Chương 1 PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG CHO VAY TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái quát về Ngân hàng thương mại và hoạt động cho vay tại Ngân hàng thương mại 1. Khái niệm và đặc trưng của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm ngân hàng thương mại NHTM là tổ chức kinh tế đã tồn tại và phát triển gắn liền với sự vận động, phát triển của kinh tế hàng hóa.
Sự phát triển của hệ thống NHTM tác động mạnh mẽ đến tiến trình đi lên của nền kinh tế thông qua các hoạt động kinh doanh của nó như: huy động vốn, cho vay, chiết khấu, bảo lãnh, cung cấp các dịch vụ tài chính khác,… Ngược lại, kinh tế hàng hóa phát triển mạnh mẽ đến giai đoạn cao nhất là nền kinh tế thị trường thì NHTM cũng dần được hoàn thiện và trở thành những chế định tài chính không thể thiếu. Dù đã được ra đời từ rất lâu nhưng cho đến nay, trên Thế giới vẫn có nhiều khái niệm khác nhau về NHTM. Theo cách tiếp cận trên giác độ tài chính ngân hàng thì theo Giáo sư Peter Rose, “NHTM là loại hình tổ chức tài chính, cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất, đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm, dịch vụ thanh toán và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức nào trong nền kinh tế” [8]. Bên cạnh đó, để phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội của mình, mỗi quốc gia cũng có cái nhìn khác nhau về NHTM.
Theo Luật Ngân hàng năm 1941 của Pháp thì “NHTM là những xí nghiệp hay cơ sở mà nghề nghiệp thường xuyên là nhận tiền bạc của công chúng dưới hình thức ký thác hoặc các hình thức khác và sử dụng tài nguyên đó cho chính họ trong các nghiệp vụ chiết khấu, tín dụng và tài chính”[6]. Mỹ lại quan niệm “NHTM là công ty kinh doanh tiền tệ, chuyên cung cấp dịch vụ tài chính và hoạt động trong ngành công nghiệp dịch vụ tài chính”[3]. Ở Việt Nam, theo Luật các tổ chức tín dụng 2010, “NHTM là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận”[4]. Luan van 8 Có thể thấy, tùy thuộc vào mỗi phương diện tiếp cận, mỗi quốc gia, từng vùng lãnh thổ khác nhau mà có định nghĩa khác nhau về NHTM lại khác nhau, tuy nhiên, dù với quan niệm nào thì NHTM cũng đều có chức năng, nghiệp vụ khá giống nhau, đó là: nhận tiền gửi ký thác, tiền gửi không kỳ hạn và có kỳ hạn để sử dụng vào các nghiệp vụ cho vay, chiết khấu và các nghiệp vụ kinh doanh khác của chính ngân hàng.
Trong phạm vi của Luận văn này, NHTM được xem xét là “tổ chức kinh tế kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ, cung cấp các dịch vụ tài chính chủ yếu là tín dụng, tiết kiệm, thanh toán và các dịch vụ khác nhằm thỏa mãn tối đa nhu cầu về sản phẩm dịch vụ của xã hội”. Các vai trò của ngân hàng thương mại NHTM được biết đến như là một sản phẩm ưu việt, độc đáo của sản xuất hàng hóa, một tổ chức có tầm quan trọng đặc biệt trong nền kinh tế thị trường. Qua nghiên cứu và tìm hiểu, có thể nhận thấy một số vai trò cơ bản của NHTM như sau: Thứ nhất, NHTM là nguồn cung cấp vốn cho các thành phần trong nền kinh tế. Đây là một trong những vai trò không thể thiếu khi nói NHTM, NHTM cung ứng vốn cho các chủ thể trong nền kinh tế nhằm đáp ứng nhu cầu vốn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Bất kỳ chủ thể nào muốn sản xuất, kinh doanh đều phải cần đến vốn, vốn là yếu tố đầu tiên được nghĩ đến khi các chủ thể muốn tổ chức hoạt động kinh doanh, nếu không có vốn doanh nghiệp hay cá nhân sẽ mất đi cơ hội đầu tư, từ đó mất đi lợi nhuận. Thị trường tài chính có những nhược điểm như sự không khớp nhịp giữa cung và cầu vốn về lượng và thời gian, vấn đề về rủi ro đạo đức, khả năng thanh toán… Khi đó NHTM là chủ thể kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ khắc phục được những nhược điểm trên. NHTM nhận các khoản tiền nhàn rỗi trong xã hội tạo thành một khoản quỹ tiền tệ lớn để cho vay và đáp ứng các nhu cầu cần vốn của các chủ thể khác. NHTM đã tạo điều kiện thuận lợi, mang đến cơ hội cho các doanh nghiệp, các hộ kinh doanh mở rộng quy mô, cải tiến công nghệ, vì vậy mà nâng cao được năng suất lao động.
Chính vì lý do đó, có thể khẳng định NHTM là khởi nguồn cho sự phát triển của nền kinh tế. Luan van 9 Thứ hai, NHTM có vai trò kết nối doanh nghiệp với thị trường. Doanh nghiệp muốn tạo nên đầu ra, tìm kiếm lợi nhuận thì phải quan tâm đến vốn của mình, vì vốn là nền tảng cho mọi hoạt động của doanh nghiệp. Doanh nghiệp không thể và không nên chỉ dựa trên nguồn vốn tự có của mình mà phải tìm kiếm các nguồn vốn khác tài trợ cho các hoạt động của mình vừa giúp doanh nghiệp vừa có thêm vốn để hoạt động vừa tận dụng được các lợi thế tạo ra từ quy định của pháp luật khi tính chi phí, thuế.
Như vậy, NHTM chính là cầu nối giữa doanh nghiệp, các thành phần khác của nền kinh tế với thị trường, giúp cho hoạt động kinh doanh được liên tục, giúp cho doanh nghiệp và thị trường gần nhau hơn về không gian và thời gian. Thứ ba, NHTM là công cụ để nhà nước sử dụng trong điều tiết nền kinh tế. NHTM chịu sự quản lý trực tiếp của NHNN thông qua các quy định như dự trữ bắt buộc, lãi suất, hoạt động huy động vốn, hoạt động cho vay… từ đó NHTM gián tiếp tham gia điều tiết điều nền kinh tế thông qua các mối quan hệ tín dụng và huy động với các tổ chức, các nhân trong nền kinh tế. Có thể nói, khi NHNN muốn điều hành nền kinh tế thì sẽ dùng NHTM để tác động đến nền kinh tế.
Thứ tư, NHTM còn là cầu nối giữa nền tài chính quốc gia và tài chính quốc tế. Các quốc gia ngày càng hội nhập sâu rộng với Thế giới, thường xuyên có các mối quan hệ về kinh tế, xã hội, chính trị, ngoại giao…Áp lực cạnh tranh buộc các quốc gia phải mở cửa nền kinh tế của mình. Lúc này, NHTM thể hiện vai trò cầu nối của mình thông qua các hoạt động thanh toán quốc tế, kinh doanh ngoại hối, đầu tư…Hệ thống NHTM điều tiết tài chính trong nước phù hợp hơn với sự vận động của nền tài chính quốc tế, giúp nền kinh tế của quốc gia bắt nhịp với nền kinh tế Thế giới. Hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại 1.
Khái niệm về hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại Cho vay là hoạt động kinh doanh chủ yếu và cũng là hoạt động quan trọng nhất của NHTM để tạo ra lợi nhuận. NHTM đi vay để cho vay, do vậy, có cho vay được hay không là vấn đề mà mọi NHTM đều phải tìm cách giải quyết. Cho đến nay, đã có nhiều khái niệm về hoạt động cho vay trên thế giới, ví dụ như nhà kinh tế học người Pháp Louis Baundin đã đưa ra định nghĩa về tín dụng, đó là “một sự trao Luan van 10 đổi tài hóa hiện tại lấy một tài hóa tương lai”[2]. Định nghĩa này cho thấy yếu tố thời gian và rủi ro của hoạt động cho vay, đồng thời thực sự cần có sự tín nhiệm trong hoạt động này.
Tại Việt Nam, theo quy định tại khoản 16 Điều 4 Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010, “Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó bên cho vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi”[5]. Định nghĩa này được các ngân hàng và tổ chức tín dụng khác áp dụng làm tiền đề căn bản cho các hoạt động cho vay của mình. Trên cơ sở đó, trong phạm vi nghiên cứu của Luận văn, cho vay được hiểu như sau: Cho vay phản ánh mối quan hệ tín dụng giữa NHTM và người đi vay (khách hàng), trong đó NHTM sẽ chuyển giao cho khách hàng sử dụng một khoản tiền với những điều kiện xác định, có sự hoàn trả trong một thời hạn thỏa thuận và thường kèm theo lãi suất. Đặc điểm hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại Thứ nhất, về tính chất của hoạt động cho vay.
Cho vay được xác định là nghiệp vụ quan trọng nhất của NHTM và như đã đề cập, cho vay là hoạt động kinh doanh chủ yếu của NHTM để tạo ra lợi nhuận. Quy mô của hoạt động này phụ thuộc vào khả năng huy động vốn của ngân hàng và nhu cầu vốn của nền kinh tế. Trong kết cấu tổng tài sản của NHTM, khoản mục cho vay luôn chiếm tỉ trọng lớn nhất, nguồn mang lại thu nhập chính cho ngân hàng, tuy nhiên, rủi ro của ngân hàng cũng xuất phát từ những khoản cho vay này. Tài sản của ngân hàng – các khoản cho vay có tính lỏng thấp, khó chuyển đổi thành tiền khi chưa đến hạn thanh toán.
Khi khoản vay đã được giao cho khách hàng thì khách hàng nắm thế chủ động trong việc chi trả, khách hàng có thể trả trước hạn hay xin gia hạn khoản nợ nhưng đối với ngân hàng thì chỉ được thực hiện trong phạm vi hợp đồng hoặc có yêu cầu khác khi khách hàng vi phạm thỏa thuận. Thứ hai, về chủ thể trong hoạt động cho vay. Cho vay trong NHTM luôn bao gồm 2 chủ thể chính: bên cho vay là NHTM và bên đi vay là các chủ thể trong nền kinh tế cần vốn đáp ứng nhu cầu mua sắm, tiêu dùng, đầu tư sản xuất, kinh doanh, Luan van 11 bao gồm các doanh nghiệp, hợp tác xã, tổ chức khác có đủ điều kiện theo quy định của pháp luật dân sự. Tùy theo quy định của pháp luật từng thời kỳ, chiến lược phát triển để các NHTM đưa ra những tiêu chuẩn cho người đi vay và yêu cầu họ phải đáp ứng để có thể được cung cấp vốn.