Phát Triển Kinh Tế Tư Nhân Tại Tỉnh Quảng Ninh: Thực Trạng và Giải Pháp

Tài liệu nghiên cứu Phát triển kinh tế tư nhân ở tỉnh quảng ninh, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Lan
• Người hướng dẫn: PGS, TS Nguyễn Thanh Đức
• Trường học: Học viện Chính trị
• Chuyên ngành: Kinh tế Chính trị
• Đề tài: Phát Triển Kinh Tế Tư Nhân Tại Tỉnh Quảng Ninh: Thực Trạng và Giải Pháp
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài liên quan đến đề tài
• 1.2. Các công trình nghiên cứu ở trong nước liên quan đến đề tài
• 1.3. Khái quát kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học đã công bố và những vấn đề luận án tập trung giải quyết
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TƯ NHÂN Ở TỈNH QUẢNG NINH VÀ KINH NGHIỆM PHÁT TRIỂN KINH TẾ TƯ NHÂN CỦA MỘT SỐ ĐỊA PHƯƠNG TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC
• 2.1. Quan niệm, đặc điểm và vai trò của kinh tế tư nhân trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 2.2. Quan niệm, nội dung và các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển kinh tế tư nhân ở tỉnh Quảng Ninh
• 2.3. Kinh nghiệm phát triển kinh tế tư nhân ở một số địa phương trong nước, quốc tế và bài học rút ra cho tỉnh Quảng Ninh
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ TƯ NHÂN Ở TỈNH QUẢNG NINH
• 3.1. Thành tựu và hạn chế trong phát triển kinh tế tư nhân ở tỉnh Quảng Ninh
• 3.2. Nguyên nhân của thành tựu, hạn chế trong phát triển kinh tế tư nhân ở tỉnh Quảng Ninh và những vấn đề đặt ra
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KINH TẾ TƯ NHÂN Ở TỈNH QUẢNG NINH THỜI GIAN TỚI
• 4.1. Quan điểm phát triển kinh tế tư nhân ở tỉnh Quảng Ninh thời gian tới
• 4.2. Giải pháp phát triển kinh tế tư nhân ở tỉnh Quảng Ninh thời gian tới
• MỞ ĐẦU
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Kinh Tế Tư Nhân Quảng Ninh Tiềm Năng và Vai Trò

Quảng Ninh, với vị trí địa lý chiến lược và nguồn tài nguyên phong phú, đã chứng kiến sự trỗi dậy mạnh mẽ của kinh tế tư nhân trong những năm gần đây. Kinh tế tư nhân không chỉ đóng góp vào tăng trưởng GRDP mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh của tỉnh. Theo số liệu năm 2016, kinh tế tư nhân chiếm 93.2% tổng số doanh nghiệp trên địa bàn, cho thấy vai trò không thể phủ nhận của khu vực này. Sự phát triển của KTTN được xem là yếu tố then chốt để Quảng Ninh hiện thực hóa các mục tiêu kinh tế - xã hội đầy tham vọng, đặc biệt là mục tiêu đạt 22.000 doanh nghiệp vào năm 2020, trong đó KTTN đóng góp 50-55% GRDP. Tuy nhiên, để khai thác tối đa tiềm năng, cần phải có những đánh giá sâu sắc về thực trạng và giải pháp phù hợp.

1.1. Lịch Sử Hình Thành và Phát Triển Kinh Tế Tư Nhân

Sự hình thành và phát triển của kinh tế tư nhân tại Quảng Ninh trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm, gắn liền với quá trình đổi mới và mở cửa của đất nước. Từ những hộ kinh doanh nhỏ lẻ ban đầu, KTTN đã dần vươn lên trở thành một lực lượng quan trọng, đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Việc tháo gỡ các rào cản về tư tưởng và cơ chế chính sách đã tạo điều kiện thuận lợi cho KTTN phát triển, thu hút đầu tư và mở rộng quy mô sản xuất kinh doanh.

1.2. Vai Trò Của Kinh Tế Tư Nhân Trong Cơ Cấu Kinh Tế

Kinh tế tư nhân đóng vai trò quan trọng trong việc đa dạng hóa cơ cấu kinh tế của Quảng Ninh. Với sự linh hoạt và khả năng thích ứng nhanh chóng, KTTN đã tham gia vào nhiều lĩnh vực khác nhau, từ du lịch, dịch vụ đến sản xuất công nghiệp và nông nghiệp công nghệ cao. Sự đóng góp của KTTN không chỉ thể hiện ở tỷ trọng trong GRDP mà còn ở khả năng tạo ra các sản phẩm và dịch vụ mới, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường.

1.3. Số Lượng Doanh Nghiệp Tư Nhân tại Quảng Ninh

Số lượng doanh nghiệp thuộc kinh tế tư nhân ở Quảng Ninh tăng trưởng đều đặn qua các năm, thể hiện sức sống và tiềm năng của khu vực này. Năm 2016, tỉnh ghi nhận 4.266 doanh nghiệp đang hoạt động, chiếm tỷ lệ lớn trong tổng số doanh nghiệp trên địa bàn. Mục tiêu đến năm 2020 sẽ là 22.000 doanh nghiệp, thể hiện kỳ vọng lớn vào vai trò của KTTN trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của tỉnh.

II. Thách Thức Phát Triển Kinh Tế Tư Nhân Tại Quảng Ninh

Mặc dù đạt được nhiều thành tựu, kinh tế tư nhân tại Quảng Ninh vẫn đối mặt với không ít thách thức. Quy mô doanh nghiệp còn nhỏ, năng lực cạnh tranh yếu, khả năng tiếp cận nguồn vốn hạn chế và trình độ công nghệ còn lạc hậu là những vấn đề cần giải quyết. Hơn nữa, môi trường kinh doanh chưa thực sự thuận lợi, thủ tục hành chính còn rườm rà và sự cạnh tranh không bình đẳng với các doanh nghiệp nhà nước cũng gây khó khăn cho sự phát triển của KTTN. Để vượt qua những thách thức này, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả từ phía chính quyền địa phương và sự nỗ lực của chính các doanh nghiệp.

2.1. Hạn Chế Về Quy Mô Và Năng Lực Cạnh Tranh

Phần lớn doanh nghiệp kinh tế tư nhân tại Quảng Ninh có quy mô nhỏ và siêu nhỏ, dẫn đến hạn chế về năng lực cạnh tranh. Khả năng đầu tư vào công nghệ mới, nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ còn yếu, khiến cho KTTN khó có thể cạnh tranh với các doanh nghiệp lớn trong và ngoài tỉnh. Cần có các chính sách hỗ trợ đặc biệt để giúp các doanh nghiệp nhỏ và vừa nâng cao năng lực cạnh tranh.

2.2. Khó Khăn Trong Tiếp Cận Nguồn Vốn Và Công Nghệ

Tiếp cận nguồn vốn và công nghệ là một trong những khó khăn lớn nhất đối với doanh nghiệp kinh tế tư nhân tại Quảng Ninh. Các ngân hàng thường yêu cầu tài sản thế chấp và thủ tục phức tạp, khiến cho doanh nghiệp khó có thể vay vốn để đầu tư mở rộng sản xuất kinh doanh. Hơn nữa, việc tiếp cận công nghệ mới còn hạn chế do thiếu thông tin và nguồn lực tài chính.

2.3. Môi Trường Kinh Doanh Chưa Thực Sự Thuận Lợi

Mặc dù đã có nhiều cải thiện, môi trường kinh doanh tại Quảng Ninh vẫn chưa thực sự thuận lợi cho sự phát triển của kinh tế tư nhân. Thủ tục hành chính còn rườm rà, chi phí tuân thủ cao và sự thiếu minh bạch trong một số lĩnh vực gây khó khăn cho hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Cần tiếp tục cải cách thủ tục hành chính và tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng để thu hút đầu tư và thúc đẩy sự phát triển của KTTN.

III. Cách Thúc Đẩy Kinh Tế Tư Nhân Giải Pháp Từ Quảng Ninh

Để phát triển kinh tế tư nhân tại Quảng Ninh một cách bền vững, cần có những giải pháp toàn diện và đồng bộ, tập trung vào việc cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn và công nghệ. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, các tổ chức xã hội và cộng đồng doanh nghiệp để tạo ra một hệ sinh thái kinh doanh năng động và sáng tạo.

3.1. Cải Thiện Môi Trường Đầu Tư Kinh Doanh

Cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh là yếu tố then chốt để thu hút đầu tư và thúc đẩy sự phát triển của kinh tế tư nhân. Điều này đòi hỏi phải tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ và tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng cho tất cả các doanh nghiệp. Bên cạnh đó, cần tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước để tạo niềm tin cho các nhà đầu tư.

3.2. Hỗ Trợ Tiếp Cận Nguồn Vốn và Phát Triển Công Nghệ

Để giúp doanh nghiệp kinh tế tư nhân tiếp cận nguồn vốn và công nghệ, cần có các chính sách hỗ trợ tài chính và kỹ thuật phù hợp. Điều này có thể bao gồm việc thành lập các quỹ bảo lãnh tín dụng, giảm lãi suất cho vay và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận các chương trình đào tạo và chuyển giao công nghệ. Đồng thời, cần khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu và phát triển để nâng cao năng lực cạnh tranh.

3.3. Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh của Doanh Nghiệp Tư Nhân

Nâng cao năng lực cạnh tranh là một trong những mục tiêu quan trọng của phát triển kinh tế tư nhân. Để đạt được mục tiêu này, cần có các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao trình độ quản lý, kỹ năng lao động và chất lượng sản phẩm dịch vụ. Đồng thời, cần khuyến khích các doanh nghiệp tham gia vào các chuỗi giá trị toàn cầu và xây dựng thương hiệu mạnh.

IV. Hướng Dẫn Phát Triển Ngành Du Lịch Cơ Hội Kinh Tế Tư Nhân

Ngành du lịch Quảng Ninh, với tiềm năng to lớn, mang đến nhiều cơ hội cho kinh tế tư nhân. Việc phát triển các sản phẩm du lịch độc đáo, nâng cao chất lượng dịch vụ và thu hút du khách quốc tế là những lĩnh vực mà KTTN có thể đóng góp quan trọng. Bên cạnh đó, cần có sự liên kết chặt chẽ giữa các doanh nghiệp du lịch và các ngành kinh tế khác để tạo ra một chuỗi giá trị du lịch hoàn chỉnh, mang lại lợi ích cho cả cộng đồng.

4.1. Đầu Tư vào Sản Phẩm Du Lịch Độc Đáo và Chất Lượng Cao

Việc phát triển các sản phẩm du lịch độc đáo và chất lượng cao là yếu tố then chốt để thu hút du khách đến Quảng Ninh. Kinh tế tư nhân có thể đóng vai trò quan trọng trong việc đầu tư vào các khu nghỉ dưỡng sang trọng, các điểm tham quan hấp dẫn và các dịch vụ du lịch chuyên nghiệp. Đồng thời, cần chú trọng bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa và thiên nhiên của địa phương để tạo ra những sản phẩm du lịch bền vững.

4.2. Phát Triển Dịch Vụ Du Lịch Cộng Đồng

Phát triển dịch vụ du lịch cộng đồng là một hướng đi tiềm năng cho kinh tế tư nhân tại Quảng Ninh. Việc khai thác các giá trị văn hóa và thiên nhiên của các cộng đồng địa phương để tạo ra các sản phẩm du lịch độc đáo không chỉ mang lại lợi ích kinh tế cho người dân mà còn góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống.

4.3. Thu Hút Du Khách Quốc Tế

Thu hút du khách quốc tế là một trong những mục tiêu quan trọng của ngành du lịch Quảng Ninh. Kinh tế tư nhân có thể đóng vai trò quan trọng trong việc quảng bá hình ảnh của Quảng Ninh ra thế giới và cung cấp các dịch vụ du lịch chất lượng cao đáp ứng nhu cầu của du khách quốc tế. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác với các đối tác quốc tế để mở rộng thị trường và thu hút đầu tư.

V. Kinh Tế Tư Nhân Quảng Ninh Kết Luận và Tương Lai Phát Triển

Sự phát triển của kinh tế tư nhân tại Quảng Ninh đã đạt được nhiều thành tựu đáng ghi nhận, tuy nhiên vẫn còn nhiều thách thức phía trước. Để KTTN thực sự trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế, cần có sự chung tay của cả hệ thống chính trị và cộng đồng doanh nghiệp. Với những giải pháp đồng bộ và hiệu quả, kinh tế tư nhân tại Quảng Ninh hoàn toàn có thể vươn lên một tầm cao mới, đóng góp vào sự phát triển thịnh vượng của tỉnh.

5.1. Tổng Kết Những Thành Tựu Đã Đạt Được

Trong những năm qua, kinh tế tư nhân tại Quảng Ninh đã đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân. Số lượng doanh nghiệp tăng lên, quy mô hoạt động được mở rộng và năng lực cạnh tranh được nâng cao. Đây là những thành tựu đáng khích lệ, cho thấy tiềm năng to lớn của khu vực này.

5.2. Định Hướng Phát Triển Kinh Tế Tư Nhân Trong Tương Lai

Trong tương lai, kinh tế tư nhân tại Quảng Ninh cần tiếp tục phát triển theo hướng bền vững và hiệu quả. Cần chú trọng nâng cao năng lực cạnh tranh, đầu tư vào công nghệ mới và tham gia vào các chuỗi giá trị toàn cầu. Đồng thời, cần xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng để thu hút đầu tư và khuyến khích sự sáng tạo.

5.3. Vai Trò Của Chính Sách Hỗ Trợ

Chính sách hỗ trợ đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển của kinh tế tư nhân. Chính phủ cần tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ và tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ tài chính và kỹ thuật phù hợp để giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn và công nghệ mới.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong tiến trình đổi mới mô hình tăng trưởng và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, sự phát triển của khu vực kinh tế tư nhân (KTTN) là một trong những chủ đề trọng tâm, thu hút sự quan tâm sâu sắc của giới học thuật và các nhà hoạch định chính sách. Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kinh tế Chính trị (mã số: 931 01 02) với đề tài "Phát triển kinh tế tư nhân ở tỉnh Quảng Ninh" do nghiên cứu sinh Nguyễn Ngọc Lan thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Thanh Đức và PGS.TS. Trương Tuấn Biểu tại Học viện Chính trị - Bộ Quốc phòng (Hà Nội, 2018) là một công trình nghiên cứu hệ thống, chuyên sâu và mang tính tiên phong.

Nghiên cứu được triển khai tại tỉnh Quảng Ninh – địa bàn kinh tế trọng điểm vùng Đông Bắc, sở hữu vị trí địa chính trị - kinh tế chiến lược với đường biên giới trên bộ dài 120 km, biên giới trên biển gần 190 km, 03 cửa khẩu quốc tế và Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long. Luận án đã giải quyết một khoảng trống nghiên cứu (research gap) cấp thiết: sự thiếu hụt các luận cứ kinh tế chính trị toàn diện đánh giá thực trạng phát triển KTTN ở cấp độ địa phương ven biển trong giai đoạn chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ "nâu" sang "xanh", gắn kết hữu cơ giữa phát triển kinh tế với củng cố quốc phòng - an ninh.

Để giải quyết triệt để khoảng trống nghiên cứu này, luận án thiết lập hệ thống 03 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 02 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) cụ thể:

• RQ1: Cơ sở lý luận về bản chất, nội hàm, tiêu chí đánh giá và các nhân tố quy định sự phát triển của KTTN trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại địa phương mang tính đặc thù ven biển, biên giới là gì?
• RQ2: Thực trạng phát triển KTTN tại tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2010–2016 đã đạt được những thành tựu gì, tồn tại những mâu thuẫn cơ cấu nào về quy mô, chất lượng và hiệu quả kinh tế - xã hội?
• RQ3: Cần xác lập hệ thống quan điểm và giải pháp kinh tế chính trị đột phá nào để đưa KTTN thực sự trở thành động lực quan trọng hàng đầu trong phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Quảng Ninh đến năm 2020 và tầm nhìn dài hạn?
• H1: Mức độ hoàn thiện của môi trường thể chế cấp tỉnh và hiệu lực cải cách thủ tục hành chính có tác động thuận chiều, thúc đẩy sự gia tăng quy mô vốn và chuyển dịch cơ cấu nội ngành của khu vực KTTN.
• H2: Hiệu quả sử dụng vốn đầu tư (hệ số ICOR) của khu vực KTTN cao hơn so với khu vực doanh nghiệp nhà nước, tuy nhiên năng lực cạnh tranh tổng thể và năng suất lao động của KTTN vẫn bị giới hạn bởi rào cản tiếp cận đất đai, nguồn vốn tín dụng và công nghệ cao.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý luận Kinh tế chính trị Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh về nền kinh tế nhiều thành phần, Lý thuyết Thể chế kinh tế mới (New Institutional Economics) của Douglass North và Lý thuyết Tăng trưởng nội sinh (Endogenous Growth Theory) của Paul Romer và Robert Lucas. Đóng góp đột phá của luận án được lượng hóa qua việc phân tích dữ liệu thực chứng: năm 2016, KTTN chiếm 93,2% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh, đóng góp 40,8% tổng vốn đầu tư toàn xã hội và tạo ra 30,9% GRDP toàn tỉnh; đồng thời luận án xây dựng cơ sở khoa học để hiện thực hóa mục tiêu đến năm 2020 toàn tỉnh có 22.000 doanh nghiệp đăng ký thành lập (trong đó có 300 doanh nghiệp quy mô lớn), đóng góp 50–55% GRDP và chiếm 70% tổng vốn đầu tư xã hội. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian kinh tế tỉnh Quảng Ninh với chuỗi số liệu thứ cấp và dữ liệu thực tế giai đoạn 2010–2016, mở rộng định hướng đến năm 2020.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước cho thấy sự phát triển của KTTN là một chủ đề học thuật đa chiều. Luận án đã tổng hợp và phân loại các dòng nghiên cứu (major research streams) chính:

Ở phạm vi quốc tế, các công trình tập trung nghiên cứu sự trỗi dậy của KTTN trong các nền kinh tế chuyển đổi. Nhóm tác giả Neil Gregory, Stoyan Tenev, Dileep Wagle (2000) thuộc Công ty Tài chính Quốc tế (IFC/World Bank) trong công trình China’s emerging private enterprises. Prospects for the new century đã phân tích quá trình tự do hóa giá cả và sửa đổi hiến pháp tại Trung Quốc nhằm thừa nhận vai trò của khu vực phi công hữu, đồng thời chỉ ra các điểm nghẽn về địa vị pháp lý và năng lực tài chính. Wang Z. (2007) với công trình Jiangsu - Zhejiang model and the nationwide development of the private sector in China đã chứng minh mô hình kinh tế tư nhân tại vùng đồng bằng sông Dương Tử là động lực cốt lõi cho chuyển đổi thể chế kinh tế. Schaumburg-Müller (2005) trong Private-sector development in a transition economy: The case of Vietnam chỉ ra rằng KTTN đóng vai trò then chốt trong xóa đói giảm nghèo nhưng gặp bất lợi lớn khi phải cạnh tranh với doanh nghiệp nhà nước (DNNN) và doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Về mặt kinh tế lượng, Kongphet Phetsavong và Masaru Ichihashi (2012) tại Đại học Hiroshima phân tích dữ liệu giai đoạn 1984–2009 chỉ ra rằng đầu tư tư nhân trong nước đóng vai trò quan trọng nhất đối với tăng trưởng kinh tế ở các nước châu Á đang phát triển, trong khi đầu tư công quá lớn có xu hướng lấn át (crowding-out) tác động tích cực của đầu tư tư nhân. Christian Reiner và Cornelia Starit (2013) nhấn mạnh tầm quan trọng của chính sách công nghiệp hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) vượt qua thách thức cạnh tranh toàn cầu.

Ở phạm vi trong nước, các nghiên cứu tập trung vào hai mảng chính:

• Lý luận về bản chất và vai trò của KTTN trong thời kỳ quá độ: Nguyễn Đình Kháng (2002), Trịnh Thị Hoa Mai (2005), Nguyễn Thanh Tuyền (2006), Nguyễn Kế Tuấn (2010), Lương Minh Cừ và Vũ Văn Thư (2011), Nguyễn Đức Học (2011), Nguyễn Đình Luận (2015), Vũ Hùng Cường (2016), Đỗ Thế Tùng (2017).
• Thực trạng, môi trường thể chế và quản lý nhà nước: Hồ Văn Vĩnh, Nguyễn Đình Kháng, Võ Văn Đức (2001), Nguyễn Thanh Hóa (2002), Trần Đình Thiên và Lê Văn Hùng (2006), Tăng Văn Nghĩa (2006), Phan Minh Tuấn (2013), Phạm Thị Thu Hằng (2014), cùng các nghiên cứu cấp địa phương của Hà Văn Ánh (2002 - TP.HCM), Hoàng Văn Hoa (2006 - Hà Nội), Nguyễn Đức Chính (2011 - Bắc Ninh), Huỳnh Huy Hòa và Lê Thị Hồng Cẩm (2014 - Đà Nẵng).

Tổng quan văn hiến làm nổi bật hai cuộc tranh luận lý luận lớn:

1. Tranh luận về phân định thành phần kinh tế: Một trường phái (như Phạm Văn Sơn, 2008) cho rằng cần phân biệt rạch ròi giữa kinh tế cá thể, tiểu chủ (sở hữu nhỏ, dựa trên lao động bản thân) và kinh tế tư bản tư nhân (dựa trên bóc lột lao động làm thuê). Ngược lại, trường phái thứ hai (Lương Minh Cừ và Vũ Văn Thư, 2011; văn kiện Đại hội Đảng lần thứ X) lập luận rằng trong nền kinh tế thị trường hiện đại, cả hai đều dựa trên chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, việc hợp nhất thành một thành phần KTTN duy nhất là cần thiết để giải phóng tối đa sức sản xuất xã hội và xóa bỏ định kiến phân biệt đối xử.
2. Tranh luận về vai trò động lực và tính định hướng XHCN: Quan điểm truyền thống e ngại sự phát triển của KTTN sẽ dẫn tới phân hóa giàu nghèo và chệch hướng xã hội chủ nghĩa; trong khi quan điểm đổi mới (Vũ Hùng Cường, 2016; Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 Khóa XII) khẳng định KTTN là động lực quan trọng, cùng với kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể tạo thành nòng cốt xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ.

Vị trí của luận án được xác lập vững chắc khi chuyển dịch trọng tâm từ nghiên cứu lý luận thuần túy hoặc nghiên cứu vĩ mô cấp quốc gia sang phân tích thực chứng kinh tế chính trị tại một địa phương cụ thể có quy mô kinh tế lớn, tốc độ tăng trưởng GRDP bình quân đạt 9,2%/năm (giai đoạn 2011–2015, gấp 1,5 lần mức bình quân cả nước là 5,82%). Luận án lấp đầy khoảng trống về mối quan hệ giữa thể chế kinh tế địa phương với sự chuyển dịch cơ cấu và chất lượng tăng trưởng của KTTN.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án kế thừa và phát triển sáng tạo các nguyên lý của Chủ nghĩa Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh trong bối cảnh nền kinh tế thị trường hiện đại. Nghiên cứu vận dụng luận điểm bất hủ của Karl Marx trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản: "Giai cấp tư sản, trong quá trình thống trị giai cấp chưa đầy một thế kỷ, đã tạo ra những lực lượng sản xuất nhiều hơn và đồ sộ hơn lực lượng sản xuất của tất cả các thế hệ trước kia gộp lại..." nhằm luận giải tính tất yếu của việc giải phóng tiềm năng của sở hữu tư nhân để phát triển lực lượng sản xuất.

Đồng thời, luận án làm sâu sắc thêm việc vận dụng Chính sách kinh tế mới (NEP) của V.I. Lenin: "Trong một nước tiểu nông, trước hết, các đồng chí phải bắc những chiếc cầu nhỏ vững chắc, đi xuyên qua chủ nghĩa tư bản nhà nước, tiến lên chủ nghĩa xã hội, không phải bằng cách trực tiếp dựa vào nhiệt tình, mà là với nhiệt tình do cuộc cách mạng vĩ đại sinh ra, bằng cách khuyến khích lợi ích cá nhân, bằng sự quan tâm thiết thân của cá nhân, bằng cách áp dụng chế độ hạch toán kinh tế".

Kết hợp với Tư tưởng Hồ Chí Minh về kinh tế dân chủ mới: "Công tư đều lợi. Kinh tế quốc doanh là công. Nó là nền tảng và sức lãnh đạo của kinh tế dân chủ mới. Cho nên Đảng, Chính phủ và nhân dân ta phải ra sức phát triển và ủng hộ nó. Tư là những nhà tư bản dân tộc, và kinh tế cá nhân của nông dân và thủ công nghệ. Đó cũng là lực lượng cần thiết cho công cuộc xây dựng kinh tế nước nhà. Cho nên Chính phủ cần giúp họ phát triển".

Từ việc tổng kết quá trình đổi mới nhận thức của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 10-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 5 Khóa XII khẳng định: "Kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng để phát triển kinh tế. Kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể cùng với kinh tế tư nhân là nòng cốt để phát triển nền kinh tế độc lập, tự chủ", tác giả luận án đã đưa ra định nghĩa mang tính đóng góp học thuật:

"Phát triển KTTN ở tỉnh Quảng Ninh là sự vận động, biến đổi của các hình thức tổ chức sản xuất, kinh doanh dựa trên chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, dưới tác động của các quy luật kinh tế thị trường và sự định hướng, quản lý của Chính quyền tỉnh Quảng Ninh, do Đảng bộ lãnh đạo, thể hiện ở sự gia tăng về số lượng, quy mô, chất lượng cùng với chuyển dịch cơ cấu theo hướng hiện đại, hiệu quả nhằm góp phần thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, công bằng, dân chủ, văn minh và các mục tiêu kinh tế - xã hội của tỉnh Quảng Ninh."

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp ba chiều kích lý thuyết:

1. Lý thuyết Kinh tế chính trị Mác - Lênin: Phân tích sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất và tính chất, trình độ phát triển của lực lượng sản xuất;
2. Lý thuyết Thể chế kinh tế mới: Phân tích vai trò của luật pháp, cơ chế thực thi, chi phí giao dịch và các quy tắc điều chỉnh hành vi của chủ thể kinh tế;
3. Lý thuyết Lợi thế cạnh tranh cụm ngành (Michael Porter): Đánh giá sự tương tác giữa điều kiện nhân tố, điều kiện cầu, các ngành công nghiệp hỗ trợ và chiến lược doanh nghiệp.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích này áp dụng chuẩn xác cho các nền kinh tế địa phương cấp tỉnh đang trong quá trình chuyển dịch cơ cấu từ công nghiệp khai thác nặng sang dịch vụ tổng hợp, có dải kinh tế ven biển và khu kinh tế cửa khẩu biên giới.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp luận của chủ nghĩa hiện thực phản biện (critical realism). Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed methods), trong đó phương pháp trừu tượng hóa khoa học đặc thù của Kinh tế Chính trị giữ vai trò chủ đạo để nhận thức bản chất các quan hệ kinh tế đan xen, kết hợp với các công cụ thống kê mô tả, phân tích so sánh đối chiếu và phân tích chuỗi thời gian (time-series analysis).

Thiết kế nghiên cứu đa cấp độ (multi-level design) được triển khai nhất quán:

• Cấp độ vĩ mô: Đánh giá thể chế kinh tế quốc gia, các nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương Đảng và khung khổ pháp luật của Nhà nước;
• Cấp độ trung mô: Đánh giá nghị quyết của Tỉnh ủy, các chính sách phát triển kinh tế, cơ chế một cửa liên thông và quy hoạch vùng của tỉnh Quảng Ninh;
• Cấp độ vi mô: Khảo sát các chỉ số sản xuất kinh doanh của 4.266 doanh nghiệp KTTN và hàng chục nghìn hộ kinh doanh cá thể trên địa bàn 14 huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua 4 bước:

1. Thu thập dữ liệu thứ cấp chuẩn hóa: Trích xuất từ Niên giám Thống kê tỉnh Quảng Ninh các năm 2010, 2013, 2016; các báo cáo định kỳ của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Cục Thuế tỉnh, Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh.
2. Lọc sạch và phân tách dữ liệu: Tách biệt rõ ràng khu vực doanh nghiệp ngoài nhà nước sau khi đã loại trừ các hợp tác xã và cơ sở kinh tế tập thể để đảm bảo tính thuần nhất của dữ liệu KTTN.
3. Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo số liệu giữa báo cáo thống kê chính thức của cơ quan nhà nước với số liệu khảo sát của VCCI về Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) và các báo cáo ngành than, du lịch.
4. Bảo đảm giá trị và độ tin cậy: Đảm bảo tính giá trị cấu trúc (construct validity) thông qua việc chuẩn hóa các khái niệm theo quy định của Luật Doanh nghiệp và chuẩn mực thống kê quốc tế; kiểm soát độ tin cậy của chuỗi thời gian bằng phương pháp kiểm định tính nhất quán logic giữa các chỉ tiêu giá trị tuyệt đối và giá trị tương đối.

Data và phân tích

Phân tích định lượng của luận án dựa trên hệ thống số liệu thực nghiệm:

• Quy mô mẫu: Toàn bộ khu vực kinh tế ngoài nhà nước tỉnh Quảng Ninh với 4.266 doanh nghiệp hoạt động năm 2016, 57.000+ hộ kinh doanh cá thể phi nông, lâm nghiệp, thủy sản và 400+ trang trại.
• Các chỉ tiêu kinh tế lượng chính:
  • Tỷ trọng số lượng doanh nghiệp: KTTN chiếm 93,2% tổng số doanh nghiệp toàn tỉnh năm 2016.
  • Tỷ trọng vốn đầu tư: KTTN chiếm 40,8% tổng vốn đầu tư toàn xã hội năm 2016.
  • Tỷ trọng đóng góp GRDP: KTTN tạo ra 30,9% GRDP toàn tỉnh năm 2016.
  • Tỷ trọng lao động: KTTN thu hút trên 80% tổng số lao động đang làm việc tại các doanh nghiệp trên địa bàn.
  • Hệ số đầu tư tăng trưởng (ICOR): Luận án sử dụng phần mềm bảng tính chuyên dụng để tính toán hệ số ICOR phân rã theo các thành phần kinh tế, cho thấy ICOR của KTTN duy trì ở mức 4,2–4,8 trong giai đoạn 2011–2016, thấp hơn đáng kể so với mức ICOR 6,5–7,2 của khu vực DNNN trên địa bàn.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Qua phân tích thực chứng sâu sắc, luận án rút ra 4 phát hiện bước ngoặt:

1. Sự bùng nổ về số lượng nhưng phân mảnh về quy mô: KTTN Quảng Ninh phát triển nhanh chóng về số lượng doanh nghiệp (chiếm 93,2% tổng số doanh nghiệp năm 2016), song đa phần là doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ. Quy mô vốn bình quân trên một doanh nghiệp KTTN năm 2015 chỉ đạt 18,6 tỷ đồng, thấp hơn nhiều so với khu vực FDI (156,4 tỷ đồng/DN) và khu vực DNNN (512,8 tỷ đồng/DN). Số lượng hộ cá thể chiếm tỷ trọng áp đảo trong đóng góp giá trị sản phẩm và giải quyết việc làm.
2. Nghịch lý giữa tỷ trọng vốn đầu tư và hiệu quả đóng góp GRDP: Khu vực KTTN nắm giữ 40,8% tổng vốn đầu tư toàn xã hội nhưng chỉ tạo ra 30,9% GRDP tỉnh năm 2016. Nguyên nhân sâu xa từ giác độ kinh tế chính trị là do phần lớn vốn tư nhân đổ vào bất động sản, xây dựng hạ tầng cơ sở và thương mại dịch vụ có chu kỳ hoàn vốn dài, trong khi ngành công nghiệp khai khoáng và nhiệt điện có giá trị gia tăng cao vẫn do các tập đoàn kinh tế nhà nước nắm giữ độc quyền tự nhiên.
3. Hiệu quả phân bổ vốn (ICOR) vượt trội nhưng trang bị tài sản cố định thấp: Hệ số ICOR của KTTN ở mức 4,2–4,8 cho thấy tính linh hoạt và hiệu quả sử dụng đồng vốn cao hơn khu vực DNNN. Tuy nhiên, mức độ trang bị tài sản cố định bình quân trên một lao động của doanh nghiệp tư nhân chỉ bằng 22,4% so với DNNN và 31,5% so với doanh nghiệp FDI, dẫn đến năng suất lao động xã hội của KTTN chưa tạo ra bước đột phá vượt bậc.
4. Sự phát triển không đồng đều theo không gian kinh tế: KTTN tập trung đậm đặc tại chuỗi đô thị ven biển phía Tây và trung tâm (Hạ Long, Cẩm Phả, Uông Bí, Móng Cái), chiếm tới 82,4% tổng số doanh nghiệp KTTN toàn tỉnh. Ngược lại, các huyện miền núi, biên giới phía Đông và Đông Bắc (Ba Chẽ, Bình Liêu, Đầm Hà) có mật độ doanh nghiệp tư nhân rất thấp, kinh tế hộ nông nghiệp thuần túy vẫn chiếm vai trò chủ đạo.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Luận án bổ sung vào hệ thống lý luận kinh tế chính trị Việt Nam mô hình phân tích mối quan hệ giữa chính sách phát triển KTTN địa phương với quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập khung tiêu chí 3 trụ cột (Lượng & Quy mô - Chất lượng & Hiệu quả - Chuyển dịch cơ cấu) có thể áp dụng làm công cụ phân tích chuẩn tắc cho các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương có đặc điểm tương đồng.
• Về mặt ứng dụng thực tiễn: Cung cấp giải pháp thúc đẩy chương trình "Mỗi xã, phường một sản phẩm" (OCOP) trở thành giải pháp chuyển đổi kinh tế hộ cá thể sang mô hình doanh nghiệp KTTN nông thôn hiệu quả cao.
• Về mặt chính sách: Đề xuất lộ trình 5 nhóm giải pháp chính sách trọng yếu cho Tỉnh ủy và UBND tỉnh Quảng Ninh:
  1. Hoàn thiện cơ chế, chính sách và môi trường đầu tư: Triển khai triệt để Bộ chỉ số đánh giá năng lực cạnh tranh cấp sở, ban, ngành và địa phương (DDCI), bãi bỏ các rào cản hành chính gia nhập thị trường;
  2. Đẩy mạnh đầu tư hạ tầng đồng bộ theo hình thức PPP: Thu hút tập đoàn KTTN lớn tham gia đầu tư các dự án kết cấu hạ tầng giao thông chiến lược (sân bay Vân Đồn, cao tốc Hạ Long - Hải Phòng, cao tốc Hạ Long - Vân Đồn - Móng Cái);
  3. Tăng cường hỗ trợ DNNVV và hộ kinh doanh cá thể: Hỗ trợ tiếp cận mặt bằng sản xuất tại các khu, cụm công nghiệp, hỗ trợ vốn vay ưu đãi qua Quỹ Bảo lãnh tín dụng;
  4. Đổi mới đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao: Liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp KTTN với các trường đại học, cao đẳng nghề trên địa bàn để đáp ứng nhu cầu nhân lực du lịch, dịch vụ biển và logistics;
  5. Tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước: Xây dựng tổ chức Đảng, đoàn thể trong doanh nghiệp KTTN, đảm bảo KTTN phát triển đúng định hướng xã hội chủ nghĩa, gắn chặt với nhiệm vụ củng cố quốc phòng - an ninh vùng biên cương Đông Bắc.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Về khung thời gian: Dữ liệu định lượng thực chứng tập trung chủ yếu trong giai đoạn 2010–2016, chưa kịp thời phản ánh toàn bộ tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số bùng nổ sau năm 2018.
• Về phạm vi dữ liệu: Khu vực kinh tế phi chính thức và các giao dịch kinh tế biên mậu tiểu ngạch chưa được lượng hóa triệt để do rào cản về tính sẵn có của số liệu thống kê.
• Về công cụ định lượng: Phân tích định lượng chủ yếu dừng ở mức thống kê mô tả chuyên sâu và tính toán chỉ số ICOR, chưa ứng dụng các mô hình kinh tế lượng không gian (spatial econometrics) hoặc mô hình phương trình cấu trúc (SEM).

Chương trình nghiên cứu tương lai cần tập trung vào các hướng:

1. Nghiên cứu tác động của chuyển đổi số và kinh tế nền tảng (platform economy) đến sự phát triển của KTTN tại các địa phương ven biển;
2. Phân tích mô hình kinh tế tuần hoàn và trách nhiệm môi trường (ESG) của các doanh nghiệp tư nhân trong vùng đệm di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long;
3. Đánh giá lượng hóa tác động lan tỏa của các tập đoàn kinh tế tư nhân lớn (Sun Group, Vingroup, BIM Group) đối với mạng lưới DNNVV địa phương;
4. Nghiên cứu cơ chế liên kết vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ trong việc tối ưu hóa chuỗi cung ứng của khu vực KTTN.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án trở thành tài liệu tham khảo có giá trị học thuật cao trong các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Kinh tế Chính trị, Quản lý Kinh tế tại Học viện Chính trị - Bộ Quốc phòng, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh và Đại học Quốc gia Hà Nội.
• Tác động chuyển đổi ngành: Các đề xuất về tái cấu trúc KTTN gắn với du lịch sinh thái cao cấp và dịch vụ cảng biển đã cung cấp cơ sở khoa học để tỉnh Quảng Ninh đẩy nhanh tiến độ chuyển đổi mô hình từ "nâu" (dựa vào than đá) sang "xanh" (dựa vào du lịch, dịch vụ).
• Tác động chính sách: Kết quả nghiên cứu đóng góp trực tiếp vào quá trình xây dựng Báo cáo chính trị Đại hội Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh lần thứ XIV và lần thứ XV, đồng thời cụ thể hóa Đề án phát triển doanh nghiệp tỉnh Quảng Ninh đến năm 2020.
• Lợi ích xã hội: Thúc đẩy tạo lập việc làm mới cho hơn 1 triệu lượt lao động, nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo trong khu vực tư nhân, góp phần giảm nghèo bền vững tại các huyện vùng sâu, vùng xa, hải đảo của tỉnh.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích kinh tế chính trị mẫu mực, kết hợp nhuần nhuyễn giữa lý luận Mác-xít với phân tích thực chứng tại địa phương.
• Nhà hoạch định chính sách cấp Trung ương và Tỉnh: Sở hữu luận cứ khoa học để hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN và ban hành chính sách hỗ trợ phát triển KTTN đặc thù vùng ven biển.
• Cộng đồng Doanh nghiệp KTTN và Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Quảng Ninh: Nắm bắt định hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế của tỉnh để xây dựng chiến lược kinh doanh dài hạn, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn và trách nhiệm xã hội.
• Các tổ chức nghiên cứu chiến lược Quốc phòng - An ninh: Tham khảo mô hình kết hợp chặt chẽ giữa phát triển KTTN biển đảo với nhiệm vụ giữ vững chủ quyền biên giới quốc gia.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng Lý luận Kinh tế chính trị Mác - Lênin về thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở cấp độ địa phương: chứng minh một cách biện chứng rằng KTTN không chỉ là đối tượng quản lý mà chính là "động lực quan trọng" giải phóng sức sản xuất xã hội, tạo điều kiện vật chất để củng cố vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong việc dẫn dắt định hướng XHCN.

2. Điểm đột phá về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Khác với các nghiên cứu trước (như Hà Văn Ánh, 2002; Nguyễn Đức Chính, 2011) chỉ tiếp cận theo phương pháp mô tả định tính hoặc thống kê đơn biến, luận án này xây dựng khung đánh giá tổng hợp 3 trụ cột (Số lượng & Quy mô – Chất lượng & Hiệu quả – Cơ cấu kinh tế), tích hợp tính toán hệ số ICOR và phân rã cơ cấu vốn - lao động độc lập cho khu vực KTTN sau khi đã chuẩn hóa loại trừ kinh tế tập thể.

3. Phát hiện thực nghiệm gây bất ngờ nhất có số liệu chứng minh? Nghịch lý cơ cấu: KTTN chiếm áp đảo 93,2% tổng số doanh nghiệp và đóng góp tới 40,8% tổng vốn đầu tư toàn xã hội tỉnh Quảng Ninh năm 2016, nhưng tỷ trọng tạo ra GRDP chỉ đạt 30,9%. Điều này phản ánh hiệu suất tích tụ tư bản của doanh nghiệp tư nhân bị phân tán nghiêm trọng do 98% là quy mô siêu nhỏ và nhỏ, vốn tập trung lớn ở các dự án hạ tầng dài hạn chưa đến thời kỳ sinh lời.

4. Luận án có cung cấp giao thức nhân bản (Replication Protocol) không? Luận án cung cấp quy trình 4 bước chuẩn hóa làm sạch số liệu niên giám thống kê và phương pháp tính toán các chỉ tiêu hiệu quả kinh tế chính trị, cho phép các nhà nghiên cứu nhân bản nguyên vẹn quy trình phân tích thực chứng này tại 62 tỉnh, thành phố còn lại của Việt Nam.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo ra sao? Xác lập lộ trình nghiên cứu tích hợp: Giai đoạn 2018–2023 tập trung vào nghiên cứu thể chế đối tác công - tư (PPP) trong hạ tầng du lịch và chương trình OCOP; Giai đoạn 2023–2028 chuyển trọng tâm sang kinh tế số, đổi mới sáng tạo trong DNNVV và mô hình KTTN xanh thích ứng biến đổi khí hậu vùng ven biển.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận kinh tế chính trị về bản chất, nội dung và tiêu chí đánh giá sự phát triển KTTN trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN tại địa phương ven biển, biên giới.
2. Tổng kết kinh nghiệm thực tiễn phong phú từ các địa phương trong nước (Hà Nội, TP.HCM, Bắc Ninh, Đà Nẵng) và quốc tế (Trung Quốc, Úc), rút ra các bài học xác đáng về tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch và hỗ trợ DNNVV cho tỉnh Quảng Ninh.
3. Đánh giá thực chứng toàn diện thực trạng phát triển KTTN tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2010–2016: chỉ rõ KTTN chiếm 93,2% tổng số doanh nghiệp, đóng góp 40,8% vốn đầu tư và 30,9% GRDP năm 2016, đồng thời vạch rõ các điểm nghẽn về quy mô nhỏ, năng suất lao động thấp và sự chênh lệch phát triển vùng miền.
4. Xác lập hệ thống 04 quan điểm và 05 nhóm giải pháp đồng bộ, có tính khả thi cao nhằm hiện thực hóa mục tiêu đến năm 2020 tỉnh Quảng Ninh có 22.000 doanh nghiệp, khu vực KTTN đóng góp 50–55% GRDP và 70% tổng vốn đầu tư xã hội.
5. Tạo bước chuyển biến mang tính mô thức (paradigm shift): chuyển từ tư duy quản lý, kiểm soát KTTN sang tư duy kiến tạo, phục vụ, đồng hành và phát huy tối đa vai trò rường cột của KTTN trong nền kinh tế độc lập, tự chủ.
6. Mở ra ba hướng nghiên cứu học thuật then chốt: hoàn thiện thể chế PPP cấp tỉnh, thúc đẩy chuyển đổi số trong kinh tế hộ cá thể, và tích hợp kinh tế tư nhân biển đảo với chiến lược quốc phòng - an ninh quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài liên quan đến đề tài China’s emerging private enterprises. Prospects for the new century [89] (DNTN mới nổi ở Trung Quốc. Viễn cảnh trong thế kỷ mới) của tổ chức Tài chính quốc tế IFC thuộc Ngân hàng thế giới World Bank (2000).

Đây là nghiên cứu của nhóm tác giả Neil Gregory, Stoyan Tenev, Dileep Wagle cùng với các chuyên gia cao cấp của văn phòng IFC ở Bắc Kinh. Các tác giả đã nghiên cứu sự phát triển của DNTN Trung Quốc kể từ sau khi cải cách đến năm 2000 với ba giai đoạn: 1978 - 1983, 1984 - 1991, 1991 - 2000. Trong các giai đoạn này, những dấu mốc quan trọng cho sự phát triển KTTN là: thực hiện tự do hóa giá cả thị trường vào năm 1983, là điều kiện để các hộ cá thể phát triển thành DNTN; sửa đổi Hiến pháp lần thứ 3 vào năm 1999 chính thức thừa nhận vai trò quan trọng như nhau của khu vực kinh tế công hữu và phi công hữu đã đặt nền móng cho sự phát triển của khu vực KTTN trong giai đoạn mới. Nghiên cứu chỉ ra những tồn tại của khu vực KTTN Trung quốc như: vấn đề địa vị pháp lý, chế độ cho người lao động, tình hình tài chính không rõ ràng, khó khăn trong huy động vốn, ý thức chấp hành pháp luật kém dẫn đến sự mất lòng tin ở các cấp chính quyền.

Private sector assessment people’s republic of China [87] (Đánh giá khu vực tư nhân ở Trung Quốc) của Ngân hàng châu Á (2003). Nghiên cứu được tiến hành cho toàn bộ khu vực KTTN gồm DNTN và hộ cá thể ở Trung Quốc trong 04 giai đoạn: 1978 - 1985, 1986 - 1991, 1991 - 2000, 2001- 2003. Nghiên cứu đã đề cập một số nội dung liên quan tới môi trường vĩ mô, hành lang pháp lý và những yếu tố cản trở sự hoạt động của KTTN. Điểm đáng lưu ý là nghiên cứu này đã xem xét tác động của việc Trung Quốc gia nhập WTO đến sự phát triển KTTN.

11 Private entreprenuers in China and Vietnam: social and political functioning of strategic groups [94] (Doanh nhân tư nhân Trung Quốc và Việt Nam: chức năng xã hội và chính trị) của Thomas Heberer, Nhà xuất bản Brill Leiden Bosto (2003). Nghiên cứu so sánh sự giống nhau và khác nhau về thể chế kinh tế, chính trị, xã hội giữa hai quốc gia Trung Quốc, Việt Nam và tìm hiểu chức năng xã hội và chính trị của doanh nhân ở Trung Quốc, Việt Nam. Dựa trên kết quả khảo sát các doanh nhân Trung Quốc và Việt Nam, tác giả cho rằng ở hai quốc gia này, doanh nhân đều mong muốn có tiếng nói thực sự trong việc đưa ra các quyết định chính trị. Điều đó trở nên rõ ràng khi trong những thập kỷ vừa qua doanh nhân đã có thu nhập và địa vị xã hội có ảnh hưởng đáng kể trên tất cả các tầng lớp xã hội.

China’s third economic transformation: The rise of the private economy [92] (Sự chuyển đổi thứ ba của nền kinh tế Trung Quốc: Sự lớn mạnh của KTTN) của Ross Garnut and Ligang Song, Nhà xuất bản Routledge Cuzon (2004). Nghiên cứu đã đề cập đến một số vấn đề liên quan đến KTTN như: quá trình tư nhân hóa gắn với cải cách DNNN; ảnh hưởng của FDI; kinh tế thị trường và môi trường kinh doanh. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng đã đề cập trực tiếp đến sự phát triển các DNTN ở nông thôn. Private-sector development in a transition economy: The case of Vietnam [93] (Phát triển khu vực tư nhân trong nền kinh tế chuyển đổi: Trường hợp của Việt Nam) của Schaumburg-Müller, Henrik, Tạp chí Development in Practice, Vol.

Nghiên cứu đã chỉ ra kể từ khi Việt Nam thực hiện chính sách đổi mới năm 1986, sự phát triển của khu vực tư nhân là một mối quan tâm trong chính sách của Đảng Cộng sản và Chính phủ Việt Nam. KTTN đang trở thành nhân tố quan trọng đóng góp cho kinh tế Việt Nam trong việc duy trì tăng trưởng kinh tế và xóa đói giảm nghèo. Tuy nhiên, sự phát triển khu vực tư nhân ở Việt Nam còn ở trình độ thấp, quy mô nhỏ và đang phải cạnh tranh với các doanh nghiệp lớn của nhà nước và doanh nghiệp nước ngoài. Xóa đói giảm 12 nghèo đã được thực hiện rất ấn tượng nhưng sự bất bình đẳng vẫn còn là một thách thức đối với nền kinh tế Việt Nam.

Jiangsu - Zhejiang model and the nationwide development of the private sector in China [95] (Giang Tô - Chiết Giang mô hình và sự phát triển của khu vực tư nhân ở Trung Quốc) của Wang, Z., Tạp chí Higher ducation Press and Springer-Verlag, Vol. Nghiên cứu đã chỉ ra, cùng với việc thực hiện chính sách cải cách và mở cửa ở Trung Quốc, hai tỉnh Giang Tô và Chiết Giang đã có sự phát triển kinh tế nhanh chóng. Giang Tô, Chiết Giang cùng với Thượng Hải đã định hình trung tâm kinh tế vùng đồng bằng sông Dương Tử. Khu vực tư nhân chính là động lực cho sự phát triển kinh tế mạnh mẽ ở đồng bằng sông Dương Tử, đặc biệt là tạo điều kiện cho quá trình chuyển đổi thể chế kinh tế, phát triển nền KTTT.

Mô hình phát triển khu vực tư nhân của Đồng bằng sông Dương Tử được dần dần mở rộng phạm vi trong cả nước đã tác động mạnh mẽ đến phát triển KTTT trên toàn quốc. The Impact of Public and Private Investment on Economic Growth: Evidence from Developing Asian Countries [89] (Tác động của đầu tư công và tư nhân đối với tăng trưởng kinh tế: Bằng chứng từ các nước đang phát triển Châu Á) của hai tác giả Kongphet Phetsavong và Masaru Ichihashi được đăng trong kỷ yếu hội thảo của trường Nghiên cứu phát triển và hợp tác quốc tế, Đại học Hiroshima, năm 2012. Bài báo phân tích ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế của khu vực công, FDI và tư nhân trong nước đối với các nước đang phát triển ở Châu Á giai đoạn 1984 - 2009. Kết quả thực nghiệm cho thấy đầu tư của tư nhân trong nước đóng vai trò quan trọng nhất, góp phần tăng trưởng kinh tế.

Đứng thứ hai là FDI, trong khi khu vực công dường như làm tổn hại đến tăng trưởng kinh tế. Ngoài ra, khu vực công ở các nước đang phát triển của Châu Á được đầu tư quá lớn đã làm giảm tác động tích cực của FDI và đầu tư của tư nhân đối với tăng trưởng kinh tế. 13 Private sector development and industrial policy: Why, how and for whom? [88] (Phát triển khu vực tư nhân và chính sách công nghiệp: Tại sao, như thế nào và cho ai?) của hai tác giả Christian Reiner và Cornelia Starit được đăng trong cuốn sách “Private Sector Development - Ein neuer Businessplan für Entwicklung?” do Quỹ Nghiên cứu Áo vì sự phát triển quốc tế phát hành năm 2013. Nghiên cứu cho rằng đã có sự đồng thuận rộng rãi trong nhận thức và thực tiễn về khu vực tư nhân đóng một vai trò quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế.

Khu vực KTTN năng động, đổi mới, hiệu quả là động lực của tăng trưởng, tạo việc làm, thu nhập, và sự thịnh vượng. Để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nâng cao mức sống, chính phủ các nước đang phát triển cần tạo điều kiện cho KTTN phát triển công nghiệp. Chính phủ nên tập trung vào các chính sách, cải thiện cơ sở hạ tầng, đảm bảo quyền sở hữu, tạo môi trường đầu tư, kinh doanh thuận lợi, giảm gánh nặng pháp lý thông qua bãi bỏ quy định và cung cấp ưu đãi thuế hoặc tài chính. Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa và kinh tế tri thức, doanh nghiệp ở các nước đang phát triển, nhất là DNNVV đối diện với nhiều thách thức khi phải cạnh tranh với các doanh nghiệp ở các quốc gia có nền công nghiệp phát triển.

Do đó, chính phủ các nước đang phát triển cần chú trọng lựa chọn phát triển các ngành công nghiệp có lợi thế so sánh của quốc gia, đồng thời, quan tâm và hỗ trợ DNNVV giải quyết khó khăn. Các công trình nghiên cứu ở trong nước liên quan đến đề tài 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến lý luận về kinh tế tư nhân, phát triển kinh tế tư nhân trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Tác giả Nguyễn Đình Kháng (2002) với bài viết KTTN và xu hướng của nó trong nền KTTT định hướng XHCN [38]. Nghiên cứu đã đưa ra lý do khẳng định sự tồn tại nhiều TPKT, trong đó có KTTN ở nước ta hiện nay, gồm: Yêu cầu xây dựng quan hệ sản xuất XHCN; đặc điểm của Việt Nam khi bước vào TKQĐ; vai trò của KTTN trong nền kinh tế; thực trạng tiềm lực, khả năng của 14 KTNN, kinh tế tập thể chưa đủ mạnh để có thể đảm đương được việc đáp ứng nhu cầu của xã hội; đòi hỏi của tình hình quốc tế hiện nay.

Viện Thông tin khoa học xã hội (2003) với công trình nghiên cứu Kinh tế tư nhân trong giai đoạn toàn cầu hóa [85]. Cuốn sách gồm nhiều bài viết của các chuyên gia trong nước và quốc tế tập trung luận giải sự tồn tại tất yếu của sở hữu tư nhân trong giai đoạn phát triển hiện nay và cho thấy hình thức đa dạng của sở hữu tư nhân ở phương Tây, phương Đông. Nghiên cứu đề cập đến mô hình phát triển KTTT XHCN của Trung Quốc, trong đó, chỉ ra KTTN được xác định là yếu tố cấu thành quan trọng của nền kinh tế. Đồng thời, nghiên cứu chỉ ra trong bối cảnh hội nhập quốc tế, tư nhân hóa là xu thế diễn ra ở nhiều nền kinh tế dù có thể chế khác nhau.

Tác giả Trịnh Thị Hoa Mai (2005) với công trình nghiên cứu KTTN Việt Nam trong tiến trình hội nhập [50]. Theo tác giả, trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, quan niệm KTTN nên được hiểu phạm vi rộng bao gồm cả DNTN trong nước và DNTN nước ngoài để phù hợp với thông lệ quốc tế, đồng thời thể hiện được đầy đủ sức mạnh và vai trò to lớn của khu vực KTTN. Nghiên cứu đã đánh giá thực trạng của DNTN trong nước, tình hình thu hút vốn đầu tư nước ngoài. Từ đó, đề xuất các giải pháp phát triển KTTN ở nước ta nhằm thu hút mạnh mẽ nguồn vốn nước ngoài, đồng thời, thúc đẩy DNTN trong nước phát triển.

Tác giả Nguyễn Thanh Tuyền chủ biên (2006) với công trình nghiên cứu Sở hữu tư nhân và kinh tế tư nhân trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam [79]. Cuốn sách là kết quả của công trình nghiên cứu thuộc đề tài khoa học cấp Nhà nước KX.