CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN PHÁT TRIỂN KINH TẾ THỦY SẢN 1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của kinh tế thủy sản đối với phát triển kinh tế - xã hội 1. Khái niệm, đặc điểm kinh tế thủy sản * Khái niệm kinh tế thủy sản Thuỷ sản là thuật ngữ dùng để chỉ các nguồn sinh vật từ nước (thủy sinh). Ngay từ thời cổ đại, con người đã biết khai thác các nguồn lợi thuỷ sinh để nuôi sống bản thân mình.
Khi các nguồn đạm động vật trên cạn ngày càng thiếu hụt so với nhu cầu của con người thì việc khai thác các loại thuỷ sinh nhằm bổ sung cho sự thiếu hụt ấy càng được chú trọng. Trong quá trình phát triển kinh tế xã - hội, cùng với các hoạt động khai thác các nguồn lợi thủy sinh tự nhiên (đánh, bắt), đã xuất hiện các hoạt động nuôi trồng thủy sản và chế biến thủy sản. Các hoạt động đánh bắt, nuôi trồng và chế biến thủy sản ngày càng phát triển đã hình thành nên ngành kinh tế thủy sản. Hiện nay, trên thế giới, nhìn nhận về kinh tế thủy sản có những cách tiếp cận khác nhau.
Tiếp cận dưới góc độ kinh tế nông nghiệp (ngành kinh tế phụ thuộc vào yếu tố điều kiện tự nhiên), kinh tế thủy sản được coi là một bộ phận của ngành kinh tế nông nghiệp theo nghĩa rộng. Tiếp cận dưới góc độ kinh tế biển, kinh tế thủy sản được coi là một bộ phận của kinh tế biển. Dưới góc độ kinh tế ngành, Đại từ điển tiếng Việt đã đưa ra định nghĩa kinh tế thủy sản là “toàn bộ hoạt động kinh tế liên quan đến khai thác, nuôi trồng, chế biến, quản lý, phân phối và buôn bán thuỷ sản” [15]. Ngoài định nghĩa trên, hiện nay ở nước ta một số công trình quan niệm: “Kinh tế thủy sản là ngành sản xuất vật chất mà việc sản xuất, kinh doanh được tiến hành dựa trên cơ sở khai thác có hiệu quả các nguồn lợi thuỷ sinh, tiềm năng các nguồn nước để biến chúng thành những sản phẩm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của con người và xã hội” [9].
6 * Đặc điểm kinh tế thủy sản: So với nhiều ngành kinh tế khác, kinh tế thủy sản có các đặc điểm riêng như sau [8], [9]: Một là, tư liệu sản xuất chủ yếu là mặt nước và hoạt động lao động sản xuất phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên. Hoạt động kinh tế là sự kết hợp giữa sức lao động và tư liệu sản xuất tác động vào đối tượng lao động để tạo ra sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ. Tuy nhiên, mỗi ngành kinh tế khác nhau thì tư liệu sản xuất có đặc điểm khác nhau. Với các ngành công nghiệp, tư liệu sản xuất chủ yếu là máy móc.
Với ngành nông nghiệp trồng trọt, tư liệu sản xuất chủ yếu là đất đai. Với ngành kinh tế thủy sản, do các hoạt động nuôi trồng, đánh bắt thủy sản chủ yếu diễn ra trên mặt nước, nên tư liệu sản xuất chủ yếu là mặt nước. Ngoài tư liệu sản xuất là mặt nước là chủ yếu, hầu hết các hoạt động đánh bắt, nuôi trồng, khai thác thủy sản đều gắn bó chặt chẽ với điều kiện tự nhiên, như thời tiết, khí hậu, vị trí địa lý. Điều kiện tự nhiên tác động, ảnh hưởng rất lớn đến sinh trưởng, phát triển của các loại thuỷ sinh và đến chất lượng, hiệu quả của hoạt động khai thác, nuôi trồng thủy sản.
Điều kiện tự nhiên thuận lợi, mặt nước rộng, nguồn nước, cũng như thời tiết, khí hậu phù hợp, vị trí địa lý thuận lợi cho việc nuôi trồng, khai thác, đánh bắt và trao đổi hàng hóa, sản phẩm thủy thì kinh tế thuỷ sản có điều kiện phát triển. Ngược lại, nếu điều kiện tự nhiên, như mặt nước hẹp, môi trường nước không phù hợp với sự phát triển của các loại thủ sản, thời tiết, khí hậu diễn biến phức tạp, không thuận lợi thì việc nuôi trồng, đánh bắt, khai thác sản gặp khó khăn, cản trở sự phát triển của kinh tế thủy sản. Việc khắc phục những khó khăn, không thuận lợi về điều kiện tự nhiên để phát triển kinh tế thủy sản là cần thiết, tuy nhiên điều đó cũng chỉ có thể làm giảm bớt, chứ không loại bỏ sự lệ thuộc vào điều kiện tự nhiên của kinh tế thủy sản. Đồng thời, do kinh tế thủy sản phụ thuộc nhất định vào điều kiện tự nhiên, nên hoạt động đầu tư phát triển kinh tế thủy sản có độ rủi ro cao, nhất là khi trên địa bàn sản xuất kinh doanh xẩy ra thiên tai, dịch họa.
7 Thứ hai, đối tượng chủ yếu của các hoạt động lao động sản xuất trong các ngành kinh tế thủy sản là các sinh vật. Khác với nhiều ngành kinh tế khác, đối tượng của hoạt động lao động sản xuất trong các ngành kinh tế thủy sản là các sinh vật. Nên các hoạt động nuôi trồng, đánh bắt thủy sản phải tuân theo những qui luật tự nhiên, như qui luật sinh trưởng, phát triển của các loại thủy sản. Mỗi loại thủy sản lại có những qui luật sinh trưởng, phát triển khác nhau, với thời gian khác nhau.
Khác với nhiều hoạt động sản xuất, nhiều hoạt động nuôi trồng, đánh bắt thủy sản có tính chất mùa vụ, theo chu kỳ nhất định. Đồng thời, sự phân bố thủy sản cũng khác nhau. Có loại thủy sản sinh trưởng ở vùng nước ngọt, nước lợ, nước mặn; sinh trưởng ở sông hồ, gần bờ, xa bờ v. Thứ ba, kinh tế thủy sản là ngành kinh tế có tính tổng hợp, có sự liên kết, gắn bó chặt chẽ giữa các khâu sản xuất kinh doanh, các phân ngành của kinh tế thủy sản và nhiều ngành kinh tế khác.
Kinh tế thủy sản bao gồm nhiều phân ngành: nuôi trồng, khai thác, chế biến, thương mại,. Xem xét kinh tế thủy sản dưới góc độ là một quá trình sản xuất thống nhất, thì nuôi trồng và khai thác thủy sản là khâu sản xuất nguyên liệu, chế biến là khâu làm tăng giá trị sản phẩm, thương mại là khâu thực hiện giá trị sản phẩm, hàng hóa. Do tính đặc thù về mặt kinh tế - kỹ thuật của kinh tế thủy sản như vậy, nên sự phát triển của kinh tế thủy sản chỉ mang lại hiệu quả cao khi có sự liên kết chặt chẽ, đồng bộ giữa các khâu, các ngành của kinh tế thủy sản trong quá trình sản xuất kinh doanh. Nếu trong quá trình phát triển kinh tế thủy sản không tính đến mối liên hệ nội tại giữa các khâu, các ngành sẽ dẫn đến mất cân đối và làm suy yếu cả hệ thống.
Đặc biệt là, khi các hoạt động nuôi trồng, khai thác thuỷ sản diễn ra một cách tự phát, không tính đến năng lực chế biến thủy sản và nhu cầu thị trường, thì tình trạng thừa hoặc thiếu hụt nguồn nguyên liệu đầu vào và sản phẩm, hàng hóa thủy sản là dễ xẩy ra. Đồng thời, do đối tượng tác động của sản xuất thuỷ sản là những sinh vật sống dưới nước; khi các loại thủy sản bị cách ly khỏi môi trường nước, nếu 8 không có sự gắn kết chặt chẽ giữa nuôi trồng, khai thác với chế biến thì chúng sẽ nhanh bị giảm về chất lượng và sản lượng. Ngoài ra, mặc dù thủy sản là nguồn tài nguyên có khả năng tái tạo được thông qua lao động của con người, nhưng không phải là vô hạn. Nên nếu chủ động gắn kết chặt chẽ giữa các khâu, các ngành của kinh tế thủy sản thì sự phát triển kinh tế thủy sản sẽ bền vững.
Thứ tư, hình thức tổ chức hoạt động sản xuất kinh doanh phong phú, đa dạng với nhiều qui mô khác nhau. Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay, cũng như nhiều ngành kinh tế khác, trong kinh tế thủy sản có nhiều thành phần kinh tế tham gia (kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân). Tuy nhiên, do đặc thù của các hoạt động nuôi trồng, đánh bắt thủy sản nên hình thức tổ chức sản xuất phong phú, đa dạng với nhiều qui mô khác nhau. Trong kinh tế thủy sản ở nước ta hiện nay, bên cạnh các hộ sản xuất kinh doanh cá thể, có các hình thức trang trại, hợp tác xã, doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp nhà nước.
Thứ năm, kinh tế thủy sản có quan hệ chặt chẽ với các hoạt động bảo vệ quyền chủ quyền và quyền tài phán quốc gia trên biển. Hầu hết các hoạt động kinh tế thủy gắn với môi trường sông nước, biển đảo, do đó các lực lượng lao động trong ngành kinh tế thủy sản cùng với cơ sở vật chất kỹ thuật hiện có, sẽ góp phần quan trọng vào việc bảo vệ vững chắc quyền chủ quyền quốc gia trên biển, đảo. Vấn đề đặt ra ở đây là phải có cơ chế, chính sách bảo đảm cho sự phối kết hợp giữa các lực lượng, phương tiện hoạt động trong các lĩnh vực thuộc kinh tế thủy sản với các lực lượng chức năng khác (biên phòng, cảnh cảnh sát biển, hải quân,.) trong các hoạt động kinh tế và hoạt động bảo vệ quyền chủ quyền và quyền tài phán quốc gia trên biển. Vai trò của kinh tế thủy sản đối với phát triển kinh tế - xã hội [8], [9] Kinh tế thủy sản có vai trò ngày càng quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội trên phạm vi quốc gia cũng như trên phạm vi các địa phương.
* Kinh tế thủy sản cung cấp thực phẩm, tạo nguồn dinh dưỡng chất lượng cao đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng; thúc đẩy nhiều ngành kinh tế khác phát triển Nhìn chung các loại thủy sản (cá, tôm, cua, ốc, hến, rau câu,.) là nguồn thực phẩm quí có các chỉ số dinh dưỡng cao, là thực phẩm rất bổ ích đối với con người. Kinh tế - xã hội phát triển thì nhu cầu tiêu dùng về thực phẩm thủy sản ngày càng lớn. Đồng thời, do tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu, nguy cơ mất an toàn tiêu dùng thực phẩm từ động vật ngày một tăng lên do dịch bệnh từ động vật có nguy cơ lây sang người (cúm giá cầm, lở mồm nong móng ở lợn và trâu bò…), gây ra các bệnh lý tim mạch, huyết áp,… người tiêu dùng có xu hướng chuyển sang tiêu dùng hàng thủy sản. Nên việc phát triển kinh tế thủy sản sẽ đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu sản phẩm, hàng hóa thủy sản cho xã hội; góp phần to lớn vào việc thực hiện chiến lược quốc gia về nâng cao thể chất con người Việt Nam trong thời kỳ mới.