Luận văn thạc sĩ về phát triển khoa học và công nghệ phục vụ nông nghiệp ở tỉnh Đồng Nai

Tài liệu chuyên sâu Phát triển khoa học và công nghệ cho nông nghiệp tại Đồng Nai, phân tích đa chiều, cung cấp kiến thức nền tảng vững chắc cho công

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hà
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Đăng
• Trường học: Học viện Chính trị
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Phát Triển Khoa Học Và Công Nghệ Phục Vụ Nông Nghiệp Tại Đồng Nai
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ PHỤC VỤ NÔNG NGHIỆP Ở TỈNH ĐỒNG NAI
• 1.1. Quan niệm về khoa học và công nghệ; phát triển khoa học và công nghệ phục vụ nông nghiệp
• 1.2. Quan niệm, sự cần thiết và nội dung phát triển khoa học và công nghệ phục vụ nông nghiệp ở tỉnh Đồng Nai
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ PHỤC VỤ NÔNG NGHIỆP Ở TỈNH ĐỒNG NAI
• 2.1. Đặc điểm địa lý, kinh tế, xã hội chi phối sự phát triển khoa học và công nghệ phục vụ nông nghiệp ở tỉnh Đồng Nai
• 2.2. Thực trạng phát triển khoa học và công nghệ phục vụ nông nghiệp ở tỉnh Đồng Nai và những vấn đề đặt ra hiện nay
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ PHỤC VỤ NÔNG NGHIỆP Ở TỈNH ĐỒNG NAI
• 3.1. Quan điểm phát triển khoa học và công nghệ phục vụ nông nghiệp ở tỉnh Đồng Nai trong thời gian tới
• 3.2. Giải pháp phát triển khoa học và công nghệ phục vụ nông nghiệp ở tỉnh Đồng Nai trong thời gian tới
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Những vấn đề lý luận về phát triển khoa học và công nghệ phục vụ nông nghiệp ở tỉnh Đồng Nai

Phát triển khoa học nông nghiệp và công nghệ nông nghiệp là một trong những yếu tố quan trọng để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp tại tỉnh Đồng Nai. Việc ứng dụng công nghệ sinh học và công nghệ cao trong sản xuất nông nghiệp không chỉ giúp tăng năng suất mà còn đảm bảo an toàn thực phẩm. Theo Nghị quyết Trung ương 6 khóa XI, phát triển khoa học và công nghệ (KHCN) là quốc sách hàng đầu, cần được ưu tiên trong mọi hoạt động sản xuất nông nghiệp. Điều này cho thấy sự cần thiết phải đầu tư vào nghiên cứu khoa học và đào tạo nông nghiệp để đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững. Đặc biệt, việc đổi mới công nghệ và ứng dụng công nghệ hiện đại vào sản xuất nông nghiệp sẽ tạo ra những sản phẩm có giá trị cao, đáp ứng nhu cầu thị trường trong và ngoài nước.

1.1. Quan niệm về khoa học và công nghệ phục vụ nông nghiệp

Khoa học và công nghệ phục vụ nông nghiệp không chỉ đơn thuần là việc áp dụng các kỹ thuật mới mà còn là một quá trình tổng thể bao gồm nghiên cứu, phát triển và chuyển giao công nghệ. KHCN nông nghiệp được hiểu là một lĩnh vực chuyên sâu, bao gồm các hoạt động nghiên cứu và ứng dụng nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp. Việc phát triển khoa học nông nghiệp cần phải gắn liền với thực tiễn sản xuất, từ đó tạo ra những sản phẩm nông sản chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng. Đặc biệt, trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc phát triển nông nghiệp thông minh và hệ thống canh tác hiện đại là rất cần thiết để nâng cao sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

1.2. Thực trạng phát triển khoa học và công nghệ phục vụ nông nghiệp ở Đồng Nai

Tỉnh Đồng Nai đã có những bước tiến đáng kể trong việc phát triển khoa học và công nghệ phục vụ nông nghiệp. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Hiện nay, việc đầu tư cho nghiên cứu khoa học và đào tạo nông nghiệp chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn. Nhiều công nghệ mới chưa được áp dụng rộng rãi trong sản xuất, dẫn đến năng suất và chất lượng sản phẩm chưa cao. Đặc biệt, việc chuyển giao công nghệ từ các viện nghiên cứu đến nông dân còn gặp nhiều khó khăn. Do đó, cần có những chính sách hỗ trợ mạnh mẽ hơn từ chính quyền địa phương để thúc đẩy phát triển bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp.

II. Quan điểm và giải pháp phát triển khoa học và công nghệ phục vụ nông nghiệp ở tỉnh Đồng Nai

Để phát triển khoa học và công nghệ phục vụ nông nghiệp tại Đồng Nai, cần xác định rõ quan điểm phát triển. Trước hết, cần coi khoa học nông nghiệp là động lực chính cho sự phát triển bền vững của nông nghiệp. Việc đầu tư cho nghiên cứu khoa học và đào tạo nông nghiệp cần được ưu tiên hàng đầu. Đồng thời, cần xây dựng các chính sách khuyến khích ứng dụng công nghệ mới trong sản xuất nông nghiệp. Các giải pháp như hỗ trợ nông dân trong việc tiếp cận công nghệ, đào tạo kỹ thuật cho nông dân, và tăng cường hợp tác giữa các viện nghiên cứu và doanh nghiệp sẽ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp. Ngoài ra, việc phát triển nông nghiệp công nghệ cao cũng cần được chú trọng để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường.

2.1. Giải pháp nâng cao năng lực nghiên cứu và phát triển công nghệ

Nâng cao năng lực nghiên cứu và phát triển công nghệ là một trong những giải pháp quan trọng để phát triển khoa học nông nghiệp. Cần có sự đầu tư mạnh mẽ vào các viện nghiên cứu, trường đại học và các trung tâm nghiên cứu để tạo ra những sản phẩm công nghệ mới phục vụ cho nông nghiệp. Việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực khoa học nông nghiệp cũng cần được chú trọng. Các chương trình đào tạo cần gắn liền với thực tiễn sản xuất, giúp sinh viên có thể áp dụng kiến thức vào thực tế. Đồng thời, cần khuyến khích các nhà khoa học tham gia vào các dự án nghiên cứu ứng dụng, từ đó tạo ra những sản phẩm có giá trị thực tiễn cao.

2.2. Tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan

Tăng cường hợp tác giữa các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và nông dân là một trong những giải pháp quan trọng để phát triển khoa học và công nghệ phục vụ nông nghiệp. Cần xây dựng các chương trình hợp tác nghiên cứu, chuyển giao công nghệ giữa các bên để đảm bảo rằng các sản phẩm nghiên cứu có thể được ứng dụng vào thực tiễn sản xuất. Việc tổ chức các hội thảo, diễn đàn để kết nối các nhà khoa học với nông dân cũng rất cần thiết. Điều này không chỉ giúp nông dân tiếp cận được các công nghệ mới mà còn tạo cơ hội cho các nhà khoa học hiểu rõ hơn về nhu cầu thực tiễn của sản xuất nông nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Phát triển khoa học và công nghệ (KHCN) phục vụ nông nghiệp là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) nông nghiệp, nông thôn tại tỉnh Đồng Nai. Tỉnh Đồng Nai, thuộc vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, có diện tích đất rộng lớn và điều kiện tự nhiên thuận lợi, tạo tiềm năng phát triển nông nghiệp hàng hóa với năng suất và chất lượng ngày càng nâng cao. Giai đoạn nghiên cứu từ 2008 đến 2013 tập trung phân tích thực trạng phát triển KHCN phục vụ nông nghiệp, đánh giá các kết quả đạt được và đề xuất giải pháp phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất, tăng sức cạnh tranh của sản phẩm nông nghiệp trên thị trường trong nước và quốc tế.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển KHCN phục vụ nông nghiệp ở Đồng Nai, từ đó đề xuất quan điểm và giải pháp phát triển phù hợp trong thời gian tới. Nghiên cứu tập trung vào lĩnh vực trồng trọt và chăn nuôi, với phạm vi không gian là tỉnh Đồng Nai và thời gian nghiên cứu giai đoạn 2008-2013. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc góp phần cụ thể hóa các chủ trương của Đảng, Nhà nước về phát triển KHCN, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho các cấp chính quyền tỉnh Đồng Nai trong hoạch định chính sách phát triển nông nghiệp bền vững, hiện đại.

Theo số liệu thống kê, giá trị sản xuất nông lâm thủy sản của tỉnh tăng 3,8% năm 2013 so với năm trước, năng suất nhiều loại cây trồng chủ lực như xoài, sầu riêng, cà phê, tiêu đều tăng từ 1-3%. Tỷ lệ cơ giới hóa trong sản xuất nông nghiệp đạt mức cao, với 100% diện tích làm đất cơ giới hóa cho cây lúa và khoai mì, góp phần giảm chi phí sản xuất và nâng cao hiệu quả kinh tế. Những thành tựu này phản ánh vai trò quan trọng của KHCN trong phát triển nông nghiệp Đồng Nai.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên cơ sở lý luận Kinh tế chính trị Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng về phát triển KHCN phục vụ CNH, HĐH. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết phát triển KHCN: Xem KHCN là hệ thống tri thức, kỹ thuật và công nghệ được nghiên cứu, phát triển và ứng dụng nhằm nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả sản xuất. Phát triển KHCN bao gồm nghiên cứu, phát triển, chuyển giao và ứng dụng công nghệ mới, đồng thời đổi mới cơ chế, chính sách quản lý KHCN.

2. Lý thuyết phát triển bền vững trong nông nghiệp: Nhấn mạnh sự cân bằng giữa phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và nâng cao đời sống xã hội, trong đó KHCN đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và bảo vệ môi trường nông nghiệp.

Các khái niệm chính bao gồm: KHCN phục vụ nông nghiệp, phát triển KHCN, CNH, HĐH nông nghiệp, cơ giới hóa nông nghiệp, công nghệ sinh học, và phát triển nguồn nhân lực KHCN.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa phân tích lôgic, lịch sử, tổng hợp, thống kê và so sánh. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm các số liệu thống kê kinh tế - xã hội của tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2008-2013, các báo cáo, đề tài nghiên cứu khoa học và dự án phát triển KHCN phục vụ nông nghiệp. Phương pháp chọn mẫu dựa trên tiêu chí đại diện cho các lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi và các mô hình ứng dụng KHCN tiêu biểu trên địa bàn tỉnh.

Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phương pháp thống kê mô tả, so sánh các chỉ tiêu về năng suất, giá trị sản xuất, tỷ lệ cơ giới hóa, và hiệu quả ứng dụng các đề tài, dự án KHCN. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2013 đến 2014, tập trung thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu thực tiễn, đồng thời tổng hợp các chính sách, chủ trương của tỉnh và Trung ương liên quan đến phát triển KHCN phục vụ nông nghiệp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tăng trưởng giá trị sản xuất nông nghiệp và năng suất cây trồng: Giá trị sản xuất nông lâm thủy sản năm 2013 tăng 3,8% so với năm 2012. Năng suất các cây trồng chủ lực như xoài đạt 20 tấn/ha (bình quân 9,5 tấn/ha), sầu riêng 9-10 tấn/ha (bình quân 7,5 tấn/ha), cà phê 2,5-3 tấn/ha (bình quân 1,8 tấn/ha), tiêu 3,5-4 tấn/ha (bình quân 2,2 tấn/ha).

2. Mức độ cơ giới hóa nông nghiệp cao: Tỷ lệ cơ giới hóa khâu làm đất đạt 98-100% cho các cây trồng chính; thu hoạch cơ giới đạt 20% diện tích lúa; khâu tách hạt bắp đạt 60%. Nhu cầu tăng thêm các loại máy móc như máy kéo, máy gặt đập liên hợp dự kiến tăng từ 2015 đến 2020.

3. Hiệu quả ứng dụng các đề tài, dự án KHCN: 91 đề tài, dự án cấp tỉnh được quản lý, trong đó 35 đề tài đã nghiệm thu và chuyển giao ứng dụng. Ví dụ, công nghệ nano được ứng dụng để chế tạo thuốc bảo vệ thực vật trị bệnh nấm hồng trên cây cao su, giúp diệt nấm hoàn toàn sau 3 lần phun, thân thiện môi trường và an toàn sức khỏe.

4. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng hiện đại: KHCN đóng góp khoảng 30% giá trị gia tăng trong nông nghiệp, thúc đẩy hình thành các vùng sản xuất tập trung, đa dạng hóa sản phẩm và nâng cao thu nhập cho nông dân. Mô hình hợp tác xã trang trại giúp tăng lợi nhuận gấp 4 lần so với sản xuất truyền thống.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các thành tựu trên là sự đầu tư đồng bộ về cơ sở vật chất kỹ thuật, chính sách hỗ trợ phát triển KHCN và sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, tổ chức nghiên cứu và người nông dân. So với các nghiên cứu trong khu vực, Đồng Nai có mức độ cơ giới hóa và ứng dụng công nghệ sinh học cao hơn, góp phần nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

Biểu đồ thể hiện sự tăng trưởng giá trị sản xuất nông nghiệp và tỷ lệ cơ giới hóa qua các năm sẽ minh họa rõ nét xu hướng phát triển. Bảng tổng hợp các đề tài, dự án KHCN và hiệu quả ứng dụng cũng giúp đánh giá mức độ đóng góp của khoa học công nghệ.

Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những hạn chế như chất lượng nguồn nhân lực chưa đồng đều, biến đổi khí hậu gây ảnh hưởng đến sản xuất, và một số công nghệ mới chưa được phổ biến rộng rãi. Điều này đòi hỏi các giải pháp nâng cao năng lực nghiên cứu, đào tạo và chuyển giao công nghệ cần được đẩy mạnh hơn nữa.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đầu tư phát triển nguồn nhân lực KHCN nông nghiệp: Tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng kỹ thuật cho cán bộ và nông dân nhằm nâng cao trình độ chuyên môn, đáp ứng yêu cầu ứng dụng công nghệ mới. Thời gian thực hiện: 2024-2026. Chủ thể: Sở Khoa học và Công nghệ, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn.

2. Đẩy mạnh nghiên cứu và ứng dụng công nghệ sinh học, công nghệ nano trong sản xuất nông nghiệp: Hỗ trợ các đề tài nghiên cứu trọng điểm, thúc đẩy chuyển giao công nghệ vào sản xuất nhằm nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Thời gian: 2024-2028. Chủ thể: Trung tâm Công nghệ sinh học Đồng Nai, các viện nghiên cứu.

3. Phát triển cơ giới hóa và tự động hóa trong sản xuất nông nghiệp: Mở rộng quy mô sử dụng máy móc hiện đại, đặc biệt trong khâu thu hoạch và chế biến sau thu hoạch để giảm tổn thất và tăng hiệu quả sản xuất. Thời gian: 2024-2027. Chủ thể: Doanh nghiệp công nghệ, hợp tác xã nông nghiệp.

4. Xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính sách hỗ trợ phát triển KHCN phục vụ nông nghiệp: Ban hành các cơ chế ưu đãi về tài chính, thuế, hỗ trợ kỹ thuật cho các tổ chức, cá nhân nghiên cứu và ứng dụng KHCN. Thời gian: 2024-2025. Chủ thể: UBND tỉnh, Sở Kế hoạch và Đầu tư.

5. Tăng cường hợp tác liên kết chuỗi giá trị nông sản: Khuyến khích liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân để phát triển sản xuất hàng hóa quy mô lớn, nâng cao giá trị gia tăng và khả năng cạnh tranh. Thời gian: 2024-2026. Chủ thể: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, các tổ chức kinh tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về nông nghiệp và KHCN: Giúp hoạch định chính sách, xây dựng kế hoạch phát triển KHCN phục vụ nông nghiệp phù hợp với đặc thù địa phương.

2. Các viện nghiên cứu, trung tâm công nghệ sinh học và các tổ chức khoa học công nghệ: Làm cơ sở để phát triển các đề tài nghiên cứu, dự án ứng dụng công nghệ mới trong nông nghiệp.

3. Doanh nghiệp và hợp tác xã nông nghiệp: Áp dụng các giải pháp công nghệ tiên tiến, nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường tiêu thụ.

4. Nông dân và các tổ chức đào tạo nghề nông nghiệp: Nâng cao nhận thức, kỹ năng ứng dụng KHCN trong sản xuất, góp phần tăng thu nhập và cải thiện đời sống.

Câu hỏi thường gặp

1. Phát triển KHCN phục vụ nông nghiệp có vai trò gì đối với tỉnh Đồng Nai?
   Phát triển KHCN là động lực then chốt giúp nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm nông nghiệp, thúc đẩy CNH, HĐH nông nghiệp, góp phần phát triển kinh tế bền vững và nâng cao đời sống người dân.

2. Những công nghệ nào được ưu tiên phát triển trong nông nghiệp Đồng Nai?
   Công nghệ sinh học, công nghệ nano, cơ giới hóa sản xuất, công nghệ tưới tiết kiệm và công nghệ chế biến sau thu hoạch được ưu tiên nhằm tăng năng suất và bảo vệ môi trường.

3. Tỷ lệ cơ giới hóa trong sản xuất nông nghiệp Đồng Nai hiện nay ra sao?
   Khâu làm đất đạt 98-100% cơ giới hóa, thu hoạch lúa đạt khoảng 20%, tách hạt bắp đạt 60%, góp phần giảm chi phí và nâng cao hiệu quả sản xuất.

4. Các mô hình ứng dụng KHCN nào đã mang lại hiệu quả tại Đồng Nai?
   Mô hình hợp tác xã trang trại giúp tăng lợi nhuận gấp 4 lần so với sản xuất truyền thống; ứng dụng công nghệ nano trong bảo vệ thực vật và công nghệ tưới tiết kiệm đã nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

5. Những thách thức chính trong phát triển KHCN phục vụ nông nghiệp Đồng Nai là gì?
   Chất lượng nguồn nhân lực chưa đồng đều, biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến sản xuất, hạn chế trong phổ biến công nghệ mới và nguồn lực đầu tư còn hạn chế là những thách thức cần giải quyết.

Kết luận

• Phát triển KHCN phục vụ nông nghiệp là nhiệm vụ cấp thiết, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của nông sản Đồng Nai.
• Tỉnh đã đạt nhiều thành tựu trong ứng dụng công nghệ sinh học, cơ giới hóa và chuyển giao tiến bộ kỹ thuật, góp phần thúc đẩy CNH, HĐH nông nghiệp.
• Cần tiếp tục đầu tư phát triển nguồn nhân lực, hoàn thiện chính sách và tăng cường hợp tác liên kết chuỗi giá trị nông sản.
• Giải pháp phát triển KHCN phải gắn liền với bảo vệ môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu để đảm bảo phát triển bền vững.
• Giai đoạn tiếp theo (2024-2028) cần tập trung đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng công nghệ mới và mở rộng quy mô sản xuất hàng hóa hiện đại.

Các cơ quan quản lý, tổ chức nghiên cứu và doanh nghiệp cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất nhằm phát huy tối đa tiềm năng KHCN phục vụ nông nghiệp, góp phần đưa Đồng Nai trở thành tỉnh công nghiệp hiện đại, nông nghiệp phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ PHỤC VỤ NÔNG NGHIỆP Ở TỈNH ĐỒNG NAI 1. Quan niệm về khoa học và công nghệ; phát triển khoa học và công nghệ phục vụ nông nghiệp 1. Quan niệm về khoa học và công nghệ Để đưa ra quan niệm đúng, khách quan về KHCN, trước hết cần tìm hiểu thế nào là khoa học, công nghệ. Từ khảo sát kết quả một số công trình khoa học cho thấy, tuy cách tiếp cận khác nhau song đều có chung kết luận: Thứ nhất, khoa học là khái niệm liên quan đến nhiều lĩnh vực: khoa học là một hình thái ý thức xã hội, một công cụ của nhận thức; khoa học là một hoạt động xã hội của con người; khoa học là hệ thống tri thức của nhân loại được thể hiện bằng những khái niệm, phạm trù, học thuyết… Ngoài ra, khoa học còn được hiểu là quá trình hoạt động của con người để có hệ thống tri thức về thế giới tự nhiên và xã hội nhằm làm cho con người nắm được bản chất, quy luật tồn tại và phát triển của sự vật, hiện tượng tự nhiên, xã hội và tư duy, trên cơ sở đó làm chủ điều kiện sống và cải tạo thế giới tự nhiên.

Thứ hai, công nghệ là hệ thống tri thức gắn liền và tương ứng với một tập hợp kỹ thuật như máy móc, thiết bị… bao gồm hệ thống tri thức về kỹ năng, bí quyết, kinh nghiệm… được sử dụng theo một quy trình hợp lý để vận hành, tập hợp kỹ thuật đó, tác động vào đối tượng lao động nhằm tạo ra sản phẩm phục vụ nhu cầu của con người. Nếu trước đây công nghệ dùng trong lao động sản xuất để tạo ra của cải vật chất, thì hiện nay khái niệm đó được sử dụng với nghĩa rộng hơn, không chỉ trong sản xuất, mà được sử dụng ở tất cả mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Trong nhiều thế kỷ, khoa học phát triển độc lập, nhưng từ đầu thế kỷ 20 đến nay, mối quan hệ giữa KHCN với đời sống càng chặt chẽ. Chính sự gắn kết đó đã tạo ra cách mạng khoa học, trong đó Luan van 11 cách mạng KHCN đang diễn ra là cuộc cách mạng đột phá, làm cho KHCN trở thành LLSX trực tiếp, đưa LLSX lên một bước phát triển mới.

Ở nước ta, trong các loại từ điển tiếng Việt hay hệ thống luật và các văn bản về KHCN, hoặc liên quan đến KHCN đều chưa có khái niệm KHCN. Ngay cả Luật Khoa học và Công nghệ là bộ luật luật gốc về lĩnh vực KHCN ban hành năm 2013, cũng chưa có khái niệm KHCN mà chỉ có một số khái niệm liên quan đến KHCN như: Khoa học; Công nghệ; Hoạt động KHCN. Theo Luật KHCN năm 2013 thì: “Khoa học là hệ thống tri thức về bản chất, quy luật tồn tại và phát triển của sự vật, hiện tượng tự nhiên, xã hội và tư duy”; “Công nghệ là giải pháp, quy trình, bí quyết kỹ thuật có kèm theo hoặc không kèm theo công cụ, phương tiện dùng để biến đổi nguồn lực thành sản phẩm”; “Hoạt động KHCN là hoạt động nghiên cứu khoa học, nghiên cứu và triển khai thực nghiệm, phát triển công nghệ, ứng dụng công nghệ, dịch vụ KHCN, phát huy sáng kiến và hoạt động sáng tạo khác nhằm phát triển KHCN”[40]; “Nghiên cứu khoa học là hoạt động khám phá, phát hiện, tìm hiểu bản chất, quy luật của sự vật, hiện tượng tự nhiên, xã hội và tư duy; sáng tạo giải pháp nhằm ứng dụng vào thực tiễn”[40]. Ngoài ra còn có một số khái niệm khác liên quan đến hoạt động khoa học, theo đó hoạt động khoa học được hiểu là “tất cả các hoạt động có hệ thống liên quan đến việc sản xuất, nâng cao, truyền bá và ứng dụng các kiến thức khoa học.

Nội dung chủ yếu của hoạt động khoa học bao gồm: Hoạt động nghiên cứu khoa học, dịch vụ khoa học và kỹ thuật”[36; tr. Theo tổ chức Khoa học, Giáo dục và Văn hóa của LHQ, hoạt động KHCN là hoạt động có liên quan tới sự ra đời, phát triển, truyền bá và ứng dụng tri thức khoa học, công nghệ, giải pháp quản lý để nâng cao hiệu quả phát triển KTXH và chất lượng cuộc sống. Từ các quan niệm trên cho thấy, dù diễn đạt hay không diễn đạt là một hoạt động, thì khoa học, công nghệ, hay hoạt động KHCN vừa là hoạt động Luan van 12 của xã hội, mà trực tiếp là hoạt động có mục đích của con người, đồng thời là sản phẩm do con người sáng tạo ra nhằm phát triển KTXH, nâng cao chất lượng cuộc sống. Với cách tiếp cận này, thì khái niệm hoạt động KHCN trong Luật KHCN cũng là khái niệm KHCN; theo đó, Khoa học và công nghệ là hoạt động nghiên cứu khoa học, triển khai thực nghiệm, phát triển công nghệ, ứng dụng công nghệ, dịch vụ KHCN, phát huy sáng kiến và hoạt động đổi mới, sáng tạo khác nhằm nâng cao hiệu quả phát triển KTXH, nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng của các sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ.

Quan niệm về khoa học và công nghệ phục vụ nông nghiệp Cho đến nay, tuy chưa có quan niệm về KHCN phục vụ nông nghiệp; song thực tế đang sử dụng một số thuật ngữ phản ánh nội hàm quan niệm này như: KHCN nông nghiệp, phát triển KHCN nông nghiệp. Vì vậy, để có quan niệm đúng về phát triển KHCN phục vụ nông nghiệp trước hết cần thống nhất nhận thức về nội hàm thuật ngữ KHCN phục vụ nông nghiệp và thuật ngữ KHCN nông nghiệp. Sở dĩ như vậy là bởi đang tồn tại hai thuật ngữ, theo đó sẽ là hai quan niệm khác nhau nếu không thống nhất sẽ gây hiểu lầm giữa hai thuật ngữ, đó là: KHCN nông nghiệp; KHCN phục vụ nông nghiệp. Thuật ngữ KHCN nông nghiệp được sử dụng trong hai văn kiện: Thứ nhất, Chiến lược phát triển KHCN giai đoạn 2011-2020 (Quyết định số 418/QĐ-TTg, ngày 11/04/2012 của Thủ tướng Chính phủ) trong đó nêu: “KHCN nông nghiệp”[11]; Thứ hai, Nghị quyết Trung ương Sáu khóa XI về phát triển KHCN phục vụ sự nghiệp CNH,HĐH trong điều kiện KTTT định hướng XHCN và hội nhập quốc tế, trong đó nêu: “Tiếp tục phát triển KHCN nông nghiệp…”[28; tr.

Hai văn kiện này tuy đề cập đến thuật ngữ KHCN nông nghiệp, nhưng chưa đề cập quan niệm KHCN nông nghiệp, hay phát triển KHCN nông nghiệp, song nội hàm thuật ngữ này đã được làm rõ. Trong Chiến lược phát triển KHCN giai đoạn 2011-2020 theo Quyết định số 418/QĐ-TTg, ngày 11/04/2012 của Thủ tướng có 9 lĩnh vực KHCN, Luan van 13 bao gồm: KHCN nông nghiệp; KHCN y, dược; KHCN năng lượng; KHCN giao thông vận tải; KHCN xây dựng; KHCN biển; KHCN quản lý và sử dụng tài nguyên thiên nhiên; KHCN vũ trụ; KHCN ở các vùng, địa phương. Như vậy, thuật ngữ KHCN nông nghiệp là thuật ngữ phản ánh tính chuyên sâu, chuyên biệt của KHCN nông nghiệp. Đây là thuật ngữ phân biệt sự khác nhau giữa KHCN trong lĩnh vực nông nghiệp với KHCN trong các lĩnh vực khác như: y, dược; năng lượng; giao thông vận tải; xây dựng; biển; quản lý và sử dụng tài nguyên thiên nhiên; vũ trụ; vùng, địa phương.

Điều này có nghĩa, vì tính chuyên sâu mà KHCN nông nghiệp chỉ có thể phục vụ cho lĩnh vực nông nghiệp, không sử dụng được cho lĩnh vực khác. Ngược lại, thuật ngữ KHCN phục vụ nông nghiệp mà tác giả luận văn sử dụng sẽ có ý nghĩa rộng hơn; nó không chỉ có KHCN nông nghiệp, mà còn bao gồm một số lĩnh vực KHCN đa tác dụng, hay công nghệ lưỡng dụng vừa có thể sử dụng cho các lĩnh vực khác, vừa phục vụ lĩnh vực nông nghiệp. Ví dụ: KHCN biển; KHCN quản lý và sử dụng tài nguyên thiên nhiên; công nghệ môi trường; công nghệ sinh học… là những lĩnh vực KHCN lưỡng dụng có thể sử dụng cả trong lĩnh vực nông nghiệp và nhiều lĩnh vực khác của đời sống xã hội. Từ những vấn đề trên có thể đưa ra quan niệm: KHCN phục vụ nông nghiệp là một bộ phận của KHCN, bao gồm KHCN nông nghiệp và KHCN ở một số lĩnh vực liên quan có thể sử dụng trong lĩnh vực nông nghiệp.

Quan niệm về phát triển khoa học và công nghệ Cho đến nay, thuật ngữ phát triển đã trở nên quen thuộc không chỉ ở nước ta, mà ở nhiều quốc gia, vùng lãnh thổ và tổ chức quốc tế, bởi thuật ngữ này được sử dụng rất phổ biến ở nhiều lĩnh vực, trong các văn kiện (quốc gia, quốc tế), các hội nghị (quốc gia, quốc tế), các hoạt động khoa học và đời sống sinh hoạt đời thường. Mặc dù thuật ngữ phát triển được sử dụng rất phổ biến như vậy, nhưng chưa có khái niệm phát triển đầy đủ, mà thuật ngữ này được sử dụng như một tiếp đầu từ. Vì vậy, cũng như khái niệm KHCN, trong hệ Luan van 14 thống luật và các văn bản quy phạm pháp luật ở nước ta về KHCN chưa có khái niệm phát triển KHCN, mà chỉ có một số khái niệm liên quan như: Phát triển công nghệ; Dịch vụ KHCN…; trong đó “Phát triển công nghệ là hoạt động sử dụng kết quả nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng, thông qua việc triển khai thực nghiệm và sản xuất thử nghiệm để hoàn thiện công nghệ hiện có, tạo ra công nghệ mới”[40]; “Dịch vụ KHCN là hoạt động phục vụ, hỗ trợ kỹ thuật cho việc nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ; hoạt động liên quan đến sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, đo lường, chất lượng sản phẩm, hàng hóa, an toàn bức xạ, hạt nhân và năng lượng nguyên tử; dịch vụ về thông tin, tư vấn, đào tạo, bồi dưỡng, phổ biến, ứng dụng thành tựu KHCN trong các lĩnh vực KTXH”[40]. Mặt khác, theo tổ chức Phát triển Công nghiệp của Liên hiệp quốc, phát triển công nghệ là tác động vào công nghệ hiện có nhằm làm cho công nghệ ấy hoàn thiện hơn, trên cơ sở đó ứng dụng vào sản xuất và đời sống xã hội.

Phát triển công nghệ bao gồm hai qúa trình: phát triển công nghệ theo chiều rộng và phát triển công nghệ theo chiều sâu. Theo đó, quá trình tiếp tục hoàn thiện công nghệ để ứng dụng rộng rãi trong sản xuất được gọi là phát triển công nghệ theo chiều rộng; hay còn gọi là phổ biến tri thức công nghệ trong sản xuất. Quá trình phát triển công nghệ theo chiều sâu là quá trình cải tiến công nghệ để nâng cao chất lượng và năng lực cạnh tranh của sản phẩm.