Luận văn thạc sĩ phát triển hệ thống đổi mới quốc gia ở một số nước châu á và bài học kinh nghiệm cho việt nam

Luận văn thạc sĩ phân tích phát triển hệ thống đổi mới quốc gia ở một số nước châu á và bài học kinh nghiệm cho việt nam, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Hoàng Thị Thinh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phí Mạnh Hồng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Phát Triển Hệ Thống Đổi Mới Quốc Gia Ở Một Số Nước Châu Á Và Bài Học Kinh Nghiệm Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Hệ Thống Đổi Mới Quốc Gia Ở Việt Nam

Hệ thống đổi mới quốc gia (NIS) đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển kinh tế và công nghệ của Việt Nam. NIS không chỉ là một khái niệm lý thuyết mà còn là một thực tiễn cần thiết để nâng cao năng lực cạnh tranh của quốc gia. Việc phát triển NIS ở Việt Nam cần được xem xét trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển nhanh chóng của công nghệ. Các quốc gia châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc đã có những bước đi quan trọng trong việc xây dựng và hoàn thiện NIS, từ đó tạo ra những bài học quý giá cho Việt Nam.

1.1. Khái Niệm Hệ Thống Đổi Mới Quốc Gia

Hệ thống đổi mới quốc gia (NIS) là một mạng lưới các tổ chức, cơ quan và cá nhân tương tác với nhau nhằm thúc đẩy hoạt động đổi mới sáng tạo. NIS bao gồm các yếu tố như chính sách, công nghệ, và nguồn nhân lực. Việc hiểu rõ khái niệm này giúp xác định được vai trò của nó trong phát triển kinh tế.

1.2. Vai Trò Của NIS Trong Phát Triển Kinh Tế

NIS có vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh của quốc gia. Nó giúp kết nối các nguồn lực, thúc đẩy nghiên cứu và phát triển, từ đó tạo ra những sản phẩm và dịch vụ mới. Sự phát triển của NIS cũng góp phần vào việc cải thiện môi trường đầu tư và thu hút vốn nước ngoài.

II. Những Thách Thức Trong Phát Triển Hệ Thống Đổi Mới Quốc Gia Ở Việt Nam

Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc phát triển NIS. Những vấn đề như thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao, chính sách chưa đồng bộ và sự thiếu kết nối giữa các thành phần trong NIS là những rào cản lớn. Để vượt qua những thách thức này, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả.

2.1. Thiếu Hụt Nguồn Nhân Lực Chất Lượng Cao

Một trong những thách thức lớn nhất là thiếu hụt nguồn nhân lực có trình độ cao trong lĩnh vực khoa học và công nghệ. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng đổi mới và sáng tạo của các doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu.

2.2. Chính Sách Chưa Đồng Bộ

Chính sách phát triển NIS hiện tại còn thiếu sự đồng bộ và nhất quán. Các chính sách không được kết nối chặt chẽ với nhau, dẫn đến việc triển khai gặp nhiều khó khăn và không đạt hiệu quả như mong đợi.

III. Phương Pháp Phát Triển Hệ Thống Đổi Mới Quốc Gia Từ Kinh Nghiệm Châu Á

Việc học hỏi từ kinh nghiệm phát triển NIS của các nước châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc là rất cần thiết. Những phương pháp và chính sách mà các quốc gia này áp dụng có thể được điều chỉnh và áp dụng phù hợp với bối cảnh Việt Nam.

3.1. Học Hỏi Từ Nhật Bản

Nhật Bản đã xây dựng một NIS mạnh mẽ thông qua việc kết hợp giữa nghiên cứu và phát triển với các doanh nghiệp. Chính phủ Nhật Bản đã tạo ra một môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo, từ đó thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

3.2. Kinh Nghiệm Từ Hàn Quốc

Hàn Quốc đã thành công trong việc phát triển NIS thông qua việc đầu tư mạnh mẽ vào giáo dục và nghiên cứu. Chính sách khuyến khích hợp tác giữa các trường đại học và doanh nghiệp đã tạo ra nhiều sản phẩm công nghệ cao.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Hệ Thống Đổi Mới Quốc Gia Ở Việt Nam

Việc áp dụng NIS vào thực tiễn tại Việt Nam đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các doanh nghiệp đã bắt đầu nhận thức rõ hơn về tầm quan trọng của đổi mới sáng tạo và đầu tư vào nghiên cứu phát triển. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết để tối ưu hóa hiệu quả của NIS.

4.1. Kết Quả Đạt Được Từ Việc Áp Dụng NIS

Nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã bắt đầu đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, từ đó tạo ra những sản phẩm mới và nâng cao năng lực cạnh tranh. Sự phát triển này đã góp phần vào tăng trưởng kinh tế của đất nước.

4.2. Những Vấn Đề Còn Tồn Tại

Mặc dù đã có những kết quả tích cực, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề tồn tại như sự thiếu kết nối giữa các thành phần trong NIS và việc thiếu hụt nguồn lực tài chính cho nghiên cứu và phát triển.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Hệ Thống Đổi Mới Quốc Gia Ở Việt Nam

Tương lai của NIS ở Việt Nam phụ thuộc vào khả năng cải cách và đổi mới chính sách. Cần có những chiến lược rõ ràng để phát triển NIS, từ đó tạo ra một môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế bền vững.

5.1. Định Hướng Phát Triển NIS Trong Tương Lai

Việt Nam cần xác định rõ định hướng phát triển NIS trong tương lai, tập trung vào việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và cải thiện môi trường đầu tư.

5.2. Tầm Quan Trọng Của Đổi Mới Chính Sách

Đổi mới chính sách là yếu tố quyết định để phát triển NIS. Cần có những chính sách khuyến khích đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, cũng như tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tham gia vào quá trình đổi mới sáng tạo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan chung về Hệ thống đổi mới quốc gia Chương 2: Kinh nghiệm phát triển Hệ thống đổi mới quốc gia ở một số nước châu Á Chương 3: Một số gợi ý chính sách nhằm phát triển Hệ thống đổi mới quốc gia ở Việt Nam 7 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN CHUNG VỀ HỆ THỐNG ĐỔI MỚI QUỐC GIA 1. Một số khái niệm có liên quan 1. Khái niệm công nghệ Có thể nói công nghệ xuất hiện đồng thời với sự hình thành xã hội loài ngƣời. Từ “công nghệ” xuất phát từ chữ Hy Lạp (Teknve – Tenkhne) có nghĩa là một công nghệ hay một kỹ năng, và (λoyoσ –logos) có nghĩa là một khoa học, hay sự nghiên cứu.

Nhƣ vậy, thuật ngữ Technology (Tiếng anh) hay Technologie (Tiếng Pháp) có ý nghĩa là khoa học về kỹ thuật hay sự nghiên cứu có hệ thống về kỹ thuật – thƣờng đƣợc gọi là Công nghệ học. Có nhiều quan niệm và định nghĩa khác nhau về công nghệ, trong cuốn giáo trình “Quản trị công nghệ” đã giới thiệu một định nghĩa tƣơng đối đầy đủ về công nghệ: “Công nghệ là việc sử dụng sáng tạo các loại công cụ, máy móc, tri thức và kỹ năng để biến đổi các yếu tố đầu vào thành sản phẩm hay dịch vụ” [6] Ở Việt Nam, cho đến nay công nghệ thƣờng đƣợc hiểu là quá trình tiến hành một công đoạn sản xuất, là thiết bị để thực hiện một công việc (do đó công nghệ thƣờng là tính từ của cụm thuật ngữ nhƣ: qui trình công nghệ, thiết bị công nghệ, dây chuyền công nghệ…). Theo những quan niệm này, công nghệ chỉ liên quan đến sản xuất vật chất. Từ những năm 60 của thế kỷ XX, khởi đầu từ Mỹ rồi Tây Âu đã sử dụng thuật ngữ “công nghệ” để chỉ các hoạt động ở mọi lĩnh vực, các hoạt động này áp dụng những kiến thức là kết quả của nghiên cứu khoa học ứng dụng – một sự phát triển của khoa học trong thực tiễn – nhằm mang lại hiệu quả cao hơn trong hoạt động của con ngƣời.

Khái niệm công nghệ này dần dần đƣợc chấp nhận rộng rãi trên thế giới, ví dụ thể hiện ở việc thay đổi tên gọi của các tạp chí lớn trên thế giới, 8 nhƣ “Tạp chí khoa học và kỹ thuật – Science et technique” đổi thành “Khoa học và công nghệ - Science et technogie” Ở Việt Nam, Nghị quyết 26 của Bộ chính trị, Ban chấp hành Trung ƣơng Đảng Cộng sản Việt Nam khoá VI (1991) mang tên “Nghị quyết về khoa học – công nghệ”. Nhƣ vậy, thuật ngữ công nghệ đã đƣợc sử dụng chính thức ở nƣớc ta. Năm 1992, Ủy ban khoa học – kỹ thuật Nhà nƣớc đổi thành Bộ khoa học – công nghệ và Môi trƣờng (nay là Bộ khoa học - công nghệ). Mặc dầu đã đƣợc sử dụng khá rộng rãi trên thế giới, song việc đƣa ra một định nghĩa công nghệ lại chƣa có đƣợc sự thống nhất.

Đó là do số lƣợng các công nghệ hiện có nhiều đến mức không thể thống kê đƣợc, công nghệ lại hết sức đa dạng, khiến những ngƣời sử dụng một công nghệ cụ thể trong những điều kiện và hoàn cảnh không giống nhau sẽ dẫn đến sự khái quát của họ về công nghệ sẽ khác nhau. Bên cạnh đó sự phát triển nhƣ vũ bão của khoa học công nghệ làm thay đổi nhiều quan niệm cũ tƣởng nhƣ vĩnh cửu, cũng là nguyên nhân dẫn đến sự không thống nhất trên. Việc đƣa ra một định nghĩa khái quát đƣợc bản chất của công nghệ là việc cần thiết, bởi vì không thể quản lý công nghệ, một khi chƣa xác định rõ nó là cái gì. Các tổ chức quốc tế về Khoa học – công nghệ đã có nhiều cố gắng trong việc đƣa ra một định nghĩa công nghệ có thể dung hoà các quan điểm, đồng thời tạo thuận lợi cho việc phát triển và hoà nhập các quốc gia trong từng khu vực và trên phạm vi toàn cầu.

Có bốn khía cạnh cần bao quát trong định nghĩa công nghệ, đó là: Khía cạnh “công nghệ là máy biến đổi” Khía cạnh “công nghệ là một công cụ” Khía cạnh “công nghệ là kiến thức” Khía cạnh “công nghệ hàm chứa trong các dạng hiện thân của nó”. 9 Khía cạnh thứ nhất đề cập đến khả năng làm ra đồ vật, đồng thời công nghệ phải đáp ứng mục tiêu khi sử dụng và thoả mãn yêu cầu về mặt kinh tế nếu nó muốn đƣợc áp dụng trên thực tế. Đây là điểm khác biệt giữa khoa học và công nghệ. Môi trƣờng công nghệ Nguồn lực Hàng hoá Hoạt động sản xuất Dịch vụ Công nghệ Hình 1.

Công nghệ là công cụ biến đổi Khía cạnh thứ hai nhấn mạnh công nghệ là một sản phẩm của con ngƣời, do đó con ngƣời có thể làm chủ đƣợc nó vì nó hoàn toàn không phải là “cái hộp đen” huyền bí. Vì là một công cụ nên công nghệ có mối quan hệ chặt chẽ đối với con ngƣời và cơ cấu tổ chức. Khía cạnh thứ ba đề cập đến cốt lõi của mọi hoạt động công nghệ là kiến thức. Nó bác bỏ quan niệm công nghệ phải là các vật thể, phải nhìn thấy đƣợc.

Đặc trƣng kiến thức khẳng định vai trò dẫn đƣờng của khoa học đối với công nghệ, đồng thời nhấn mạnh rằng không phải ở các quốc gia có các công nghệ giống nhau sẽ đạt đƣợc kết quả nhƣ nhau. Việc sử dụng một công nghệ đòi hỏi con ngƣời cần phải đƣợc đào tạo về kĩ năng, trang bị kiến thức và phải luôn cập nhật những kiến thức đó. 10 Khía cạnh thứ tƣ đề cập đến vấn đề: công nghệ dù là kiến thức song vẫn có thể đƣợc mua, đƣợc bán. Đó là do công nghệ hàm chứa trong các vật thể tạo nên nó.

Trung tâm chuyển giao công nghệ khu vực Châu Á và Thái Bình Dƣơng (The Asian and Pacific Center For Transfer of Technology – APCTT) coi công nghệ hàm chứa trong bốn thành phần: kỹ thuật, kỹ năng con ngƣời, thông tin và tổ chức. Xuất phát từ các khía cạnh trên, chúng ta có thể thừa nhận định nghĩa công nghệ do Uỷ ban Kinh tế và Xã hội khu vực Châu Á –Thái Bình Dƣơng (Economic and Social Commission for Asia and the Pacific – ESCAP) đƣa ra: Công nghệ là kiến thức có hệ thống về quy trình và kỹ thuật dùng để chế biến vật liệu và thông tin. Nó bao gồm kiến thức, thiết bị, phương pháp và các hệ thống dùng trong việc tạo ra hàng hoá và cung cấp dịch vụ. [13] Định nghĩa công nghệ của Uỷ ban Kinh tế và Xã hội khu vực Châu Á – Thái Bình Dƣơng đƣợc coi là bƣớc ngoặt trong quan niệm về công nghệ.

Theo định nghĩa này, không chỉ sản xuất vật chất mới dùng công nghệ, mà khái niệm công nghệ đƣợc mở rộng ra tất cả các lĩnh vực hoạt động xã hội. Những lĩnh vực công nghệ mới mẻ dần trở thành quen thuộc: công nghệ thông tin, công nghệ ngân hàng, công nghệ du lịch, công nghệ văn phòng… 1. Các thành phần cơ bản của công nghệ Công nghệ bao gồm nhiều thành phần khác nhau, nhưng cốt lõi bao giờ cũng bao gồm bốn thành phần cơ bản sau: Thứ nhất: Phần kỹ thuật (Technology - T), bao gồm các phƣơng tiện vật chất cần thiết cho sản xuất, ví dụ nhƣ máy móc, dụng cụ, các thiết bị trong dây chuyền. phần này đƣợc coi là phần vật chất cốt lõi của bất kỳ sự chuyển đổi đối tƣợng lao động nào.

Thứ hai: Phần con ngƣời (Human - H) là kỹ năng và kinh nghiệm của con ngƣời làm chủ công nghệ, nó bao gồm năng lực sáng tạo, sử dụng phần 11 kỹ thuật một cách khéo léo về thao tác và tƣ duy tổ chức vận hành, hệ thống thông tin. Đây là phần chủ chốt của bất kỳ thao tác vận hành công nghệ. Con ngƣời là nguồn gốc của mọi sáng tạo, nền kinh tế tri thức trong tƣơng lai, chất xám, trí tuệ của con ngƣời tác động nhanh, có sức mạnh quyết định các quá trình chuyển đổi phát triển. Thứ ba: Phần thông tin (Information - I), bao gồm các tài liệu mà bản thân phần vật chất của kỹ thuật của công nghệ mang lại thông tin; ví dụ nhƣ sơ đồ quy trình công nghệ, bản thiết kế, các bảng tính, công thức, phƣơng trình biểu đồ lý thuyết, các thao tác chuyển đổi, các mẫu mã, phần mềm hỗ trợ.

Phần này do con ngƣời tạo ra và sử dụng có ý nghĩa trong việc đào tạo, nghiên cứu phát triển. Đây cũng là phần đƣợc bảo mật. Thứ tư: Phần tổ chức (Organization - O), là sự bố trí và mối liên hệ con ngƣời với con ngƣời về thông tin, máy móc, thiết bị trong sản xuất. Nó bao gồm sơ đồ cơ cấu tổ chức cho các hoạt động, loại hình công ty, ví dụ nhƣ phân công nhân sự, thiết lập các quy tắc vận hành, phƣơng pháp quản lý công nghệ, quản lý chất lƣợng, nội quy làm việc.

Bất cứ một sự đổi mới công nghệ nào cũng cần sự phối hợp hoạt bốn thành phần cơ bản của công nghệ: T, thành phần vật chất cốt lõi của công nghệ, khi nó thay đổi thì các thành phần H, I, O cũng phải tƣơng thích mới có ý nghĩa. Các thành phần của công nghệ có quan hệ mật thiết, bổ sung cho nhau, không thể thiếu bất cứ thành phần nào. Nếu không hiểu chức năng và mối tƣơng hỗ giữa các thành phần của công nghệ, có thể dẫn đến lãng phí trong đầu tƣ trang thiết bị do các thành phần khác không tƣơng xứng (hay không đồng bộ) khiến trang thiết bị, máy móc không phát huy hết tính năng của chúng.2 : Mối quan hệ giữa các thành phần công nghệ 1. Đổi mới công nghệ Lịch sử phát triển xã hội loài ngƣời đã trải qua nhiều giai đoạn, mỗi giai đoạn gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của một loại hình kỹ thuật đặc trƣng quyết định sự phát triển của xã hội loài ngƣời ở giai đoạn đó.

Thời kỳ đồ đá phát triển cao hơn thời kỳ trƣớc đó là nhờ sự xuất hiện và phát triển của các công cụ lao động bằng đá. Thời kỳ đó lại đƣợc thay thế bởi thời kỳ đồ đồng có mức độ phát triển cao hơn với sự xuất hiện và phát triển của việc sản xuất và sử dụng các công cụ sản xuất bằng đồng… Đến thế kỷ XVIII tất cả các hệ thống kỹ thuật mà loài ngƣời đã sử dụng lúc đó dần đƣợc thay đổi đó là nguồn động lực, với sự ra đời của máy hơi nƣớc – nguồn động lực mới thay thế nguồn động lực truyền thống là sức lực cơ bắp của con ngƣời, gia súc và một phần nhỏ sức mạnh tự nhiên nhƣ sức gió, sức nƣớc.