phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc bố cục thành 3 chƣơng : Chƣơng 1: Khu vực dịch vụ nhìn từ góc độ lý luận và kinh nghiệm quốc tế. Chƣơng 2: Thực trạng của khu vực dịch vụ ở Việt Nam trong 20 năm đổi mới (1986 - 2005) Chƣơng 3 : Quan điểm định hƣớng và giải pháp phát triển khu vực dịch vụ ở Việt Nam giai đoạn 2006 - 2010. 6 CHƢƠNG 1 KHU VỰC DỊCH VỤ NHÌN TỪ GÓC ĐỘ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ 1.1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KHU VỰC DỊCH VỤ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƢỜNG HIỆN ĐẠI 1.1 Khái niệm về khu vực dịch vụ Dịch vụ là con đẻ của nền sản xuất hàng hoá. Nền sản xuất hàng hoá phát triển mạnh tất yếu đòi hỏi một sự lƣu thông trôi chảy, thông suốt và liên tục để thoả mãn nhu cầu ngày càng cao của con ngƣời, và trong những mối quan hệ cơ bản đó, các hoạt động dịch vụ tất yếu nảy sinh và ngày càng phát triển.
Đến những năm cuối thế kỷ XX, dịch vụ đã trở thành một khu vực đặc biệt quan trọng của các nền kinh tế quốc dân và nó là đối tƣợng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học nhƣ: kinh tế học, văn hoá học, hành chính học, luật học, khoa học quản lý. Từ đó, đã hình thành nhiều cách quan niệm và khái niệm về dịch vụ theo cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp. Với tư cách là đối tượng nghiên cứu chung của nhiều ngành khoa học: “Dịch vụ là khái niệm chỉ toàn bộ các hoạt động mà kết quả của chúng không tồn tại dƣới dạng hình thái vật thể. Hoạt động dịch vụ bao trùm lên tất cả các lĩnh vực với trình độ cao, chi phối rất lớn đến quá trình phát triển kinh tế-xã hội, môi trƣờng của từng quốc gia, từng khu vực nói riêng và toàn thế giới nói chung.
Dịch vụ không chỉ bao gồm những lĩnh vực truyền thống nhƣ vận tải, du lịch, thƣơng mại, ngân hàng, bƣu điện, bảo hiểm, truyền thông liên lạc mà còn lan toả 7 đến các khu vực rất mới nhƣ bảo vệ môi trƣờng, dịch vụ văn hoá, dịch vụ hành chính, tƣ vấn pháp luật, tƣ vấn tình cảm…” [24, tr. Theo cách hiểu trong phân loại ngành nghề: “Dịch vụ là các nghề khác phục vụ sản xuất xã hội và đời sống nhân dân ngoài sản nghiệp I (nông nghiệp) và sản nghiệp II (công nghiệp). Đặc điểm chủ yếu của dịch vụ là phục vụ sản xuất công nghiệp và đời sống nhân dân, không trực tiếp sản xuất ra sản phẩm vật chất nên nó còn đƣợc gọi theo nghĩa rộng là “sản nghiệp mang tính phục vụ” hay sản nghiệp thứ III” [43,tr. 575] Theo cách hiểu dưới góc độ Marketing: “Dịch vụ là phần mềm của sản phẩm, hỗ trợ cho khách hàng trƣớc, trong và sau khi bán” [24,tr.
Theo Từ điển Tiếng Việt: “Dịch vụ là công việc phục vụ trực tiếp cho những nhu cầu nhất định của số đông, có tổ chức và đƣợc trả công” [41]. Đây là cách hiểu chung nhất dƣới góc độ ngôn ngữ, từ vựng. Một định nghĩa khác về dịch vụ đƣợc giải thích rõ ràng hơn trong Từ điển Bách khoa Việt Nam: “Dịch vụ là những hoạt động phục vụ nhằm thoả mãn những nhu cầu sản xuất, kinh doanh, sinh hoạt. Tuỳ theo trƣờng hợp, dịch vụ bao gồm: một công việc ít nhiều chuyên môn hoá, việc sử dụng hẳn hay tạm thời một tài sản, việc sử dụng phối hợp một tài sản lâu bền và sản phẩm của một công việc cho vay vốn.
Do nhu cầu rất đa dạng tuỳ theo sự phân công lao động nên có nhiều loại dịch vụ: dịch vụ phục vụ sản xuất, kinh doanh, dịch vụ phục vụ sinh hoạt công cộng, dịch vụ cá nhân dƣới hình thức những dịch vụ gia đình, những dịch vụ tinh thần dựa trên những nghiệp vụ đòi hỏi tài năng đặc biệt (nghiên cứu, môi giới, quảng cáo.), những dịch vụ liên quan đến đời sống sinh hoạt công cộng (sức khoẻ, giáo dục, giải trí…), những dịch vụ về chỗ ở… Sản xuất, kinh doanh và dịch vụ tác động lẫn nhau chặt chẽ. Dịch vụ là một điều kiện để phát triển sản xuất, kinh doanh. Dịch vụ pháp lý, tài chính, tiền tệ, vận tải, thông tin liên lạc có vai trò rất quan trọng. Du lịch là một lĩnh vực có ý nghĩa kinh tế lớn.
Sự phát triển dịch vụ hợp lý, có chất lƣợng cao là một biểu hiện của nền kinh tế phát triển và một xã hội văn minh. Do ý nghĩa kinh tế-xã hội to lớn nên hoạt 8 động dịch vụ trở thành lĩnh vực kinh tế quan trọng, có vị trí lớn trong cơ cấu kinh tế của các quốc gia có tốc độ phát triển cao” [16]. Dịch vụ còn được hiểu là “một hoạt động hay lợi ích cung ứng nhằm để trao đổi, chủ yếu là tồn tại vô hình và không dẫn đến việc chuyển quyền sở hữu. Việc thực hiện dịch vụ có thể gắn liền hoặc không gắn liền với sản phẩm vật chất.
Chẳng hạn, khi thuê phòng ở khách sạn, ghi tên tiền gửi ngân hàng, khám bệnh, xin ý kiến của chuyên gia tƣ vấn… trong tất cả các trƣờng hợp này ta đều có đƣợc một dịch vụ” [27,tr.Mac: Dịch vụ là hình thức lao động đƣợc cung cấp do tính chất hữu ích nhất định vốn có của nó, tồn tại với tƣ cách là một sự phục vụ. Ở đây, lao động đƣợc ngƣời mua quan tâm với tƣ cách là giá trị sử dụng và tiền để chi tiêu cho lao động này với tƣ cách là phƣơng tiện lƣu thông (để phân biệt với sức lao động là hàng hoá đặc biệt đƣợc tƣ bản mua để tạo ra giá trị thặng dƣ cho nhà tƣ bản) [22, tr 564-580]. Nhƣ vậy, trong cấu trúc tổng thể của nền kinh tế thị trƣờng thì dịch vụ tồn tại với tính cách là một bộ phận cơ hữu. Theo cách tiếp cận dƣới góc độ khoa học kinh tế, ngƣời ta thƣờng chia nền kinh tế thành hai khu vực là khu vực sản xuất và khu vực dịch vụ.
Khu vực sản xuất tạo ra những sản phẩm hàng hoá là những vật phẩm có hình thái hiện vật, còn khu vực dịch vụ tạo ra những sản phẩm có hình thái phi hiện vật, không nhìn thấy đƣợc mà ngƣời tiêu dùng chỉ cảm nhận đƣợc khi sử dụng loại dịch vụ đó. Các dịch vụ này là những hoạt động phục vụ nhu cầu sản xuất và đời sống sinh hoạt của con ngƣời. Từ những cách quan niệm khác nhau nhƣ đã trình bày ở trên, có thể rút ra một định nghĩa chung nhất về dịch vụ: Dịch vụ là những hoạt động mang tính xã hội, tạo ra những sản phẩm hàng hoá không tồn tại dưới hình thái vật thể nhằm thoả mãn kịp thời, thuận lợi, hiệu quả hơn các nhu cầu trong sản xuất và đời sống của con người. Quan niệm khác nhau về dịch vụ, một mặt tuỳ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia trong từng giai đoạn lịch sử; mặt khác, còn liên 9 quan đến phƣơng pháp luận của giới nghiên cứu khoa học xã hội và kinh tế ở từng nƣớc.
Những quan niệm khác nhau cũng ảnh hƣởng khác nhau tới chất lƣợng dịch vụ, quy mô và tốc độ phát triển dịch vụ cũng nhƣ tốc độ tăng trƣởng và phát triển kinh tế ở mỗi quốc gia. Nhƣ vậy, khu vực dịch vụ là một bộ phận của nền kinh tế quốc dân, bao gồm hệ thống các ngành dịch vụ tạo ra những sản phẩm hàng hóa có giá trị, có mối quan hệ tương hỗ với khu vực nông nghiệp và công nghiệp và có ảnh hưởng đến sự phát triển của cả nền kinh tế. Dịch vụ là lĩnh vực “mở”. Nó ra đời, tồn tại và phát triển để đáp ứng nhu cầu của ngƣời sử dụng.
Do đó, sự xuất hiện của dịch vụ là tất yếu khách quan, xuất phát từ sự hợp tác phân công lao động, tiến bộ khoa học - công nghệ, cũng nhƣ của đời sống cộng đồng. Tuy nhiên, trên giác độ kinh tế hàng hoá, dịch vụ không bao hàm những hoạt động lao động nhằm mục đích tự phục vụ cho quá trình hoạt động của chủ thể sản xuất hoặc tự phục vụ cho các nhu cầu sinh hoạt cá nhân của bản thân ngƣời nào đó.2 Phân loại dịch vụ Dịch vụ là một lĩnh vực hoạt động kinh tế - xã hội phong phú và đa dạng. Càng ngày dịch vụ càng phát triển theo xu hƣớng chuyên môn hoá, và xu hƣớng đó về cơ bản đƣợc quyết định bởi diễn biến và trình độ chuyên môn hóa của nền sản xuất xã hội. Dịch vụ có mặt ở rất nhiều lĩnh vực nhƣ: sản xuất, tiêu dùng (vật chất, tinh thần), quản lý, xã hội… Có nhiều cách phân loại dịch vụ theo các tiêu thức khác nhau: 1.1 Phân loại theo ngành nghề Theo các ngành nghề phục vụ khác nhau, có thể phân chia thành các loại hình dịch vụ mang tính chuyên ngành nhƣ: - Giao thông vận tải; - Thông tin bƣu điện; - Thƣơng mại; - Phục vụ sản xuất (thông tin, tƣ vấn); 10 - Phục vụ ăn uống; - Dự trữ cung ứng vật tƣ; - Tiền tệ – Ngân hàng; - Bảo hiểm; - Phục vụ sinh hoạt dân cƣ; - Văn hoá- văn nghệ; - Du lịch; - Giáo dục; - Y tế; - Nghiên cứu khoa học- kỹ thuật- công nghệ,… 1.2 Phân loại dịch vụ theo chủ thể thực hiện Tƣơng ứng với cách tiếp cận theo chủ thể thực hiện, dịch vụ đƣợc phân chia thành một số loại hình chủ yếu dƣới đây: - Một là, dịch vụ công: Ở đây, nhà nƣớc đóng vai trò là chủ thể cung cấp các dịch vụ cơ bản cho các đối tƣợng xã hội khác nhau.
Jim Arstrong, các dịch vụ công mà nhà nƣớc cung ứng bao gồm: Chính sách, pháp luật, hoạt động liên chính phủ, an ninh quốc gia, duy trì các thể chế dân chủ cơ bản; Các hoạt động lập quy, thi hành pháp luật, cảnh sát, cứu hoả…; Các hoạt động kết cấu hạ tầng (bao gồm kết cấu hạ tầng kỹ thuật và kết cấu hạ tầng xã hội) ; Cung ứng phúc lợi xã hội (trƣờng học, nhà ở, trợ cấp cho các nhóm xã hội yếu thế…); Cung cấp thông tin và tƣ vấn (trung tâm giới thiệu việc làm. Nhƣ vậy, dịch vụ công đƣợc hiểu là mọi hoạt động phục vụ các lợi ích chung thiết yếu, các quyền và nghĩa vụ cơ bản của các tổ chức và công dân, do nhà nƣớc trực tiếp đảm nhận hay uỷ nhiệm cho các cơ sở ngoài nhà nƣớc thực hiện nhằm đảm bảo trật tự và công bằng xã hội.