng thể không đồng nhất (Equal variances not assumed). Kết luận trung bình hai nhóm có sự khác biệt thực sự khi giá trị $Sig. (2\text{-tailed}) \le 0{,}05$.

Thứ hai, phân tích hệ số tương quan tuyến tính Pearson ($r$) với công thức: $$r = \frac{\sum_{i=1}^{n} (x_i - \bar{x})(y_i - \bar{y})}{\sqrt{\sum_{i=1}^{n} (x_i - \bar{x})^2 \sum_{i=1}^{n} (y_i - \bar{y})^2}}$$ Mức ý nghĩa thống kê $p < 0{,}10$ ($10%$) và $p < 0{,}05$ ($5%$) được thiết lập làm ngưỡng kiểm chuẩn để xác định chiều hướng tác động giữa 10 chỉ số thành phần PCI (gia nhập thị trường, đất đai, minh bạch, chi phí thời gian, chi phí không chính thức, cạnh tranh bình đẳng, tính năng động, hỗ trợ DN, đào tạo lao động, thiết chế pháp lý) với quy mô vốn, lao động, tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA), tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) và năng suất lao động của KTTN vùng ĐNB.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Quá trình phân tích thực chứng giai đoạn 2005–2020 mang lại 5 phát hiện then chốt:

Thứ nhất, Sự bùng nổ về quy mô lượng nhưng điểm nghẽn về chất lượng vốn và công nghệ: Đến hết ngày 31/12/2020, vùng ĐNB có 335.000 doanh nghiệp đang hoạt động, chiếm hơn 40% số doanh nghiệp cả nước. Tuy nhiên, hơn 95% DNTN trong vùng có quy mô siêu nhỏ, nhỏ và vừa; tỷ lệ tiếp cận công nghệ cao rất thấp. Nghiên cứu trích dẫn khảo sát của CIEM, GSO, DERG và Đại học Copenhagen cho thấy: có sự bất bình đẳng gay gắt khi 86% DNNN nhận được hỗ trợ nghiên cứu và phát triển (R&D) từ ngân sách, trong khi tỷ lệ này ở các DNTN vùng ĐNB xấp xỉ 0%. DNTN chủ yếu sử dụng công nghệ khấu hao trung bình, làm giảm tốc độ tăng năng suất các yếu tố tổng hợp (TFP).

Thứ hai, Hiệu suất sinh lời tài chính vượt trội nhưng năng suất lao động thô thấp hơn FDI: Kết quả kiểm định t-test cho thấy hệ số sinh lời trên tài sản (ROA) và trên vốn chủ sở hữu (ROE) của DNTN vùng ĐNB giai đoạn 2005–2019 đạt mức trung bình cao hơn và linh hoạt hơn so với DNNN ($p < 0{,}05$). Dù vậy, năng suất lao động tính trên đầu công nhân của DNTN vẫn tụt hậu so với khu vực FDI do tính thâm dụng lao động phổ thông trong ngành da giày, dệt may, chế biến gỗ.

Thứ ba, Sự lệch pha giữa tăng trưởng vốn và rào cản đất đai: Phân tích tương quan chỉ ra chỉ số Tiếp cận đất đai và Chi phí thời gian có tương quan nghịch với sự gia tăng quy mô vốn của DNTN ($p < 0{,}05$). Khó khăn trong cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất khiến doanh nghiệp không thể tiếp cận tín dụng thế chấp ngân hàng, trực tiếp kìm hãm sự mở rộng quy mô.

Thứ tư, Tác động tiêu cực của chi phí không chính thức: Kết quả phân tích tương quan giữa chỉ số Chi phí không chính thức và hiệu quả hoạt động kinh tế chứng minh rằng việc phải chi trả các khoản chi phí không chính thức làm giảm trực tiếp biên lợi nhuận ròng của DNTN, đồng thời bóp méo môi trường cạnh tranh bình đẳng (ủng hộ phát hiện của Dang, 2016 và Nguyen & Van Dijk, 2012).

Thứ năm, Đóng góp trụ cột vào thu ngân sách và huy động vốn xã hội: KTTN vùng ĐNB huy động trên 40% tổng vốn đầu tư toàn xã hội của vùng, đóng góp tỷ trọng thuế và nghĩa vụ nộp NSNN tăng liên tục qua các năm (Bảng 3.12), trở thành nguồn thu nội địa bền vững vượt qua tỷ trọng đóng góp của DNNN trong giai đoạn 2015–2020.

+---------------------------------------------------------------------------------------+
|              TỔNG HỢP CÁC PHÁT HIỆN THỰC CHỨNG TỪ DỮ LIỆU ĐNB (2005 - 2020)           |
+------------------------------------+--------------------------------------------------+
| Khía cạnh phân tích                | Kết quả định lượng & Bằng chứng thực tế          |
+------------------------------------+--------------------------------------------------+
| 1. Tỷ trọng số lượng doanh nghiệp  | 335.000 DN (Chiếm > 40% doanh nghiệp toàn quốc). |
| 2. Hỗ trợ Nghiên cứu & Phát triển  | 86% DNNN nhận hỗ trợ R&D vs 0% DNTN (CIEM/GSO).  |
| 3. Huy động vốn đầu tư xã hội      | Chiếm > 40% tổng vốn đầu tư toàn xã hội của vùng.|
| 4. Hiệu suất sinh lời (ROA, ROE)   | DNTN vượt trội DNNN ở mức ý nghĩa p < 0,05.      |
| 5. Điểm nghẽn thể chế cốt lõi      | Tiếp cận đất đai, thủ tục hành chính, chi phí ẩn.|
+------------------------------------+--------------------------------------------------+

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Luận án bổ sung luận cứ khẳng định tính tất yếu khách quan và vai trò nền tảng của KTTN trong thời kỳ quá độ lên CNXH; làm sáng tỏ quy luật tương tác giữa quản trị nhà nước cấp địa phương và động lực phát triển doanh nghiệp tư nhân.
• Về phương pháp luận: Thiết lập quy trình phân tích kết hợp giữa thống kê mô tả kinh tế chính trị với kiểm định kinh tế lượng trên chuỗi dữ liệu bảng cấp vùng, có thể áp dụng cho các vùng kinh tế khác như Đồng bằng sông Hồng hay Tây Nam Bộ.
• Về thực tiễn quản trị doanh nghiệp: Doanh nghiệp tư nhân vùng ĐNB cần chủ động chuyển đổi mô hình quản trị gia đình sang quản trị công ty hiện đại, tăng cường liên kết chuỗi giá trị và trích lập quỹ R&D nội bộ.
• Về hàm ý chính sách:
  1. Chính phủ và chính quyền cấp tỉnh (TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai...): Xóa bỏ triệt để tình trạng phân biệt đối xử vô hình giữa DNTN với DNNN và FDI trong tiếp cận đất đai, nguồn lực công và các gói kích cầu công nghệ.
  2. Cải cách thủ tục hành chính: Triển khai triệt để dịch vụ công trực tuyến cấp độ 4, công khai quy hoạch đất đai để triệt tiêu chi phí không chính thức và rút ngắn chi phí thời gian.
  3. Tạo lập thể chế liên kết vùng: Xây dựng Hội đồng điều phối kinh tế vùng ĐNB thực quyền nhằm giải quyết bài toán hạ tầng giao thông kết nối và chuỗi cung ứng logistics đồng bộ.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ rõ 4 giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn dữ liệu thống kê: Nguồn dữ liệu thứ cấp từ Niên giám và Điều tra Doanh nghiệp chưa cho phép bóc tách sâu các chỉ số tài chính vi mô chi tiết của từng phân ngành kinh tế cấp 4.
2. Phạm vi đối tượng: Nghiên cứu mới tập trung vào các doanh nghiệp tư nhân có đăng ký chính thức, chưa bao quát được khu vực kinh tế hộ gia đình cá thể (vốn có quy mô rất lớn tại ĐNB).
3. Không gian thể chế: Đánh giá môi trường kinh doanh chủ yếu tập trung vào cấp độ điều hành chính quyền địa phương thông qua chỉ số PCI, chưa lượng hóa hết các cú sốc vĩ mô toàn cầu (như chiến tranh thương mại hay đại dịch COVID-19 giai đoạn cuối 2020).
4. Mô hình kinh tế lượng: Luận án sử dụng kiểm định t-test và phân tích tương quan tuyến tính Pearson, chưa áp dụng các mô hình hồi quy đa biến dữ liệu bảng nâng cao (như FEM, REM, GMM) để kiểm soát hiện tượng nội sinh tiềm ẩn giữa thể chế và tăng trưởng.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future research agenda) đề xuất mở rộng:

• Ứng dụng mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) để đo lường hiệu ứng lan tỏa (Spillover effects) của KTTN giữa các tỉnh trong vùng ĐNB.
• Khảo sát quá trình chuyển đổi số và phát triển kinh tế xanh trong khu vực DNTN dưới tác động của cam kết Net Zero.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Tác động học thuật: Đóng góp tài liệu tham khảo chuẩn mực cho công tác giảng dạy, nghiên cứu chuyên ngành Kinh tế chính trị và Quản lý kinh tế tại các viện nghiên cứu, trường đại học; cung cấp khung phân tích cho các luận án tiến sĩ kế tiếp về kinh tế vùng.
• Chuyển đổi ngành và khu vực kinh tế: Cung cấp luận cứ thực tiễn cho cộng đồng hơn 335.000 doanh nghiệp vùng ĐNB định hình chiến lược tái cơ cấu vốn, nâng cao năng suất lao động và tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho Ban Chỉ đạo đổi mới và phát triển doanh nghiệp, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, cùng Tỉnh ủy, UBND 6 tỉnh, thành phố vùng ĐNB trong việc xây dựng Nghị quyết phát triển kinh tế xã hội vùng ĐNB đến năm 2030, tầm nhìn 2045 (đặc biệt là thể chế hóa Nghị quyết 24-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế - xã hội vùng ĐNB).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Tiếp cận một công trình nghiên cứu mẫu mực về phương pháp luận kết hợp giữa lý luận kinh tế chính trị mác-xít và phương pháp phân tích định lượng thực chứng; khai thác các khoảng trống nghiên cứu đã được chỉ ra.
• Cơ quan hoạch định chính sách Trung ương và Địa phương: Sở Kế hoạch và Đầu tư, Viện Nghiên cứu phát triển các tỉnh ĐNB sử dụng hệ thống số liệu và khuyến nghị chính sách để cải thiện từng chỉ số thành phần PCI.
• Lãnh đạo Hiệp hội Doanh nghiệp và Doanh nhân KTTN: Nắm bắt các xu hướng vận động, nhận diện rào cản chi phí thể chế để nâng cao năng lực quản trị và xây dựng liên minh đối thoại công - tư hiệu quả.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng học thuyết của Karl Marx về quy luật QHSX phù hợp với tính chất và trình độ của LLSX trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN tại Việt Nam. Công trình chứng minh rằng KTTN không chỉ là thành phần phụ trợ mà là một thực thể sở hữu đóng vai trò động lực cốt lõi giúp xã hội hóa tư bản, giải phóng LLSX và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế vùng ĐNB.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? So với nghiên cứu của Nguyễn Minh Tuấn (2005) hay Lê Duy Bình (2018), luận án đã vượt qua phương pháp mô tả định tính đơn thuần bằng cách tích hợp kiểm định t-test mẫu độc lập (kèm kiểm định Levene) và phân tích hệ số tương quan Pearson đa biến để đo lường chính xác tác động của 10 chỉ số PCI đến quy mô vốn, lao động, tỷ suất ROA, ROE và năng suất lao động của DNTN trên chuỗi thời gian 16 năm liên tục (2005–2020).

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất? Phát hiện về sự nghịch lý trong hỗ trợ công nghệ: Mặc dù DNTN vùng ĐNB đóng góp hơn 40% vốn đầu tư xã hội và có hiệu suất sinh lời ROA/ROE vượt trội so với DNNN, nhưng 0% DNTN nhận được hỗ trợ R&D từ nhà nước (trong khi 86% DNNN nhận được hỗ trợ này theo điều tra của CIEM/GSO). Điều này chỉ ra sự phân bổ nguồn lực công chưa dựa trên nguyên tắc hiệu quả thị trường.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không? Có. Luận án mô tả chi tiết quy trình 3 giai đoạn thu thập dữ liệu từ Niên giám thống kê 6 tỉnh ĐNB, Điều tra Doanh nghiệp của GSO và bộ dữ liệu PCI của VCCI; xác định rõ công thức toán học, tiêu chuẩn kiểm định Levene, mức ý nghĩa thống kê ($p < 0{,}05$ và $p < 0{,}10$) cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập và kiểm chứng dữ liệu.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao? Luận án vạch ra lộ trình nghiên cứu giai đoạn 2021–2030 tập trung vào: (1) Mô hình hóa thể chế liên kết vùng và chuỗi giá trị logistics ĐNB; (2) Tác động của chuyển đổi số và chuyển đổi xanh (ESG) đến năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) của KTTN; (3) Thể chế thúc đẩy các tập đoàn kinh tế tư nhân quy mô lớn vươn tầm quốc tế.

Kết luận

1. Khẳng định vững chắc cơ sở lý luận kinh tế chính trị mác-xít về tính tất yếu khách quan, lâu dài và vai trò động lực hàng đầu của KTTN trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN tại vùng Đông Nam Bộ.
2. Hệ thống hóa và phân tích toàn diện thực trạng phát triển KTTN vùng ĐNB giai đoạn 2005–2020 qua chuỗi số liệu thực chứng quy mô lớn tại 6 địa phương trọng điểm, ghi nhận quy mô 335.000 doanh nghiệp (>40% cả nước).
3. Chứng minh bằng phương pháp định lượng thực chứng mối quan hệ hữu cơ giữa việc cải thiện môi trường kinh doanh (10 chỉ số thành phần PCI) với sự gia tăng quy mô vốn, lao động và hiệu quả tài chính (ROA, ROE) của DNTN.
4. Chỉ rõ các điểm nghẽn thể chế nghiêm trọng: sự bất bình đẳng trong hỗ trợ R&D (86% DNNN vs 0% DNTN), rào cản tiếp cận đất đai và gánh nặng chi phí không chính thức.
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới về: kinh tế lượng không gian trong liên kết vùng, thể chế kinh tế tư nhân xanh và chính sách thúc đẩy tập đoàn tư nhân dẫn dắt chuỗi cung ứng toàn cầu.
6. Cung cấp hệ thống giải pháp đồng bộ có giá trị ứng dụng cao cho giai đoạn 2021–2030, đóng góp trực tiếp vào chiến lược phát triển vùng Đông Nam Bộ trở thành trung tâm kinh tế, tài chính và công nghệ năng động hàng đầu Đông Nam Á.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tài liệu nghiên cứu liên quan đến đề tài Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về KTTN và phát triển KTTN. Chương 3: Kết quả nghiên cứu về thực trạng phát triển KTTN vùng Đông Nam Bộ giai đoạn 2005-2020. Chương 4: Định hướng và giải pháp phát triển KTTN vùng ĐNB giai đoạn 2021- 2030. Kết luận, danh mục các công trình của tác giả liên quan đến luận án, danh mục các tài liệu tham khảo, phụ lục.

12 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Tổng quan các nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài luận án. Tổng quan các nghiên cứu trong nước liên quan đến đề tài luận án Phát triển KTTN ở Việt Nam một trong những vấn đề được Đảng, Nhà nước và nhiều nhà khoa học quan tâm. Cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập về tính tất yếu khách quan tồn tại của KTTN; vai trò, vị trí, những giải pháp phát triển KTTN trong quá trình phát triển kinh tế của đất nước.

Trong nghiên cứu này, có thể phân chia các tài liệu liên quan đến vấn đề KTTN ở Việt Nam theo các nhóm sau đây: 1. Về vị trí, vai trò của kinh tế tư nhân Hiện nay Việt Nam đã phát triển kinh tế nhiều thành phần trong đó KTTN là “Động lực” thúc đẩy các thành phần kinh tế khác (ĐCSVN, Văn kiện ĐHĐBTQ, 2016); quyền tự do kinh doanh của con người được tôn trọng đúng theo quy định của điều 57 Hiến pháp 1992 của nước Cộng hòa XHCN Việt Nam (Mai Hồng Quỳ, 2012), Điều 33 Hiến Pháp 2013. Luật Doanh nghiệp ra đời vào năm 1999 và có hiệu lực năm 2001 đã làm gia tăng số lượng DN khu vực KTTN, điều đó có nghĩa làm gia tăng vốn đầu tư xã hội cho một quốc gia, góp phần giải quyết các vấn đề cho xã hội như: giải quyết công ăn việc làm cho người lao động; tăng thu ngân sách; gia tăng sản lượng hàng hoá; tăng GDP.làm cho bộ mặt kinh tế của Việt Nam ngày càng có nhiều chuyển biến tích cực trong quá trình phát triển và hội nhập với kinh tế thế giới. Hiện nay nước ta đang đi vào giai đoạn phát triển mạnh sau “Đổi mới”, từ một quốc gia kém phát triển đã vươn mình mạnh mẽ trong nhóm các quốc gia đang phát triển, cố gắng phấn đấu trở thành quốc gia phát triển vào năm 2045.

Để thực hiện được điều đó, ngoài việc hoàn thiện các chính sách pháp luật, các yếu tố về thể chế và các yếu tố khác cần phải xem trọng sự đóng góp của các thành phần kinh tế trong xã hội, đặc biệt là thành phần KTTN. Cho nên khi bàn đến vai trò của thành phần KTTN (Nguyễn Thanh Tuyền, 2002) đã cho rằng KTTN đã có đóng góp rất to 13 lớn vào nền kinh tế, mà cụ thể là: KTTN đóng góp nguồn lực vào quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá; thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế; tạo động lực thúc đẩy tăng trưởng; thúc đẩy quan hệ quốc tế. Tuy vậy trong quá trình tồn tại và phát triển của mình, KTTN vẫn còn đó rất nhiều khó khăn, một trong những rào cản phát triển đó là các yếu tố trong lĩnh vực pháp luật. Do đó việc xây dựng một hành lang pháp lý hay “Luật hoá” các quy định, các vấn đề liên quan đến doanh nghiệp khu vực kinh tế này là hết sức cần thiết và cần phải thực hiện ngay: đó là việc cần thiết phải xây dựng các đạo luật trên nhiều mặt trận, cả kinh tế, xã hội để phát triển KTTN.

Khi đề cập đến vấn đề này (Nguyễn Thanh Bình, 2003) cho rằng xây dựng các đạo luật cần phải dựa trên các nguyên lý khoa học về pháp luật; rà soát và loại bỏ các quy định không còn phù hợp với thực tiễn. Khi bàn về kinh tế tư nhân, Nguyễn Thanh Tuyền & Đào Duy Huân (2000) cho rằng để phát triển kinh tế và hoàn thành quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập kinh tế quốc tế, Việt Nam cần nghiên cứu, học hỏi các mô hình phát triển kinh tế của các quốc gia trên thế giới mà đặc biệt là các quốc gia khu vực Đông Nam Á vì trong quá trình phát triển và hội nhập kinh tế quốc tế ít nhiều chúng ta vẫn còn quanh quẩn với những thói quen xưa cũ hay loanh quanh với cái bóng của quá khứ mà chúng ta quen gọi là truyền thống, còn mang nặng dấu ấn của sản xuất nông nghiệp, các lề thói lạc hậu, kinh doanh theo hướng có lợi trước mắt, không định hướng trong dài hạn, hay quá nhấn mạnh đến tính lợi ích cá nhân nên thường rơi vào việc vi phạm pháp luật (Phạm Văn Boong, 2003). Bên cạnh đó, khi nghiên cứu về pháp luật kinh tế và lý luận về sở hữu (Nguyễn Văn Thức, 2004) và (Nguyễn Xuân Khoát, 2010) đã chỉ ra rằng rường cột của pháp luật kinh tế là pháp luật về sở hữu, pháp luật về hợp đồng và pháp luật về công ty mà trong đó pháp luật về sở hữu tư nhân là yếu tố tác động tích cực lên động lực kinh doanh của các chủ doanh nghiệp khu vực KTTN. Có thể thấy sau 35 năm xây dựng và đổi mới để phát triển kinh tế, Việt Nam đã có những bước tiến rất mạnh mẽ, đó là thành quả đạt được của một quá trình chuyển mình dưới các chính sách của Đảng và Nhà nước.

Trong một nghiên cứu cụ thể, Đậu Anh Tuấn, Lê Duy Bình, Phạm Ngọc Thạch (2011) đưa ra những số liệu 14 rõ ràng về sự thành công bằng các chỉ số cụ thể: Tổng sản phẩm xã hội (GDP) gia tăng không ngừng qua các năm; tốc độ tăng trưởng kinh tế luôn ở mức cao; các khu vực kinh tế khác nhau như KTNN, KTTN, kinh tế đầu tư nước ngoài (KTĐTNN) có sự tăng trưởng cao và đồng đều nhau. Tuy vậy khi nghiên cứu về tính hiệu quả và các thành tựu mà KTTN đạt được hầu hết các nghiên cứu đều cho rằng, để đo lường chất lượng và hiệu quả đầu tư của khu vực kinh tế này cần dựa trên nhiều tiêu chí và chỉ tiêu khác nhau trong đó các tiêu chí về hiệu quả sử dụng vốn; năng lực, trình độ công nghệ; năng suất lao động và chất lượng nguồn nhân lực của khu vực kinh tế này. Dựa trên các tiêu chí đó Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM), Tổng cục Thống kê (GSO), Nhóm Nghiên cứu Kinh tế phát triển (DERG), Trường Đại học Copenhagen (UoC) đã thực hiện nghiên cứu Năng lực cạnh tranh và công nghệ ở cấp độ doanh nghiệp tại Việt Nam và tóm tắt các lý do về việc cần cải thiện công nghệ trong việc phát triển sản xuất. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc tổ chức nhập khẩu công nghệ có tỷ lệ không cân đối giữa các khu vực kinh tế, trong đó 86% các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) nhận được sự hỗ trợ cho nghiên cứu và phát triển trong khi các DN không có vốn Nhà nước không hề nhận được sự hỗ trợ này.

Ngoài các khó khăn về vốn, công nghệ, đất đai.các DN khu vực KTTN còn gặp các khó khăn khác như là việc tiếp cận với các tài sản công hay dịch vụ công., tuy các khó khăn vẫn còn đó nhưng nghiên cứu trên đã kết luận rằng sự đóng góp của KTTN vào nguồn thu nhà nước là rất cao (40% vốn đầu tư xã hội) nhưng rõ ràng vẫn còn đó tình trạng phân biệt, đối xử giữa các DNNN với DN khu vực KTTN; DN khu vực tư nhân trong nước với DN có vốn nước ngoài (Lê Duy Bình, 2018). Vì vậy cần thiết phải tạo mọi điều kiện thuận lợi cho DN khu vực KTTN phát triển, đó là hoàn thiện chính sách pháp luật; hoàn thiện cơ chế chính sách để các DN khu vực KTTN tiếp cận các nguồn lực công; cải cách thủ tục hành chính; nâng cao trách nhiệm thực thi công vụ của cán bộ và cải thiện MTKD (Ngô Trang, 2015). Các nghiên cứu về môi trường kinh doanh Lê Danh Vĩnh (2009) khi bàn về MTKD đã lược trích các đánh giá của Đại học Harvard (HU) & Diễn đàn kinh tế thế giới (WEF) về môi trường kinh doanh của 15 Việt Nam và cho rằng có ba (03) vấn đề chính cần cải thiện MTKD ở Việt Nam đó là: (i) các vấn đề về khởi sự DN, (ii) giảm (hạn chế) các loại giấy phép con và (iii) tạo điều kiện cho DN tiếp cận dễ dàng hơn với các nguồn tín dụng. Từ các tiếp cận này tác giả cũng đã gợi ý các giải pháp cụ thể về cải thiện MTKD ở Việt Nam đó là: Cần tăng cường thể chế bảo vệ nhà đầu tư; tích cực cải thiện thể chế môi trường thuế; đẩy nhanh việc xử lý giải thể DN; cải thiện thể chế môi trường kinh doanh, khuyến khích sự gia nhập thị trường của các loại hình DN; đơn giản hóa và minh bạch các thủ tục cấp phép; cải thiện thể chế tuyển dụng và sa thải.

Trong một nghiên cứu khác, Stoyan Tenev, Amanda Carlier, Omar Chaudry, Nguyễn Quỳnh Trang (2003) cho rằng các DN khu vực KTTN cần môi trường để phát triển, những quy định trái với logic của các thông lệ kinh doanh trên thị trường không tạo cơ hội để các DN tạo lập quan hệ hợp đồng, hoặc kiềm chế không để họ thành công trên thị trường và sẽ bị các DN né tránh bằng mọi giá. Ngược lại, các quy định luật pháp phù hợp với các lực lượng thị trường sẽ dễ dàng thực thi hơn và sẽ được hỗ trợ bởi chính các thị trường mà nó bảo vệ. Nghiên cứu cũng cho rằng chỉ thay đổi các quy định pháp luật phù hợp với nhu cầu thị trường là chưa đủ và theo nhóm tác giả, những động lực trong bộ máy hành chính phải phù hợp với sự phát triển. Một Chính phủ cam kết đẩy mạnh quá trình phát triển khu vực KTTN sẽ thấy được những lợi ích đáng kể từ việc hỗ trợ sự tăng trưởng của khu vực này.

Ngoài ra, các báo cáo hàng năm về PCI ở Việt Nam trình bày cơ sở khoa học và thực tiễn của việc hình thành chỉ số cạnh tranh cấp tỉnh, cũng như cập nhật chỉ số này qua các năm.