Luận án tiến sĩ phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới ở huyện bình liêu tỉnh quảng ninh

Luận án tiến sĩ phân tích phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới tại huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh, mang lại giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Hoàng Huy Trọng
• Người hướng dẫn: PGS. Đỗ Quang Quý
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Phát Triển Kinh Tế Trong Xây Dựng Nông Thôn Mới Ở Huyện Bình Liêu, Tỉnh Quảng Ninh
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đóng góp mới của luận án
• Bố cục của luận án
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.2. Nghiên cứu trong nước
• 1.3. Đánh giá chung về kết quả của các công trình khoa học đã nghiên cứu
• 1.4. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI
• 2.1. Cơ sở lý luận về phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới
• 2.1.1. Lý luận về nông thôn mới
• 2.1.2. Phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới
• 2.1.3. Các yếu tố ảnh hưởng tới phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới
• 2.2. Cơ sở thực tiễn về phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới
• 2.2.1. Kinh nghiệm tại các huyện của tỉnh Nam Định
• 2.2.2. Kinh nghiệm tại thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh
• 2.2.3. Kinh nghiệm tại huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa
• 2.2.4. Bài học kinh nghiệm rút ra cho huyện Bình Liêu, Quảng Ninh
• 3. Chương 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 3.2. Khung phân tích
• 3.3. Phương pháp thu thập thông tin
• 3.3.1. Thu thập thông tin thứ cấp
• 3.3.2. Thu thập thông tin sơ cấp
• 3.4. Phương pháp tổng hợp thông tin
• 3.5. Phương pháp phân tích thông tin
• 3.5.1. Phương pháp phân tích số liệu thứ cấp
• 3.5.2. Phương pháp phân tích số liệu thứ cấp
• 3.5.3. Mô hình phân tích SWOT
• 3.6. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu
• 3.6.1. Chỉ tiêu về quy hoạch phát triển kinh tế theo tiêu chí nông thôn mới
• 3.6.2. Chỉ tiêu đánh giá sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn
• 3.6.3. Chỉ tiêu về phát triển các hình thức tổ chức sản xuất
• 3.6.4. Chỉ tiêu về chuyển giao kỹ thuật và ứng dụng mô hình sản xuất, đào tạo nghề cho lao động nông thôn
• 3.6.5. Chỉ tiêu về chính sách hỗ trợ sản xuất
• 3.6.6. Chỉ tiêu về đầu tư công cho phát triển kinh tế
• 3.6.7. Chỉ tiêu về tạo việc làm, nâng cao thu nhập và xây dựng các chính sách giảm nghèo
• 4. Chương 4: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở HUYỆN BÌNH LIÊU, TỈNH QUẢNG NINH
• 4.1. Khái quát về huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh
• 4.1.1. Đặc điểm về tự nhiên
• 4.1.2. Đặc điểm về kinh tế - xã hội
• 4.1.3. Những thuận lợi và khó khăn cho phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới tại huyện Bình Liêu
• 4.2. Thực trạng phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới ở huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh
• 4.2.1. Xây dựng quy hoạch phát triển kinh tế theo tiêu chí nông thôn mới
• 4.2.2. Phát triển các hình thức tổ chức sản xuất
• 4.2.3. Chuyển giao kỹ thuật và ứng dụng mô hình sản xuất, đào tạo nghề cho lao động nông thôn
• 4.2.4. Chính sách hỗ trợ sản xuất
• 4.2.5. Đầu tư công cho phát triển kinh tế
• 4.2.6. Tạo việc làm, nâng cao thu nhập và xây dựng các chính sách giảm nghèo
• 4.3. Kết quả đạt tiêu chí kinh tế trong xây dựng nông thôn mới ở huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh
• 4.3.1. Kết quả về giá trị kinh tế và cơ cấu kinh tế ngành
• 4.3.2. Kết quả phát triển ngành nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản
• 4.3.3. Kết quả phát triển ngành công nghiệp nông thôn và xây dựng
• 4.3.4. Kết quả phát triển ngành thương mại - dịch vụ
• 4.3.5. Kết quả phát triển ngành du lịch
• 4.3.6. Kết quả đạt tiêu chí kinh tế trong xây dựng nông thôn mới
• 4.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới tại huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh
• 4.4.1. Đánh giá của đối tượng nghiên cứu về công tác tổ chức và thực hiện
• 4.4.2. Đánh giá của đối tượng nghiên cứu về các chính sách và thể chế
• 4.4.3. Đánh giá của đối tượng nghiên cứu về yếu tố cơ sở vật chất phục vụ phát triển kinh tế nông thôn
• 4.4.4. Đánh giá của đối tượng nghiên cứu về yếu tố nguồn nhân lực phục vụ phát triển kinh tế nông thôn
• 4.4.5. Đánh giá của đối tượng nghiên cứu về yếu tố sự tham gia của người dân
• 4.4.6. Kết quả phân tích ma trận SWOT
• 4.5. Đánh giá chung về kết quả phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới của huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh
• 4.5.1. Những thành tựu đạt được
• 4.5.2. Những mặt hạn chế và nguyên nhân
• 5. Chương 5: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở HUYỆN BÌNH LIÊU, TỈNH QUẢNG NINH ĐẾN NĂM 2030, TẦM NHÌN ĐẾN NĂM 2035
• 5.1. Quan điểm phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới ở huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh
• 5.2. Định hướng phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới ở huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh
• 5.2.1. Căn cứ định hướng
• 5.2.2. Những chỉ tiêu dự kiến
• 5.2.3. Định hướng về phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới ở huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh
• 5.3. Những giải pháp chủ yếu phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới ở huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh
• 5.3.1. Hoàn thiện quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới
• 5.3.2. Tiếp tục phát triển các hình thức tổ chức sản xuất phù hợp
• 5.3.3. Ứng dụng thành tự khoa học - công nghệ vào sản xuất nông nghiệp
• 5.3.4. Hỗ trợ sản xuất
• 5.3.5. Đầu tư công cho phát triển kinh tế
• 5.3.6. Một số giải pháp khác
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Kinh Tế Nông Thôn Mới Tại Huyện Bình Liêu

Huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh, là một trong những địa phương đi đầu trong việc thực hiện chương trình xây dựng nông thôn mới. Với mục tiêu nâng cao đời sống người dân và phát triển kinh tế bền vững, huyện đã triển khai nhiều chính sách và chương trình hỗ trợ. Sự phát triển này không chỉ giúp cải thiện cơ sở hạ tầng mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân.

1.1. Đặc Điểm Kinh Tế Xã Hội Của Huyện Bình Liêu

Bình Liêu có địa hình đa dạng với nhiều tiềm năng phát triển nông nghiệp và du lịch. Tuy nhiên, huyện cũng đối mặt với nhiều thách thức như cơ sở hạ tầng còn yếu kém và nguồn nhân lực hạn chế.

1.2. Lịch Sử Phát Triển Kinh Tế Nông Thôn Tại Bình Liêu

Trong những năm qua, huyện Bình Liêu đã có những bước tiến đáng kể trong phát triển kinh tế nông thôn, với tốc độ tăng trưởng bình quân đạt 13,5%/năm. Các chương trình nông thôn mới đã góp phần nâng cao thu nhập bình quân đầu người.

II. Những Thách Thức Trong Phát Triển Kinh Tế Nông Thôn Mới Tại Bình Liêu

Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu, huyện Bình Liêu vẫn gặp phải nhiều thách thức trong quá trình phát triển kinh tế nông thôn mới. Các vấn đề như đầu tư dàn trải, thiếu nguồn lực tài chính và sự tham gia của cộng đồng còn hạn chế là những rào cản lớn.

2.1. Vấn Đề Đầu Tư Và Cơ Sở Hạ Tầng

Cơ sở hạ tầng nông thôn tại Bình Liêu còn nhiều hạn chế, ảnh hưởng đến khả năng phát triển kinh tế. Đầu tư cho các công trình thiết yếu như đường giao thông, thủy lợi cần được ưu tiên hơn.

2.2. Nguồn Nhân Lực Và Đào Tạo Nghề

Nguồn nhân lực tại huyện còn thiếu về trình độ và kỹ năng. Việc đào tạo nghề cho lao động nông thôn cần được chú trọng để nâng cao năng suất lao động.

III. Phương Pháp Phát Triển Kinh Tế Nông Thôn Mới Tại Bình Liêu

Để phát triển kinh tế nông thôn mới, huyện Bình Liêu đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các giải pháp này bao gồm việc cải thiện cơ sở hạ tầng, phát triển các hình thức tổ chức sản xuất và ứng dụng công nghệ mới.

3.1. Cải Thiện Cơ Sở Hạ Tầng Kinh Tế

Đầu tư vào cơ sở hạ tầng là một trong những giải pháp quan trọng để thúc đẩy phát triển kinh tế. Huyện cần tập trung vào việc xây dựng các công trình giao thông và thủy lợi.

3.2. Phát Triển Các Hình Thức Tổ Chức Sản Xuất

Huyện Bình Liêu đã khuyến khích phát triển các mô hình sản xuất liên kết, giúp tăng cường giá trị sản phẩm nông sản và nâng cao thu nhập cho người dân.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Tại Bình Liêu

Các ứng dụng thực tiễn từ chương trình nông thôn mới đã mang lại nhiều kết quả tích cực cho huyện Bình Liêu. Những mô hình sản xuất hiệu quả đã được triển khai, góp phần nâng cao giá trị kinh tế nông sản.

4.1. Mô Hình Liên Kết Sản Xuất

Mô hình liên kết 4 nhà trong sản xuất lúa chất lượng cao đã giúp tăng năng suất và chất lượng sản phẩm, từ đó nâng cao thu nhập cho nông dân.

4.2. Kết Quả Đạt Được Trong Chương Trình Nông Thôn Mới

Đến năm 2020, huyện Bình Liêu đã có 4/6 xã đạt chuẩn nông thôn mới, với nhiều tiêu chí kinh tế được cải thiện rõ rệt.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Phát Triển Kinh Tế Nông Thôn Mới Tại Bình Liêu

Phát triển kinh tế nông thôn mới tại huyện Bình Liêu cần tiếp tục được đẩy mạnh trong thời gian tới. Các giải pháp cần được thực hiện đồng bộ để đảm bảo sự phát triển bền vững.

5.1. Định Hướng Phát Triển Kinh Tế Tương Lai

Huyện cần xác định rõ các mục tiêu phát triển kinh tế trong giai đoạn tới, tập trung vào việc nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

5.2. Giải Pháp Để Đạt Được Mục Tiêu

Cần có các chính sách hỗ trợ phù hợp, khuyến khích đầu tư và phát triển nguồn nhân lực để đạt được các mục tiêu phát triển kinh tế bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới ở huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh" do nghiên cứu sinh Hoàng Huy Trọng thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Đỗ Quang Quý, chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp (mã số: 9 62 01 15), bảo vệ tại Trường Đại học Kinh tế và Quản trị Kinh doanh – Đại học Thái Nguyên năm 2021.

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước về nông nghiệp, nông dân, nông thôn theo tinh thần Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05/8/2008 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X, Báo cáo chính trị tại Đại hội lần thứ XII và Nghị quyết Trung ương 4 khóa XII về tái cơ cấu kinh tế nông nghiệp gắn với xây dựng nông thôn mới. Tại huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh – địa bàn miền núi gồm 7 đơn vị hành chính (6 xã và 1 thị trấn), có 5/6 xã biên giới và phần lớn thuộc diện đặc biệt khó khăn – phát triển kinh tế nông thôn đã ghi nhận tốc độ tăng trưởng bình quân đạt 13,5%/năm, giá trị sản xuất nông nghiệp năm 2020 ước đạt 402 tỷ đồng (tăng 38,97% so với năm 2015), thu nhập bình quân đầu người khu vực nông thôn năm 2020 ước đạt 37,53 triệu đồng. Một số mô hình tổ chức sản xuất hàng hóa đã hình thành như vùng sản xuất miến dong Bình Liêu thuộc chương trình OCOP và mô hình liên kết 4 nhà sản xuất lúa chất lượng cao theo tiêu chuẩn VietGAP. Tuy nhiên, năm 2020 do tác động của dịch bệnh COVID-19, huyện chỉ có thêm 1 xã về đích, lũy kế đạt 4/6 xã đạt chuẩn nông thôn mới, trong đó xã Hoành Mô gặp khó khăn trong việc đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao. Việc lồng ghép các chương trình mục tiêu quốc gia còn dàn trải; kết cấu hạ tầng chắp vá; nguồn kinh phí hạn chế; địa bàn rộng, dân cư thưa thớt; quy hoạch phát triển kinh tế nông thôn chậm tiến độ; đổi mới hình thức tổ chức sản xuất còn chậm. Do đó, việc nghiên cứu toàn diện thực trạng phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới tại huyện Bình Liêu là yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án:

• Mục tiêu chính: Phân tích thực trạng phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới tại huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh; từ đó đề xuất và xây dựng các giải pháp nhằm phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới ở huyện Bình Liêu đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2035.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Xây dựng khung lý thuyết về phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới;
  2. Phân tích và đánh giá thực trạng phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới ở huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2015 - 2019;
  3. Xác định và phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới ở huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh;
  4. Đề xuất giải pháp phát triển kinh tế trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2035.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Thực trạng xây dựng quy hoạch phát triển kinh tế theo tiêu chí nông thôn mới; phát triển các hình thức tổ chức sản xuất; chuyển giao kỹ thuật và ứng dụng mô hình sản xuất, đào tạo nghề cho lao động nông thôn; chính sách hỗ trợ sản xuất; đầu tư công cho phát triển kinh tế; tạo việc làm, nâng cao thu nhập và xây dựng các chính sách giảm nghèo; cùng các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới tại địa phương.
• Phạm vi không gian: Huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh.
• Phạm vi thời gian: Số liệu thứ cấp thu thập trong giai đoạn 2015 - 2019; số liệu sơ cấp điều tra thực địa từ tháng 6 đến tháng 9 năm 2019; các định hướng và giải pháp đề xuất đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2035.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các công trình nghiên cứu ngoài nước được tác giả tổng hợp gồm:

• Frans Ellits (1994) nghiên cứu vai trò đầu tư và hỗ trợ của Nhà nước trong phát triển nông thôn, quy trình quản lý cấp vốn, cùng các chính sách nông nghiệp tại các nước đang phát triển thuộc Châu Á, Châu Phi và Châu Mỹ La Tinh trong quá trình chuyển sang sản xuất hàng hóa.
• Tria Kerrkvliet và James Scott (2000) nghiên cứu đặc điểm, vai trò của người nông dân, thiết chế nông thôn và kinh nghiệm nghiên cứu làng truyền thống ở Việt Nam gắn với vấn đề kinh tế trang trại nhỏ, sở hữu đất đai và tiến hóa nông thôn trồng lúa.
• Hanho Kim và Yong-Kee Lee (2004) phân tích chính sách nông nghiệp qua các thời kỳ ở Hàn Quốc và Nhật Bản từ bảo hộ nông nghiệp sang cơ chế định hướng thị trường nhằm tăng năng suất lao động và thu hẹp khoảng cách phát triển nông thôn - thành thị.
• OECD (2006) đề xuất mô hình tiếp cận đa ngành thay thế các mô hình trợ cấp trực tiếp, chú trọng đầu tư nâng cao năng lực cạnh tranh cho trang trại, chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp và đa dạng hóa kinh tế khu vực nông thôn theo vị trí địa lý.
• Daphne Meredith và cộng sự (2016) phân tích ba khía cạnh thúc đẩy biến đổi kinh tế nông thôn (đô thị hóa, thay đổi cấu trúc kinh tế, sự biến đổi của mô hình nhà nước phúc lợi/Keynes) và vai trò phân cấp quản lý cho chính quyền cấp tỉnh, cấp huyện.

Các công trình nghiên cứu trong nước được tác giả phân tích gồm:

• Dự án MISPA (2006, Cù Ngọc Hưởng dịch) nghiên cứu kinh nghiệm xây dựng nông thôn mới xã hội chủ nghĩa ở Trung Quốc về hệ thống chỉ tiêu, cơ chế giám sát và phân bổ vốn.
• Nguyễn Hữu Tập (2010) nghiên cứu phát triển kinh tế nông thôn gắn với thế trận quốc phòng toàn dân và đề xuất 6 nhóm giải pháp chiến lược.
• Nguyễn Thành Lợi (2012) phân tích 3 giai đoạn phát triển nông thôn của Nhật Bản (tập trung hạ tầng và tín dụng; đẩy mạnh sản xuất; lựa chọn sản phẩm đặc trưng địa phương theo mô hình mỗi làng một sản phẩm).
• Lê Thế Cương (2013) nghiên cứu kinh nghiệm hiện đại hóa nông nghiệp của Trung Quốc về tuyên truyền, cơ chế chính sách và phát triển nguồn nhân lực nông nghiệp.
• Nguyễn Quế Hương (2013) phân tích mức độ tham gia của người dân và công tác truyền thông vận động trong xây dựng nông thôn mới theo phương pháp tiếp cận có sự tham gia.
• Lê Văn Nam (2014) nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội gắn với quốc phòng an ninh tại các tỉnh biên giới phía Bắc.
• Hoàng Vũ Quang (2014) hệ thống hóa các trường phái lý thuyết phát triển nông thôn (lý thuyết khai thác nông nghiệp để công nghiệp hóa, lý thuyết công nghiệp hóa bỏ qua nông nghiệp và lý thuyết kết hợp hài hòa nông nghiệp - công nghiệp nông thôn).
• Hoàng Văn Hoan (2014) đề xuất các giải pháp huy động vốn phát triển nông thôn vùng Tây Bắc thông qua quy hoạch lại dân cư và lồng ghép chương trình mục tiêu.
• Trần Tiến Khai (2015) phân tích thực tiễn và cơ chế phối hợp nguồn lực xây dựng nông thôn mới tại Thành phố Hồ Chí Minh.
• Nguyễn Văn Hùng (2015) nghiên cứu mối quan hệ tương hỗ giữa xây dựng nông thôn mới và phát triển kinh tế - xã hội tại tỉnh Bắc Ninh.
• Trần Hồng Quảng (2015) phân tích thực trạng phát triển kinh tế nông thôn trong xây dựng nông thôn mới tại huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình, chỉ ra 5 quan điểm và 8 giải pháp.
• Lê Sỹ Thọ (2016) nghiên cứu cơ chế huy động và sử dụng vốn đầu tư cơ sở hạ tầng nông thôn mới trên địa bàn Hà Nội.
• Hà Văn Đổng (2018) nghiên cứu phát triển kinh tế nông thôn trên địa bàn tỉnh Thái Bình, nhấn mạnh vai trò kiến tạo của chính quyền cấp tỉnh.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Các công trình trước đây đa phần tiếp cận ở quy mô toàn quốc, cấp tỉnh hoặc đi sâu vào từng khía cạnh riêng biệt như nguồn vốn đầu tư hạ tầng hoặc quốc phòng an ninh. Chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện và có hệ thống về phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới trên địa bàn cấp huyện miền núi, biên giới cụ thể là huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách phân tích đồng bộ 7 nội dung cốt lõi của phát triển kinh tế nông thôn, kết hợp thu thập dữ liệu sơ cấp từ đội ngũ cán bộ quản lý cấp xã, cấp huyện và các doanh nghiệp, hợp tác xã tại địa phương để nhận diện các yếu tố tác động thông qua ma trận SWOT.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng khái niệm nông thôn mới theo Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05/8/2008 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X và quan điểm phát triển kinh tế của nhà kinh tế học E.Wayne Nafziger (tăng trưởng kinh tế đi kèm sự thay đổi cơ cấu kinh tế, thể chế và chất lượng cuộc sống). Tác giả xác định: Phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới là một quá trình tăng trưởng về kinh tế gắn liền với sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế khu vực nhằm nâng cao thu nhập và chất lượng cuộc sống của người dân thông qua sự hỗ trợ tích cực của Nhà nước và các tổ chức khác nhằm đạt các chỉ tiêu kinh tế trong xây dựng nông thôn mới.

Tiến trình xây dựng nông thôn mới tại Việt Nam được hệ thống hóa qua ba giai đoạn:

1. Giai đoạn chính trị hóa thuần túy (từ đầu những năm 1950 đến cuối thập niên 1970);
2. Giai đoạn hướng tới hiện đại hóa (từ đầu thập niên 1980 đến cuối thập niên 1990);
3. Giai đoạn phát triển toàn diện (từ đầu thế kỷ XXI đến nay, với dấu mốc bãi bỏ thuế nông nghiệp từ ngày 01/01/2006).

Khung khổ tiêu chí đánh giá dựa trên Quyết định số 1980/QĐ-TTg ngày 17/10/2016 của Thủ tướng Chính phủ và Quyết định số 4335/QĐ-UBND ngày 23/12/2016 của UBND tỉnh Quảng Ninh ban hành Bộ tiêu chí về xã nông thôn mới giai đoạn 2016 - 2020:

TT	Nhóm tiêu chí	Nội dung tiêu chí tiêu biểu	Mức đạt tiêu chí theo QĐ 4335
I	Quy hoạch	Có quy hoạch chung xây dựng xã được phê duyệt, công bố công khai và ban hành quy chế quản lý	Đạt
II	Hạ tầng kinh tế - xã hội	Tỷ lệ đường trục thôn, bản, đường ngõ xóm cứng hóa sạch sẽ; tỷ lệ diện tích đất sản xuất nông nghiệp được tưới tiêu chủ động	100% đường trục; 90% diện tích tưới tiêu
III	Kinh tế và tổ chức sản xuất	Thu nhập bình quân đầu người khu vực nông thôn đến năm 2020; tỷ lệ hộ nghèo đa chiều; tỷ lệ người có việc làm trên dân số trong độ tuổi lao động; có hợp tác xã hoạt động theo Luật HTX 2012 và có mô hình liên kết sản xuất	Thu nhập ≥ 50 triệu đồng/người; Hộ nghèo ≤ 2%; Lao động có việc làm ≥ 90%; Đạt tiêu chí tổ chức sản xuất
IV	Văn hóa - Xã hội - Môi trường	Tỷ lệ lao động có việc làm qua đào tạo; tỷ lệ người dân tham gia BHYT; tỷ lệ hộ sử dụng nước hợp vệ sinh; thu gom rác thải	Lao động qua đào tạo ≥ 45%; BHYT ≥ 85%; Nước sạch, môi trường đạt chuẩn
V	Hệ thống chính trị và An ninh	Cán bộ công chức xã đạt chuẩn; an ninh trật tự xã hội được giữ vững; đạt chuẩn an toàn giao thông	Đạt chuẩn theo quy định
-	Khu dân cư kiểu mẫu	Thôn đạt chuẩn khu dân cư nông thôn mới kiểu mẫu; hộ gia đình kiểu mẫu; vườn mẫu	50-60% thôn đạt chuẩn; 70% hộ kiểu mẫu; 70% vườn mẫu

Phương pháp nghiên cứu thực tế của luận án:

• Hướng tiếp cận nghiên cứu: Kết hợp định tính và định lượng.
• Phương pháp định tính: Sử dụng phương pháp nghiên cứu tài liệu, phân tích tổng hợp, phân tích so sánh kinh nghiệm thực tiễn từ các địa phương có nét tương đồng (tỉnh Nam Định với bài học dồn điền đổi thửa đạt 99,7%, giải phóng mặt bằng tự nguyện hiến đất; thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh; huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa) và phương pháp phân tích ma trận SWOT (Strengths - Weaknesses - Opportunities - Threats).
• Phương pháp định lượng:
  • Dữ liệu thứ cấp: Số liệu thống kê tổng hợp từ UBND huyện Bình Liêu, Phòng Nông nghiệp và PTNT, Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội huyện Bình Liêu trong giai đoạn 2015 - 2019 về giá trị sản xuất, cơ cấu kinh tế (giá so sánh 2010), tốc độ tăng trưởng, tỷ lệ giảm nghèo, hệ thống giao thông, thủy lợi.
  • Dữ liệu sơ cấp: Khảo sát thực địa bằng bảng hỏi cấu trúc từ tháng 6 đến tháng 9 năm 2019 đối với các nhóm đối tượng: cán bộ quản lý cấp huyện, cán bộ chính quyền cấp xã và cán bộ điều hành doanh nghiệp, hợp tác xã trên địa bàn.
  • Kỹ thuật phân tích: Sử dụng thang đo khoảng Likert đo lường mức độ đồng ý để đánh giá 5 nhóm yếu tố tác động: (1) Công tác tổ chức và thực hiện; (2) Chính sách và thể chế; (3) Cơ sở vật chất hạ tầng; (4) Nguồn nhân lực; (5) Sự tham gia của người dân.

Hệ thống 7 nhóm chỉ tiêu nghiên cứu được thiết lập:

1. Chỉ tiêu về quy hoạch phát triển kinh tế theo tiêu chí nông thôn mới;
2. Chỉ tiêu đánh giá sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn;
3. Chỉ tiêu về phát triển các hình thức tổ chức sản xuất;
4. Chỉ tiêu về chuyển giao kỹ thuật, ứng dụng mô hình sản xuất và đào tạo nghề;
5. Chỉ tiêu về chính sách hỗ trợ sản xuất;
6. Chỉ tiêu về đầu tư công cho phát triển kinh tế;
7. Chỉ tiêu về tạo việc làm, nâng cao thu nhập và chính sách giảm nghèo.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu

Chương này tập trung tổng kết các công trình khoa học trong và ngoài nước liên quan đến kinh tế nông thôn và xây dựng nông thôn mới. Tác giả phân tích các luận điểm của Frans Ellits, Daphne Meredith, Hanho Kim về vai trò kiến tạo chính sách và hỗ trợ tài chính công của Nhà nước; kinh nghiệm mô hình Saemaul Undong (Hàn Quốc), phong tràu OVOP (Nhật Bản), xây dựng nông thôn mới xã hội chủ nghĩa tại Trung Quốc (Dự án MISPA). Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Nguyễn Hữu Tập, Hoàng Vũ Quang, Trần Hồng Quảng, Hà Văn Đổng được phân tích nhằm làm rõ cơ sở lý luận về phát triển nông nghiệp toàn diện, vai trò chủ thể của người nông dân và sự cần thiết phải phân cấp quản lý kinh tế. Tác giả xác định rõ các nghiên cứu trước đây chưa giải quyết trọn vẹn mô hình phát triển kinh tế gắn với xây dựng nông thôn mới tại các huyện miền núi, biên giới có tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao như huyện Bình Liêu, khẳng định sự cần thiết của đề tài.

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới

Chương 2 làm rõ bản chất kinh tế nông thôn là nền kinh tế đa ngành, trong đó nông, lâm, thủy sản giữ vai trò nền tảng, gắn kết với công nghiệp chế biến, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ nông thôn. Tác giả phân tích 5 đặc điểm cơ bản của kinh tế nông thôn: gắn liền điều kiện tự nhiên sinh thái; đối tượng sản xuất mang tính sinh học; kết hợp công nghệ truyền thống với bán hiện đại và hiện đại; kinh tế hộ gia đình là đơn vị sản xuất phổ biến mang tính tản mạn; thị trường nông thôn phát triển ở trình độ sơ khai. Luận án phân tích chi tiết 6 nội dung cơ bản của phát triển kinh tế nông thôn (quy hoạch, tổ chức sản xuất, chuyển giao công nghệ - dạy nghề, cơ chế hỗ trợ, đầu tư công và an sinh - giảm nghèo). Về mặt thực tiễn, chương này đúc rút kinh nghiệm từ 3 địa bàn: bài học huy động sức dân và hoàn thành 99,7% dồn điền đổi thửa tại tỉnh Nam Định theo phương châm "Dân cần - dân biết - dân bàn - dân làm - dân giám sát - dân hưởng thụ"; bài học quy hoạch vùng sản xuất tập trung tại thị xã Đông Triều (Quảng Ninh); và bài học phát triển kinh tế lâm nghiệp giảm nghèo tại huyện Quan Hóa (Thanh Hóa).

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày khung phân tích của luận án (Sơ đồ 3.1) biểu diễn mối quan hệ giữa các nguồn lực đầu vào, chính sách can thiệp của Nhà nước, việc triển khai 6 nội dung kinh tế và các chỉ tiêu đầu ra theo Bộ tiêu chí nông thôn mới. Tác giả nêu chi tiết phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp (báo cáo thống kê kinh tế - xã hội giai đoạn 2015 - 2019 của huyện Bình Liêu) và dữ liệu sơ cấp (phiếu khảo sát cán bộ huyện, xã và chủ doanh nghiệp/HTX tiến hành từ tháng 6 đến tháng 9 năm 2019). Thiết kế nghiên cứu sử dụng thang đo khoảng Likert để đo lường mức độ đồng thuận của các nhóm đối tượng khảo sát đối với 5 nhóm biến số ảnh hưởng. Quy trình xử lý dữ liệu kết hợp thống kê mô tả, thống kê so sánh và ma trận SWOT để làm rõ điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức trong phát triển kinh tế tại huyện.

Chương 4: Thực trạng phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới ở huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh

Chương này đánh giá chi tiết tình hình thực tế tại huyện Bình Liêu giai đoạn 2015 - 2019:

• Đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội: Huyện có địa hình đồi núi dốc, chia cắt mạnh, tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số chiếm đa số, kết cấu hạ tầng giao thông và thủy lợi còn nhiều khó khăn.
• Thực trạng thực hiện các nội dung kinh tế:
  • Công tác quy hoạch: Huyện đã triển khai lập và quản lý quy hoạch chung nông thôn mới tại các xã, tuy nhiên tiến độ còn chậm và chất lượng chưa đồng đều.
  • Tổ chức sản xuất: Phát triển mô hình kinh tế hộ gia đình sang liên kết chuỗi giá trị; củng cố các hợp tác xã nông nghiệp theo Luật Hợp tác xã 2012; triển khai mô hình liên kết 4 nhà trong sản xuất lúa chất lượng cao (lúa bao thai); xây dựng thương hiệu miến dong Bình Liêu theo Đề án OCOP.
  • Đầu tư công và hạ tầng: Huy động nguồn lực kiên cố hóa hệ thống kênh mương thủy lợi, nâng cấp hệ thống đường trục liên thôn, đường ngõ xóm và đường nội đồng.
• Kết quả đạt tiêu chí kinh tế:
  • Tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân đạt 13,5%/năm.
  • Giá trị sản xuất nông nghiệp năm 2020 ước đạt 402 tỷ đồng, tăng 38,97% so với năm 2015, bình quân tăng 6,8%/năm.
  • Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế thể hiện rõ qua sự gia tăng tỷ trọng của ngành thương mại, dịch vụ, du lịch sinh thái và công nghiệp - xây dựng nông thôn, giảm dần tỷ trọng thuần nông.
  • Thu nhập bình quân đầu người khu vực nông thôn năm 2020 ước đạt 37,53 triệu đồng/người/năm (tăng 59,3% so với giai đoạn 2011 - 2015).
  • Tính đến năm 2020, toàn huyện có 4/6 xã đạt chuẩn nông thôn mới; bình quân các xã đạt 17/20 tiêu chí và 48/53 chỉ tiêu theo chuẩn tỉnh Quảng Ninh.
• Kết quả khảo sát ý kiến đánh giá: Điểm đánh giá theo thang đo Likert ghi nhận sự đồng thuận cao về hiệu quả của các chính sách hỗ trợ trực tiếp và phát triển hạ tầng, nhưng các tiêu chí về chất lượng nguồn nhân lực và tính chủ động tham gia của người dân còn ở mức trung bình.
• Kết quả phân tích SWOT: Xác định thế mạnh về sản phẩm OCOP đặc thù (miến dong, dược liệu) và cảnh quan du lịch; điểm yếu về quy mô sản xuất nhỏ lẻ, thiếu doanh nghiệp dẫn dắt; cơ hội từ chính sách đầu tư phát triển hạ tầng của tỉnh; thách thức từ biến đổi khí hậu, dịch bệnh COVID-19 và biến động thị trường tiêu thụ.

Chương 5: Định hướng và giải pháp phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới ở huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2035

Chương 5 xác định quan điểm phát triển kinh tế nông thôn Bình Liêu theo hướng sinh thái, bền vững, gắn nông nghiệp đặc sản với dịch vụ du lịch biên giới và giữ vững quốc phòng an ninh. Tác giả đề xuất các mục tiêu cụ thể về tốc độ tăng trưởng, tỷ lệ kiên cố hóa hạ tầng, mức thu nhập bình quân đầu người và mục tiêu 100% các xã đạt chuẩn nông thôn mới, tiến tới xây dựng nông thôn mới nâng cao và nông thôn mới kiểu mẫu. Luận án đề xuất 6 nhóm giải pháp thực hiện:

1. Hoàn thiện quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới gắn với quy hoạch vùng huyện;
2. Nâng cao chất lượng tăng trưởng gắn với chuyển dịch cơ cấu kinh tế hợp lý, phát huy lợi thế kinh tế đồi rừng;
3. Phát triển các hình thức tổ chức sản xuất phù hợp, huy động các nguồn vốn và đẩy mạnh ứng dụng tiến bộ khoa học - công nghệ vào sản xuất nông nghiệp;
4. Xây dựng và tổ chức thực hiện hiệu quả hệ thống các chính sách hỗ trợ sản xuất;
5. Phát triển kết cấu hạ tầng đồng bộ, đẩy mạnh cải cách hành chính;
6. Cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh và hoàn thiện các chính sách giảm nghèo bền vững nhằm nâng cao thu nhập cho cư dân nông thôn.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

• Luận án đã hệ thống hóa các vấn đề lý luận cơ bản về phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới tại các địa bàn vùng cao, biên giới; làm rõ khái niệm, bản chất, đặc điểm và vai trò nền tảng của các tiêu chí kinh tế trong tổng thể 19 tiêu chí nông thôn mới quốc gia.
• Đúc rút và chuyển hóa các bài học kinh nghiệm thực tiễn từ các địa phương trong nước (tỉnh Nam Định, thị xã Đông Triều, huyện Quan Hóa) thành những bài học thích ứng với điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù của huyện Bình Liêu.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Luận án đã phân tích toàn diện thực trạng phát triển kinh tế cấp huyện theo 7 nội dung then chốt: (1) Quy hoạch kinh tế; (2) Chuyển dịch cơ cấu ngành; (3) Phát triển các hình thức tổ chức sản xuất; (4) Chuyển giao kỹ thuật và đào tạo nghề; (5) Chính sách hỗ trợ sản xuất; (6) Đầu tư công cho hạ tầng; (7) Giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập và giảm nghèo.
• Luận án đánh giá mức độ đạt chuẩn tiêu chí kinh tế trong Bộ tiêu chí nông thôn mới tỉnh Quảng Ninh tại huyện Bình Liêu giai đoạn 2015 - 2019, chỉ ra những kết quả cụ thể về tốc độ tăng trưởng (13,5%/năm), thu nhập nông thôn (37,53 triệu đồng/người vào năm 2020), giá trị sản xuất nông nghiệp (402 tỷ đồng năm 2020), tiến độ đạt chuẩn của 4/6 xã và phân tích nguyên nhân khiến xã Hoành Mô chưa đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao.
• Luận án đề xuất hệ thống 6 nhóm giải pháp đồng bộ từ quy hoạch, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đổi mới tổ chức sản xuất (mô hình lúa bao thai, miến dong OCOP), chính sách hỗ trợ, phát triển hạ tầng đến cải cách hành chính và giảm nghèo bền vững với lộ trình thực hiện đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2035.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế:

• Phạm vi dữ liệu thứ cấp của luận án chỉ tập trung trong giai đoạn 2015 - 2019; số liệu khảo sát sơ cấp được thu thập trong khoảng thời gian từ tháng 6 đến tháng 9 năm 2019, chưa bao quát được toàn diện những biến động kinh tế sâu rộng phát sinh do ảnh hưởng kéo dài của đại dịch COVID-19 trong năm 2020 và giai đoạn tiếp theo.
• Khảo sát sơ cấp giới hạn ở nhóm cán bộ quản lý cấp xã, cấp huyện và lãnh đạo doanh nghiệp, hợp tác xã, chưa tiến hành điều tra diện rộng trên mẫu ngẫu nhiên đại diện cho toàn thể các hộ nông dân tại các thôn bản vùng sâu, vùng xa.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Cần tiếp tục theo dõi, cập nhật số liệu kinh tế giai đoạn sau năm 2020 nhằm đánh giá tác động của quá trình phục hồi kinh tế hậu COVID-19 đối với tiến độ xây dựng nông thôn mới nâng cao tại các xã biên giới như Hoành Mô.
• Mở rộng phạm vi khảo sát điều tra trực tiếp các hộ gia đình nông dân thuộc các nhóm dân tộc thiểu số khác nhau để đánh giá toàn diện hành vi kinh tế hộ và mức độ hưởng lợi từ các chính sách nông thôn mới.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Đối với các nhà hoạch định chính sách và chính quyền địa phương: Cung cấp cơ sở khoa học và luận cứ thực tiễn phục vụ công tác lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng quy hoạch nông thôn mới cấp huyện, phân bổ nguồn lực đầu tư công và điều chỉnh chính sách hỗ trợ phát triển chuỗi giá trị nông sản tại huyện Bình Liêu cũng như các huyện miền núi, biên giới có điều kiện tương đồng.
• Đối với các cơ quan quản lý nông nghiệp và phát triển nông thôn: Cung cấp tư liệu chi tiết về tổ chức thực hiện chương trình OCOP, xây dựng thương hiệu sản phẩm bản địa (miến dong Bình Liêu) và mô hình liên kết 4 nhà đối với cây lương thực đặc sản.
• Đối với giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Luận án cung cấp khung phân tích lý thuyết, hệ thống chỉ tiêu đánh giá kinh tế nông thôn cấp huyện và quy trình kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính, thống kê mô tả và phân tích ma trận SWOT trong ngành Kinh tế nông nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

1. Tốc độ tăng trưởng kinh tế và mức thu nhập bình quân đầu người khu vực nông thôn huyện Bình Liêu đạt được trong giai đoạn nghiên cứu là bao nhiêu? Trong giai đoạn nghiên cứu, kinh tế huyện Bình Liêu duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân đạt 13,5%/năm. Giá trị sản xuất nông nghiệp năm 2020 ước đạt 402 tỷ đồng, tăng 38,97% so với năm 2015 (tăng bình quân 6,8%/năm). Thu nhập bình quân đầu người khu vực nông thôn năm 2020 ước đạt khoảng 37,53 triệu đồng/người/năm, tăng bình quân 9,76%/năm và tăng 59,3% so với giai đoạn 2011 - 2015.

2. Kết quả đạt chuẩn nông thôn mới của các xã trên địa bàn huyện Bình Liêu tính đến năm 2020 diễn ra như thế nào? Tính đến hết năm 2020, huyện Bình Liêu có 4/6 xã đạt chuẩn nông thôn mới (chưa đạt mục tiêu đề ra là 5/6 xã do chịu tác động tiêu cực của dịch bệnh COVID-19). Bình quân các xã đạt 17/20 tiêu chí và 48/53 chỉ tiêu theo Bộ tiêu chí nông thôn mới tỉnh Quảng Ninh; xã Hoành Mô gặp nhiều khó khăn trong việc hoàn thành mục tiêu đạt chuẩn xã nông thôn mới nâng cao.

3. Luận án ghi nhận những mô hình tổ chức sản xuất nông nghiệp tiêu biểu nào tại địa phương? Luận án ghi nhận huyện Bình Liêu đã phát triển các mô hình sản xuất nông nghiệp gắn với chuỗi giá trị và chương trình OCOP, nổi bật là mô hình phát triển sản phẩm chủ lực miến dong Bình Liêu và Mô hình liên kết 4 nhà trong sản xuất lúa chất lượng cao (lúa bao thai) theo tiêu chuẩn VietGAP.

4. Luận án đã rút ra những bài học kinh nghiệm cụ thể nào từ tỉnh Nam Định để vận dụng cho huyện Bình Liêu? Luận án chỉ ra ba bài học kinh nghiệm then chốt từ Nam Định: (1) Công tác dồn điền đổi thửa quyết liệt, đạt tỷ lệ 99,7% thôn đội hoàn thành để tạo quỹ đất hình thành cánh đồng mẫu lớn; (2) Phương án giải phóng mặt bằng theo cơ chế xây dựng nông thôn mới dựa trên sự tự nguyện hiến đất, góp đất của nhân dân để hoàn thiện giao thông, thủy lợi; (3) Xã hội hóa nguồn lực dựa trên quan điểm người dân là chủ thể theo phương châm "Dân cần - dân biết - dân bàn - dân làm - dân giám sát - dân hưởng thụ".

5. Luận án đề xuất bao nhiêu nhóm giải pháp nhằm phát triển kinh tế nông thôn mới tại huyện Bình Liêu? Luận án đề xuất 06 nhóm giải pháp chủ yếu: (1) Hoàn thiện quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế; (2) Nâng cao chất lượng tăng trưởng gắn với chuyển dịch cơ cấu kinh tế hợp lý; (3) Phát triển các hình thức tổ chức sản xuất phù hợp và ứng dụng khoa học - công nghệ; (4) Xây dựng và thực hiện hiệu quả các chính sách hỗ trợ sản xuất; (5) Phát triển hạ tầng đồng bộ và cải cách hành chính; (6) Cải thiện môi trường đầu tư và xây dựng chính sách giảm nghèo bền vững.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Hoàng Huy Trọng đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và đánh giá thực trạng phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới tại địa bàn miền núi, biên giới huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2015 - 2019. Kết quả nghiên cứu làm rõ các thành tựu về tăng trưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu ngành và mức độ hoàn thành các tiêu chí nông thôn mới, đồng thời chỉ ra các hạn chế về quy mô sản xuất nhỏ lẻ, hạ tầng chắp vá và ảnh hưởng của thiên tai, dịch bệnh. Hệ thống 6 nhóm giải pháp được đề xuất cung cấp luận cứ khoa học có giá trị ứng dụng thực tiễn cho công tác quản lý và định hướng phát triển kinh tế nông thôn tại huyện Bình Liêu đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2035.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu ở nước ngoài Trên thế giới, các công trình nghiên cứu về phát triển kinh tế nói chung và phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới nói riêng đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu. Trong các nghiên cứu đó, lý thuyết về phát triển kinh tế như khái niệm, đặc điểm, vai trò phát triển kinh tế của mỗi quốc gia được trình bày khá chi tiết. Bên cạnh đó, bằng việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu khác nhau, các tác giả đã phân tích về nội dung phát triển kinh tế gắn với bối cảnh xây dựng nông thôn mới ở mỗi không gian nghiên cứu khác nhau, cụ thể như sau: Frans Ellits (1994) [88] đã cho rằng đầu tư, hỗ trợ của Nhà nước có vai trò đặc biệt quan trọng trong phát triển vùng nông thôn, là động lực để huy động sự tham gia đóng góp và thúc đẩy ý chí phát triển kinh tế của mỗi gia đình cũng như tạo động lực phát triển vùng nông thôn.

Để sự hỗ trợ của Nhà nước đạt hiệu quả thì cần phải có một quy trình cấp vốn hợp lý và được quản lý chặt chẽ. Ngoài ra, nghiên cứu đã nêu lên những vấn đề cơ bản của chính sách nông nghiệp ở các nước đang phát triển thông qua việc nghiên cứu lý thuyết, khảo cứu thực tiễn ở nhiều quốc gia Châu Á, Châu Phi và Châu Mỹ La Tinh, đề cập những vấn đề về chính sách phát triển vùng, chính sách hỗ trợ đầu vào, đầu ra cho sản xuất nông nghiệp, chính sách thương mại nông sản, những vấn đề phát sinh trong quá trình đô thị hóa. Điều đặc biệt đáng lưu ý là công trình này đã xem xét nền nông nghiệp của các nước đang phát triển trong quá trình chuyển sang sản xuất hàng hóa gắn liền với phát triển thương mại nông sản trên thế giới; đồng thời, nêu lên mô hình thành công, thất bại trong việc phát triển nông nghiệp, nông thôn và giải quyết vấn đề nông dân.tria Kerrkvliet, Jamesscott (2000) [9] đã sưu tầm, giới thiệu và nghiên cứu về vai trò, đặc điểm của nông dân, thiết chế nông thôn ở một số nước trên thế giới và những kết quả bước đầu trong nghiên cứu làng truyền thống ở Việt Nam. Những điểm đáng chú ý của công trình này có giá trị tham khảo cho việc giải quyết những vấn đề của chính sách phát triển nông thôn nước ta hiện nay như: 8 tương lai của các trang trại nhỏ, nông dân với khoa học, hệ tư tưởng của nông dân, các hình thức sở hữu đất đai, những mô hình tiến hóa nông thôn ở các nước nông nghiệp trồng lúa.

Hanho Kim, Yong-Kee Lee (2004) [90] khi phân tích chính sách nông nghiệp qua các thời kỳ ở Hàn Quốc và Nhật Bản đã cho rằng cả hai nước này đều đã trải qua thời kỳ dài bảo hộ nông nghiệp và an ninh lương thực, sau đó là chuyển đổi mạnh mẽ hướng tới thị trường nhằm tăng năng suất lao động và tính cạnh tranh của nông nghiệp trong nước, đồng thời phát triển khu vực nông thôn không còn chênh lệch quá xa so với thành thị. Trong cả hai thời kỳ này, vấn đề đầu tư các nguồn lực và tạo cơ chế quản lý các nguồn lực có ý nghĩa hết sức quan trọng để tạo động lực cho sự phát triển của khu vực nông thôn. OECD (2006) [93] đã đưa ra mô hình nông thôn mới thay thế cho các mô hình trước đó tức là dựa trên việc tiếp cận đa ngành, xóa bỏ những trợ cấp của chính phủ đối với khu vực nông thôn, tăng đầu tư nhằm nâng cao khả năng cạnh tranh của các trang trại sản xuất nông nghiệp, thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp và đa dạng hóa kinh tế khu vực nông thôn. Phát triển kinh tế được coi là yếu tố chính quyết định sự phát triển khu vực nông thôn.

Cùng với đó, yếu tố về vị trí địa lý từng khu vực khác nhau cũng sẽ tác động đến sự phát triển kinh tế nông thôn khác nhau. Daphne Meredith, et, al (2016) [86] cho rằng phát triển kinh tế nông thôn là chủ đề thu hút sự quan tâm của cả các nhà nghiên cứu và các nhà hoạch định chính sách. Theo đó, ba khía cạnh chính thúc đẩy sự thay đổi này bao gồm đô thị hóa, sự thay đổi cấu trúc trong nền kinh tế và sự trỗi dậy, sụp đổ của chủ nghĩa Keynes hoặc trạng thái phúc lợi. Trong đó, khu vực tư nhân tập trung vào sản xuất còn khu vực nhà nước đóng vai trò thiết lập khung khổ chính sách (chính sách tài chính, tiền tệ, đầu tư, thuế, vận tải, hạ tầng…) nhằm tạo động lực khuyến khích khu vực tư nhân phát triển.

Hơn nữa, nghiên cứu chỉ ra vai trò và xu hướng trong quản lý phát triển kinh tế khu vực nông thôn. Qua đó, nhấn mạnh tầm quan trọng của chính quyền cấp 9 tỉnh, cấp huyện thông qua việc trao quyền để họ chủ động trong việc xây dựng và triển khai các chính sách. Như vậy, thực trạng và khó khăn xuất phát từ phía điều kiện và người dân sẽ được giải quyết triệt để hơn so với trước đây. Những công trình trên đây đã cung cấp những luận cứ, luận chứng, những dữ liệu rất quan trọng cho việc xây dựng chính sách phát triển nông nghiệp, nông thôn và giải quyết vấn đề nông dân trong thời kỳ mới ở nước ta.

Nghiên cứu trong nước Trong những năm qua, ở Việt Nam đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới. Qua đó, các tác giả đã luận giải về nội hàm của nông thôn mới cũng như mối quan hệ giữa phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới ở các địa phương trong cả nước. Bên cạnh đó, với phương pháp nghiên cứu khác nhau, các công trình đã tập trung phân tích về nội dung, đồng thời cũng chỉ ra được các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển kinh tế nông thôn trong xây dựng nông thôn mới ở một số địa phương, cụ thể như sau: Dự án MISPA (2006) (Dịch giả Cù Ngọc Hưởng) [34] đã nghiên cứu các vấn đề về xây dựng nông thôn mới XHCN ở Trung Quốc dựa trên nhiều khía cạnh, từ sự hình thành khái niệm, bối cảnh, nội hàm cho đến ý nghĩa thực hiện của sự nghiệp xây dựng nông thôn mới XHCN. Công trình đã tổng hợp ý kiến đa chiều của các học giả trong nước về những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu như hệ thống lý luận xây dựng NTM XHCN; hệ thống chỉ tiêu đánh giá quá trình xây dựng NTM XHCN và lựa chọn các chỉ tiêu cho từng khu vực; thể chế quản lý, cơ chế trao vốn, các chỉ tiêu đánh giá lợi ích kinh tế, cơ chế giám sát và cơ chế đảm bảo của sự nghiệp xây dựng NTM.

Nhìn chung, kết quả nghiên cứu có giá trị tham khảo hữu ích khi tiếp cận đến kinh nghiệm của các quốc gia trong quá trình xây dựng NTM. Nguyễn Hữu Tập (2010) [56] trong một nghiên cứu của mình đã cho rằng KTNT là một bộ phận quan trọng của nền kinh tế quốc dân, có vai trò quan trọng hàng đầu đảm bảo duy trì sự sống của xã hội, sự ổn định và phát triển của đất nước trong mọi thời kỳ lịch sử. Nghiên cứu đã tập trung phân tích chi tiết về thực trạng phát triển kinh tế và tác động của nó đến xây dựng thế trận quốc phòng toàn dân của cả nước dựa trên các khía cạnh về phát triển nền nông nghiệp toàn diện, phát triển 10 mạnh các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp, công nghiệp chế biến, công nghiệp phục vụ nông nghiệp, kết cấu hạ tầng, thương nghiệp, dịch vụ gắn theo hướng hiện đại, hiệu quả, bền vững và bảo vệ môi trường sinh thái. Từ đó, để đẩy nhanh phát triển KTNT kết hợp với củng cố thế trận quốc phòng toàn dân, nghiên cứu đã xây dựng và thực hiện đồng bộ 6 giải pháp chiến lược, bao gồm thực hiện tốt công tác quy hoạch phát triển KTNT; đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu KTNT theo hướng CNH, HĐH; đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng và chuyển giao khoa học công nghệ tạo đột phá trong phát triển KTNT; tăng cường công tác quản lý, bảo vệ tài nguyên, môi trường trong quá trình phát triển KTNT; xác lập đồng bộ các chính sách, cơ chế tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển KTNT; phát huy vai trò của hệ thống chính trị trong quá trình phát triển KTNT.

Quá trình thực hiện các giải pháp trên phải được gắn kết chặt chẽ với xây dựng TTQP trong từng nội dung, từng bước và suốt cả quá trình, làm cho mỗi bước phát triển của KTNT phải đi liền với tăng cường được tiềm lực và thế trận của nền quốc phòng toàn dân. Nguyễn Thành Lợi (2012) [44] cho rằng Nhật Bản đã rất sáng tạo trong quá trình phát triển nông thôn khi xác định nhiệm vụ trọng tâm theo từng giai đoạn: Trong giai đoạn đầu, Nhà nước tăng cường nguồn vốn đầu tư cho xây dựng cơ sở hạ tầng, tăng cường các khoản cho vay từ các quỹ tín dụng nông nghiệp của Chính phủ và các phương thức hỗ trợ đặc biệt. Giai đoạn hai, chính sách tập trung vào đẩy mạnh sản xuất nông nghiệp và nâng cao đời sống của người dân, thu hẹp khoảng cách thành thị và nông thôn; Giai đoạn 3 hướng tới việc lựa chọn ra những sản phẩm độc đáo, mang đậm nét đặc trưng của địa phương để phát triển. Yếu tố thành công chủ yếu của phong trào là nhận biết những nguồn lực chưa được sử dụng tại địa phương trước khi vận dụng nguồn lực một cách sáng tạo để cung cấp trên thị trường.

Lê Thế Cương (2013) [17] đã phân tích những nội dung mấu chốt từ thực tiễn con đường “hiện đại hóa nông nghiệp đặc sắc Trung Quốc”, trên cơ sở đó rút ra những bài học kinh nghiệm đối với xây dựng nông thôn ở nước ta.