Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH NÔNG NGHIỆP 1.1 Những vấn đề cơ bản về phát triển du lịch Nông nghiệp (DLNN) 1.1 Các khái niệm về du lịch, du lịch Nông nghiệp 1.1 Khái niệm về Du lịch Hiện nay, du lịch đã trở thành một trong những hình thức sinh hoạt khá phổ biến của con người, với nhiều khái niệm khác nhau được đưa ra như sau: Theo Liên hiệp quốc tế các tổ chức lữ hành chính thức( International Union of Official Travel Oragnization- IUOTO): “Du lịch được hiểu là hành động du hành đến một nơi khác với địa điểm cư trú thường xuyên của mình nhằm mục đích không phải để làm ăn, tức không phải để làm một nghề hay một việc kiếm tiền sinh sống.” Tại hội nghị Liên hiệp quốc về du lịch họp ở Rome – Italia( 21/8 – 5/9/1963), các chuyên gia đưa ra định nghĩa về du lịch như sau: “ Du lịch là tổng hợp các mối quan hệ, hiện tượng và các hoạt động kinh tế bắt nguồn từ các cuộc hành trình và lưu trú của cá nhân hay tập thể ở bên ngoài nơi ở thường xuyên của họ hay ngoài nước họ với mục đích hoà bình. Nơi họ đến lưu trú không phải là nơi làm việc của họ”. Theo Tổ chức du lịch thế giới( World Tourism Organization) (2014): “Du lịch bao gồm tất cả mọi hoạt động của những người du hành tạm trú với mục đích tham quan, khám phá và tìm hiểu, trải nghiệm hoặc với mục đích nghỉ ngơi, giải trí, thư giãn cũng như mục đích hành nghề và những mục đích khác nữa trong thời gian liên tục nhưng không quá một năm ở bên ngoài môi trường sống định cư nhưng loại trừ các du hành mà có mục đích chính là kiếm tiền. Pirogionic (1985): “ Du lịch là một dạng hoạt động của dân cư trong thời gian rỗi liên quan với sự di chuyển và lưu lại tạm thời bên ngoài nơi cư trú thường 7 Luan van xuyên nhằm nghỉ ngơi, chữa bệnh, phát triển thể chất và tinh thần, nâng cao trình độ nhận thức văn hóa hoặc thể thao kèm theo việc tiêu thụ những giá trị về tự nhiên, kinh tế và văn hóa”.
Theo Luật du lịch Việt Nam: “ Du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên trong thời gian không quá một năm liên tục nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, nghỉ dưỡng, giải trí, tìm hiểu, khám phá tài nguyên du lịch hoặc kết hợp với mục đích hợp pháp khác” ( Quốc hội, 2017). Nhìn từ góc độ kinh tế: Du lịch là một ngành kinh tế, dịch vụ có nhiệm vụ phục vụ cho nhu cầu tham quan giải trí nghỉ ngơi, có hoặc không kết hợp với các hoạt động chữa bệnh, thể thao, nghiên cứu khoa học và các nhu cầu khác. Du lịch có nhiều khái niệm, nhưng chung hết được hiểu là việc thực hiện một chuyến đi của con người, với nhiều mục đích cụ thể riêng biệt đến một nơi khác mà không phải để định cư và có sự trở về sau chuyến đi. Như vậy, chúng ta thấy được du lịch là một hoạt động có nhiều đặc thù, bao gồm nhiều thành phần tham gia, tạo thành một tổng thể hết sức phức tạp, nó vừa mang đặc điểm của ngành kinh tế vừa có đặc điểm của ngành văn hóa – xã hội.2 Khái niệm về Du lịch nông nghiệp -Agritourism( DLNN) Du lịch nông nghiệp được hình thành từ thập niên 80 nên so với các loại hình du lịch khác còn khá mới mẻ, với một số khái niệm cơ bản sau: Theo Oxford: DLNN là một kỳ nghỉ, chuyến du lịch mà du khách đến vùng nông thôn, ở lại trang trại của người dân địa phương, hay Du lịch nông nghiệp là loại hình thiên về học hỏi, trải nghiệm hoạt động sản xuất nông nghiệp, thưởng thức vẻ đẹp cảnh quan nhân văn do hoạt động sản xuất nông nghiệp tạo nên tại điểm tham quan.
“DLNN là một loại hình du lịch tạo ra sản phẩm du lịch phục vụ du khách chủ yếu dựa vào nền tảng của hoạt động sản xuất nông nghiệp”(Bùi Thị Lan Hương, 2010). 8 Luan van “Du lịch nông nghiệp là một thuật ngữ chỉ hoạt động tham quan trang trại hoặc các quá trình sản xuất nông nghiệp, kinh doanh nông nghiệp với mục đích nhận thức, sở thích, giáo dục hoặc nghỉ dưỡng bao hàm trong đó cả tài nguyên nông nghiệp, tài nguyên tự nhiên và tài nguyên nhân văn. DLNN giúp khai thác hiệu quả lợi thế, dồi dào tại địa phương, tạo nguồn thu nhập thêm cho nông dân, kích thích sự da dạng về các hoạt động kinh tế và kinh doanh ở khu vực nông thôn”. Khái niệm của nhóm vận hành DLNN Kentucky (2001) “DLNN là bất cứ hoạt động kinh doanh nào do một nông dân tạo ra nhằm mục đích giải trí hay giáo dục cộng đồng để thúc đẩy những sản phẩm nông nghiệp và tạo thêm thu nhập cho nhà nông”.
Hay“ DLNN là sự kết hợp giao thoa giữa Nông nghiệp và Du lịch, là hoạt động kinh doanh trên cơ sở đưa du khách đến thực địa ở nơi sản xuất để thỏa mãn nhu cầu của du khách, từ đó đem lại thu nhập gia tăng cho người nông dân( theo Ngô Kiều Oanh, 2018).3 Phân biệt du lịch Nông nghiệp và các loại hình du lịch khác * Phân biệt giữa du lịch nông nghiệp và du lịch nông thôn Du lịch nông nghiệp đơn thuần chỉ là một loại hình du lịch, phát triển theo hướng chuyên môn sâu nhằm khai thác tối đa hiệu quả tài nguyên từ sản xuất nông nghiệp, cung cấp nhiều sản phẩm du lịch tốt nhất cho du khách trong một phạm vi quản lý thuộc một đơn vị tổ chức sản xuất nông nghiệp như hộ gia đình, trang trại, hợp tác xã hay doanh nghiệp nông nghiệp. Tất cả họ đều có điểm chung là có nguồn thu chủ yếu từ hoạt động sản xuất nông nghiệp. Du lịch nông thôn dùng để chỉ một địa bàn mà ở đó sản xuất nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn. Nó không chỉ gói gọn trong một loại hình du lịch nhất định, mà còn bao gồm nhiều loại hình du lịch trong một không gian lãnh thổ của một vùng nông thôn thuộc địa phương nào đó.
Các tài nguyên phục vụ mục đích du lịch gồm cả 9 Luan van tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên nhân văn. Chủ thể tài nguyên là cộng đồng địa phương. * Phân biệt DLNN với du lịch sinh thái cộng đồng Du lịch sinh thái cộng đồng (DLSTCĐ) là loại hình du lịch do cộng đồng tổ chức, dựa vào thiên nhiên và văn hoá địa phương với mục tiêu bảo vệ môi trường. DLSTCĐ đề cao quyền làm chủ, phân bổ lợi ích rộng rãi và nâng cao chất lượng cuộc sống cho cộng đồng.
Nó chính là nét tinh túy của du lịch sinh thái và du lịch bền vững, chú trọng vào cả ba yếu tố là môi trường, du lịch và cộng đồng. DLSTCĐ chỉ khác với DLNN nông nghiệp là khách không tìm hiểu sâu về nguồn gốc xuất xứ của sản phẩm dịch vụ, việc quản lý là chính do cá nhân nông hộ, chủ thể tham gia kinh doanh. * Phân biệt DLNN với du lịch sinh thái (DLST) DLST là loại hình du lịch có trách nhiệm đối với môi trường ở các khu thiên nhiên hoang sơ. Du khách chọn loại hình du lịch này là những người yêu thích thưởng ngoạn hòa mình vào thiên nhiên cũng như các giá trị văn hóa, cộng đồng đi liền với vùng đất đó và không gây ra bất cứ tác động nào làm ảnh hưởng đến sự phát triển của môi trường tự nhiên.
DLST khác với DLNN là cảnh quan và giá trị không phụ thuộc vào tư liệu sản xuất của người nông dân. * Phân biệt DLNN với du lịch văn hóa (DLVH) Du lịch văn hóa được phát triển trên cơ sở khai thác giá trị văn hóa, góp phần bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống, tôn vinh giá trị văn hóa mới của nhân loại. Loại hình này giúp cho khách du lịch tìm hiểu, tiếp xúc văn hóa, phong tục tập quán, lễ hội, lịch sử của địa phương tới du lịch. Qua tất cả những loại hình du lịch trên, có thể thấy DLNN như sự tổng hòa của các loại hình du lịch nông thôn, kết hợp sinh thái, du lịch cộng đồng và một phần của du lịch văn hóa, dân cư bản địa chính là người nông dân làm chủ thể.2 Vai trò và các nguyên tắc phát triển loại hình du lịch nông nghiệp 1.1 Vai trò của phát triển du lịch nông nghiệp Du lịch không chỉ là một ngành dịch vụ mang lại hiệu quả kinh tế cao mà còn là đòn bẩy thúc đẩy sự phát triển của các ngành kinh tế khác, tạo ra tích lũy ban đầu cho nền kinh tế, là phương tiện quan trọng để thực hiện các chính sách mở cửa, là chiếc cầu nối giữa thế giới bên trong và bên ngoài.
Với những ưu điểm của loại hình du lịch này, có thể thấy đây là một loại hình du lịch hoàn toàn có khả năng đáp ứng được các yêu cầu đặt ra đối với sự phát triển du lịch bền vững ở nước ta thể hiện ở các tác động tích cực mà loại hình du lịch này mang lại trên nhiều phương diện như: *Về kinh tế: Phát triển DLNN góp phần làm tăng thu nhập cho cộng đồng địa phương thông qua việc tiêu thụ sản phẩm, dịch vụ của khách du lịch khi đến với các khu vực nông thôn, nơi tỷ lệ đói nghèo cao. Đây chính là lợi ích về kinh tế, yếu tố góp phần làm cải thiện và nâng cao chất lượng cuộc sống cho cộng đồng địa phương, từ đó góp phần tích cực trong việc giảm thiểu các tác động tiêu cực của cộng đồng địa phương tới các giá trị cảnh quan, môi trường tự nhiên, góp phần bảo tồn tài nguyên môi trường phát triển du lịch một cách bền vững. *Về văn hóa- xã hội Phát triển du lịch nông nghiệp góp phần giúp cộng đồng địa phương hưởng lợi từ việc hoàn thiện và phát triển cơ sở hạ tầng du lịch (giao thông, điện nước, bưu chính viễn thông, y tế…), đặc biệt là cho những người chưa có điều kiện trực tiếp tham gia vào các hoạt động du lịch. Điều này góp phần vào việc đảm bảo cho sự công bằng trong phát triển du lịch, một trong những nội dung quan trọng trong phát triển du lịch bền vững.
11 Luan van DLNN góp phần tạo công ăn việc làm và giải quyết vấn đề thất nghiệp tại khu vực nông thôn, đặc biệt cho nữ giới và thanh niên, cũng như vào thời điểm nông nhàn khiến cho cơ cấu lao động thay đổi và trình độ lao động tại khu vực này cũng được nâng cao.