Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Lễ hội Công giáo tại Việt Nam và những định hướng phát triển du lịch" do sinh viên Nguyễn Thu Hương thực hiện tại Khoa Văn hóa Du lịch, Trường Đại học Dân lập Hải Phòng, dưới sự hướng dẫn của Th.S Vũ Thị Thanh Hương. Công trình thuộc nhóm ngành Văn hóa học kết hợp Du lịch học, sử dụng phương pháp tiếp cận nghiên cứu lịch sử - văn hóa và khảo sát thực địa tôn giáo.

Về bối cảnh thực tiễn, tác giả đặt nghiên cứu trong không gian xã hội của một quốc gia đa tôn giáo. Việt Nam hiện có 6 tôn giáo lớn gồm Công giáo, Phật giáo, Cao Đài, Hòa Hảo, Tin Lành và Hồi giáo với hàng chục triệu tín đồ. Trong đó, Công giáo là một trong hai tôn giáo có quy mô tín đồ lớn nhất, được du nhập từ bên ngoài vào thế kỷ XVI và dần chịu sự tương tác, tiếp biến với các phong tục, tập quán, bản sắc văn hóa dân tộc. Tôn giáo không chỉ đáp ứng nhu cầu tinh thần của quần chúng theo chủ trương tự do tín ngưỡng của Đảng và Nhà nước, mà còn là không gian bảo tồn các giá trị di sản vật thể và phi vật thể.

Lý do chọn đề tài xuất phát từ nhận định của tác giả về vai trò của lễ hội Công giáo:

  • Lễ hội Công giáo là phương thức cốt lõi giải tỏa yếu tố đơn nguyên văn hóa mà các giáo sĩ phương Tây từng tìm cách duy trì trong các thời kỳ truyền giáo trước đây.
  • Lễ hội tạo điều kiện cho tín đồ người Việt thực sự sống đạo bằng tâm linh, nếp nghĩ và lối ứng xử của người Việt; mở rộng không gian và thời gian thiêng của cộng đồng.
  • Lễ hội hun đúc đức tin, củng cố sự gắn kết để cộng đồng Công giáo hòa nhập tự nhiên, không còn bị nhìn nhận như một "vật lạ" trong lòng khối đại đoàn kết dân tộc.
  • Xuất phát từ góc độ ngành du lịch, các giá trị văn hóa, kiến trúc và nghi lễ phong phú này là nguồn tài nguyên nhân văn lớn chưa được hệ thống hóa đầy đủ để định hướng khai thác phát triển du lịch bền vững.

Nhiệm vụ và mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể:

  1. Nghiên cứu, hệ thống hóa một số vấn đề lý luận về quá trình hội nhập văn hóa của Công giáo và cấu trúc lễ hội Công giáo tại Việt Nam.
  2. Khảo sát, phân tích các giá trị văn hóa đặc trưng trong nghi lễ, diễn xướng, kiến trúc và tập tục sinh hoạt cộng đồng tại các giáo xứ.
  3. Đề xuất các định hướng nhằm bảo tồn, khai thác giá trị văn hóa lễ hội Công giáo phục vụ phát triển du lịch tại Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là một số vấn đề về lễ hội Công giáo, tập trung vào những giá trị của văn hóa lễ hội Công giáo và định hướng phát triển du lịch lễ hội Công giáo ở Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu về không gian là lãnh thổ Việt Nam, trọng tâm khảo sát tại các xứ họ đạo, trung tâm hành hương tiêu biểu ở vùng Đồng bằng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ và các cộng đồng giáo dân di cư ở phía Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận vận dụng khung lý thuyết về giao lưu, tiếp biến văn hóa (Acculturation) và tiến trình hội nhập văn hóa (Inculturation) của tôn giáo vào môi trường bản địa. Khái niệm "Công giáo" được giải nghĩa từ gốc chữ Hy Lạp καθολικος (Catholica / Catholique), hàm ý là đạo chung, đạo phổ quát, công cộng dành cho mọi người chứ không giới hạn riêng cho một quốc gia hay dân tộc nào. Từ nền tảng này, tác giả tiếp cận hệ thống niên lịch phụng vụ và cơ cấu tổ chức lễ hội Kitô giáo như một hiện tượng văn hóa xã hội.

Các văn bản chỉ dẫn của giáo hội và quy định pháp lý được tác giả trích dẫn làm điểm tựa lý luận gồm:

  • Huấn thị Monita ad Missionarios (Nhắn nhủ các thừa sai) năm 1659 do Bộ Truyền giáo Đức tin Tòa thánh La Mã trao cho hai Giám mục tiên khởi là Francois Pallu và Lambert de la Motte khi sang Việt Nam, yêu cầu tôn trọng tập tục, phong hóa bản địa nếu không trái luân lý.
  • Tuyên ngôn và Nghị quyết số 13 của Đại hội Giám mục Á châu tại Manila về việc phát huy nền thần học địa phương và hội nhập sứ điệp Phúc âm vào các nền văn hóa Á châu.
  • Thư chung năm 1980 của Hội đồng Giám mục Việt Nam xác lập đường hướng: "Sống phúc âm trong lòng dân tộc để phục vụ hạnh phúc của đồng bào".
  • Chính sách tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo và không tín ngưỡng tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam.

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả kết hợp chặt chẽ hai nhóm phương pháp:

  • Phương pháp phân tích và tổng hợp tư liệu: Phân tích các nguồn sử liệu, thư tịch cổ, văn bản giáo luật, nghiên cứu văn hóa dân gian để xây dựng cơ sở lý thuyết.
  • Phương pháp khảo sát thực tế: Quan sát tham dự, ghi nhận cấu trúc nghi lễ, không gian diễn xướng, đạo cụ, trang phục và hành vi sinh hoạt cộng đồng tại các địa phương.

Nguồn dữ liệu của công trình bao gồm:

  • Các trước tác lịch sử và từ điển: Bộ ba tác phẩm in tại Rôma năm 1651 của Alexandre de Rhodes (Từ điển Việt – Bồ – La, Ngữ pháp tiếng Việt, Phép giảng tám ngày); Thiên học thực nghĩa (1603) của Matteo Ricci; Bổn dạy những sự kẻ giảng phải biết và giữ về phép rửa tội (1742); các bài viết của Giám mục J. Louis Tabert trên Journal of the Royal Asia Society of Bengal (1837); thư tịch của Leopold Cadiere, Bunzomi; kho tàng 45 tác phẩm chữ Nôm với 1,2 triệu chữ của Jeronimo Majorica; thư chung của các Giám mục Liêu Retord (1831-1858), Giám mục Đông (1902).
  • Các công trình nghiên cứu hiện đại: Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Chính Kết (Thích ứng và hội nhập văn hóa trong truyền giáo), Song Yong Pac (nghiên cứu về Matteo Ricci), Nguyễn Khắc Xuyên (nghiên cứu phân loại sách ngắm và thánh ca), GS. Lê Trung Vũ (chuyên gia về lễ hội truyền thống).
  • Dữ liệu thực địa: Khảo sát tại giáo xứ Phú Nhai (Nam Định), giáo xứ Đồng Trì (Thanh Trì, Hà Nội), quần thể Phát Diệm (Kim Sơn, Ninh Bình), giáo xứ Châu Bình (TP. Hồ Chí Minh / Đồng Nai), và Trung tâm hành hương La Vang (Hải Lăng, Quảng Trị).

Nội dung chính theo từng chương

Bố cục của khóa luận gồm phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và 3 chương nội dung chính.

Chương 1: Công giáo và văn hóa Việt Nam

Chương này trình bày tiến trình lịch sử, sự tiếp biến văn hóa của Kitô giáo trên thế giới, lịch sử truyền giáo tại Việt Nam và các biểu hiện dung hợp cụ thể giữa Công giáo với văn hóa dân tộc.

Quá trình hội nhập văn hóa của Kitô giáo tại châu Âu và châu Á:

  • Tại châu Âu: Khởi nguồn từ Tiểu Á, Kitô giáo truyền vào Đế chế La Mã. Đến thế kỷ IV, Hoàng đế Constantinus I dỡ bỏ lệnh cấm đạo. Quá trình hội nhập diễn ra qua việc chọn danh xưng Thiên Chúa (chuyển từ Elshaddai, Yahveh của Do Thái sang các danh từ Theos, Deus, Dieu của văn hóa Hy-La), chuyển ngày kỷ niệm Giáng sinh sang ngày 25 tháng 12 (ngày thờ thần Mặt Trời cổ), lấy ngày thờ Mặt Trời làm ngày Chúa nhật, và mô phỏng y phục phụng vụ theo trang phục dân chúng La Mã cổ.
  • Tại châu Á: Thừa sai dòng Tên Robert de Nobili (1577-1656) tại Ấn Độ đã học tiếng Tamul, tiếng Phạn, mặc y phục sa môn, cho phép tân tòng giữ tập tục xã hội như búi tóc Kudumi và đeo dây quàng. Tại Trung Hoa, linh mục Matteo Ricci (1552-1610) mặc áo Nho sinh, xưng là "Tây Nho", soạn tác phẩm Thiên học thực nghĩa (Bắc Kinh, 1603) nhằm chứng minh sự tương đồng giữa Nho giáo nguyên thủy và Kitô giáo; ngược lại, chủ trương bài Nho và cấm cúng tổ tiên của thừa sai Nicolo Longobardi đã khiến việc truyền giáo gặp trở ngại.

Tiến trình truyền giáo và phát triển tại Việt Nam qua 6 thời kỳ:

  • Giai đoạn sơ khai đến năm 1659.
  • Giai đoạn từ 1659 đến năm 1862: Hội truyền giáo Paris (MEP) thành lập năm 1660. Cuối thế kỷ XVIII, Giáo hội có 3 địa phận (Đàng Trong, Đàng Ngoài, Tây Đàng Ngoài) với khoảng 3 vạn giáo dân và 70 linh mục Việt Nam. Giai đoạn triều Nguyễn có thời kỳ cấm đạo gay gắt.
  • Giai đoạn từ 1862 đến năm 1933: Trải qua gần 400 năm truyền đạo, đến năm 1933 mới có giám mục người Việt đầu tiên được tấn phong. Từ năm 1863 đến 1945 chỉ có 153 tu sĩ người Việt thụ phong linh mục (năm cao nhất là 1937 với 10 tân linh mục).
  • Giai đoạn từ 1933 đến năm 1954.
  • Giai đoạn từ 1954 đến năm 1975.
  • Giai đoạn từ 1975 đến nay: Năm 1976, Giáo hoàng phong chức Hồng y đầu tiên cho một Giám mục Việt Nam. Năm 1980 thành lập Hội đồng Giám mục Việt Nam. Cả nước có 25 giáo phận, số lượng tín đồ đạt khoảng 5 triệu người.

Đóng góp của Công giáo trong việc làm cầu nối văn hóa:

  • Khoa học, y tế và kỹ thuật: Năm 1627, Alexandre de Rhodes tặng chúa Trịnh Tráng đồng hồ bánh xe và sách toán học Kỷ hà nguyên bản của Euclide; giáo sĩ Badinoti giảng thiên văn, toán học năm 1626; giáo sĩ Da Coxta, Langerloi đưa phương pháp Tây y lập nhà thương ở Đàng Trong; Alexandre de Rhodes ghi nhận cơ sở từ thiện chăm sóc người nghèo ở Cầu Dền năm 1627; dòng Mến Thánh giá Di Loan (Quảng Trị) đưa khung dệt khổ rộng sản xuất vải mịn tham gia hội chợ Paris năm 1867; kỹ thuật in đúc chữ đồng/chì tại Vĩnh Trị (Hà Nam) thời Giám mục Jacques Longer (1752-1831); đưa giống cừu vào Phan Rang và linh mục Henry đưa cây phi lao về Hà Úc (Huế).
  • Kinh tế, thông tin và ngôn ngữ: Giới thiệu tư duy thương mại qua sách Bổn dạy những sự kẻ giảng phải biết... thời Giám mục Neez năm 1742; hoàn thiện chữ Quốc ngữ qua bộ ba tác phẩm của Đắc Lộ (1651); mở đầu báo chí hiện đại với tờ Nam Kỳ địa phận (26/1/1908) cùng các ký giả Trương Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của; ghi chép khẳng định chủ quyền của Việt Nam tại Hoàng Sa (bài viết của Giám mục J. Louis Tabert năm 1837 xác nhận vua Gia Long cắm cờ năm 1816); tư tưởng canh tân của Nguyễn Trường Tộ với 58 bản điều trần.

Biểu hiện cụ thể của hội nhập nghi lễ và kiến trúc:

  • Vai trò của Alexandre de Rhodes: Học tiếng Việt, mặc áo thụng, quần ta, để tóc dài, chấp nhận xưng hiệu "Thầy"; đặt ra danh xưng "Đức Chúa Trời", sáng tạo các khái niệm thần học bằng tiếng Việt (thiên thần, linh hồn, thiên đàng, sinh thì...); thiết lập 15 ngắm Mùa Chay; đưa ra mô hình "thần học tam phụ" (cha sinh thành, vua chúa trị nước, Đức Chúa Trời) dựa trên đạo hiếu và luân lý phụ mẫu của người Việt; vận dụng quan niệm "sinh ký tử quy" và thành ngữ "quê cha đất tổ" vào giảng thuyết giáo lý.
  • Kiến trúc "nhà thờ Nam": Nhà thờ Phát Diệm (Ninh Bình) phỏng theo kiến trúc đình chùa truyền thống; nhà thờ Cam Ly (Đà Lạt) mang hình dáng nhà sàn dân tộc thiểu số Tây Nguyên; nhà thờ Pleichuet (Gia Lai) thiết kế theo mô hình nhà rông Jrai, Bahnar. Các nhà thờ phương Tây tại Việt Nam cũng tiếp thu phong thủy phương Đông với hồ ao, hòn non bộ ("thiên địa nhân nhất thể"), điêu khắc hoa văn tứ quý (đào, cúc, trúc, mai), tứ linh (long, ly, quy, phượng), bố trí gian lẻ (5, 7, 9) và phân chia chỗ ngồi "nam tả, nữ hữu".
  • Thánh nhạc và nghi thức dân gian: "Sách hát cha già Vượng" (Nam Định, 1943) mở đầu cho việc đưa điệu Lưu thủy, Hành vân, Nam ai vào thánh nhạc; sự phát triển của Nhạc đoàn Lê Bảo Tịnh (từ Cung thánh 1 năm 1945 đến Cung thánh tổng hợp tân biên năm 1975 gồm 174 bài với nhạc sĩ Hùng Lân, Hải Linh, Kim Long); sử dụng nhạc cụ dân tộc (dàn bát âm, sáo, đàn nhị, đàn tam); sinh hoạt "làng xôi đỗ"; nghi thức múa mõ báo việc làng và tế lễ cầu mùa kết hợp cầu ngư tại xứ Nhượng Bạn (Hà Tĩnh).

Chương 2: Lễ hội Công giáo

Chương 2 đi sâu vào cấu trúc niên lịch, các quy tắc cử hành phụng vụ và khảo sát thực tế các lễ hội Công giáo tiêu biểu tại các địa phương.

Cơ cấu năm phụng vụ và phân cấp ngày lễ:

  • Năm phụng vụ vận hành theo chu kỳ diễn giải mầu nhiệm Chúa Kitô gồm 5 mùa: Mùa Vọng (bắt đầu khoảng ngày 30/11), Mùa Giáng sinh (từ chiều 24/12 đến lễ Hiển linh), Mùa Chay (bắt đầu từ Thứ Tư Lễ Tro đến trước lễ Tiệc Ly, gồm Tuần Thánh), Mùa Phục sinh (kéo dài 50 ngày từ Chúa nhật Phục sinh đến lễ Hiện xuống), và Mùa Thường niên.
  • Cấp bậc ngày lễ gồm: Lễ trọng (như Giáng sinh, Phục sinh, Mình và Máu Thánh Chúa), Lễ kính (khoảng 80 vị thánh), Lễ nhớ (gồm lễ nhớ buộc và lễ nhớ không buộc).
  • Lễ Phục sinh được xác định theo Công đồng Nicaea (năm 325) dựa trên cách tính của giáo hội Alexandria: tổ chức vào Chúa nhật đầu tiên sau ngày trăng tròn xảy ra vào hoặc sau ngày xuân phân (21 tháng 3), tức rơi vào khoảng từ ngày 22 tháng 3 đến ngày 25 tháng 4; gắn liền với phong tục làm trứng Phục sinh biểu trưng cho sức sống mới. Lễ Giáng sinh kỷ niệm ngày sinh của Chúa Giêsu, diễn ra vào ngày 25 tháng 12 (hoặc tối 24 tháng 12 theo lịch Gregory; ngày 7 tháng 1 theo lịch Julian).

Các nghi thức đặc thù trong lễ hội:

  • Hát thánh kinh, đọc sách và đọc kinh: Sử dụng các cung giọng chuyên biệt (cung vui cho mùa Giáng sinh, Phục sinh; cung thương, cung buồn trên hai nốt nhạc đều đều cho mùa Chay như kinh Cầu chịu nạn); phân định việc sử dụng nhạc Tây (phong cầm, kèn đồng) và nhạc Nam (dàn bát âm).
  • Múa hát dâng hoa tháng Năm: Hình thành từ thời linh mục Trần Lục (năm 1896) tại hang đá Lộ Đức (Phát Diệm). Đội múa con hoa (các thiếu nữ từ 9 đến 15 tuổi) tay cầm hoa, quạt chèo thực hiện các động tác nhún nhảy, uốn lượn phỏng theo nghệ thuật chèo; đội hình di chuyển xếp chữ và biểu tượng thiêng như hình Thập giá, mặt trăng, ngôi sao, mỏ neo, triều thiên, hoặc hai chữ cái A - M (Ave Maria). Lời vãn hoa được lồng ghép các giai điệu chèo, hát đúm, ca trù, cò lả, chầu văn và dân ca Tây Nguyên.
  • Nghi thức tế trong nhà thờ: Khảo sát thực tế tại xứ đạo Châu Bình (giáo dân di cư năm 1954 từ Bùi Chu, Thái Bình do linh mục Phạm Quang Thiều dẫn dắt, lập nhà thờ năm 1958). Đoàn tế gồm 15 nam giới (1 chủ tế cao tuổi, 2 bồi tế Đông xướng và Tây xướng, 12 tế viên) cùng ban bát âm, sênh tiền. Hai hình thức tế tiêu biểu là: Tế giao thừa (diễn ra trong nửa giờ vào thời khắc chuyển giao năm mới âm lịch) và Tế hoa vào tháng Năm (kết hợp rước kiệu hoa, dâng hương, ngâm lời giáo đầu và dâng 5 sắc hoa tượng trưng cho các đức hạnh).
  • Tuần chầu lượt và Kiệu Santi: Thiết lập từ thư chung ngày 8/9/1902 của Giám mục Đông. Lễ kéo dài 3 ngày (chiều ngày đầu khai mạc, ngày thứ hai là chính lễ phân chia các họ lẻ thay nhau chầu Mình Thánh, ngày thứ ba bế mạc và biểu diễn văn nghệ). Đi kiệu Santi (rước Mình Thánh Chúa) sử dụng kiệu Bát Cống mạ vàng (kiệu Vàng) có từ 14 người khiêng trở lên, trên kiệu có phương du che lọng, chủ tế cầm Mặt nguyệt chứa Mình Thánh, dọc đường rải hoa và dừng chân tại các trạm Santi từ 15 đến 30 phút để giáo dân cầu nguyện.

Khảo sát thực địa các lễ hội tiêu biểu:

  • Lễ kỷ niệm thánh quan thày địa phận tại xứ đạo Phú Nhai (Nam Định): Gắn liền với mốc truyền giáo tại Trà Lũ năm 1533 của giáo sĩ Inêkhu. Năm 1873, Phú Nhai lập xứ độc lập. Lễ hội diễn ra vào ngày 8 tháng 12 hàng năm (Lễ Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội), quy mô thu hút hàng vạn giáo dân toàn địa phận Bùi Chu. Đám rước kiệu có hình tượng thuyền vượt biển tái hiện giáo sĩ sang truyền giáo, hình tượng chim Phượng, tượng Đức Mẹ mặc trang phục vải sinh động, các hội trắc, mõ, kèn đồng, đoàn bô lão và các dòng tu nữ. Hướng rước kiệu tại Phú Nhai đi từ Đông sang Tây (ngược chiều kim đồng hồ), tạo nét dị biệt so với quy chuẩn đi theo chiều kim đồng hồ (từ Tây sang Đông, rẽ bên tay mặt) được Giám mục Retord quy định trong thư chung thế kỷ XIX.
  • Lễ kiệu thánh tử đạo tại xứ Đồng Trì (xã Tứ Hiệp, huyện Thanh Trì, Hà Nội): Tổ chức vào sáng ngày 18 tháng 2 hàng năm. Sử dụng hai cỗ kiệu Bát Cống cổ (một kiệu rước hài cốt thánh tử đạo có hòm long đình, một kiệu rước Đức Mẹ). Điểm đặc sắc là 6 nhi nữ mặc áo dài trắng đi giật lùi trước kiệu để rải hoa tươi cắt nhỏ; theo sau có 12 bô lão áo thụng xanh rước bộ bát bửu, trong đó có phù hiệu hình lá đề khắc bốn chữ Hán "Phương danh Thánh Mẫu". Đoàn rước di chuyển theo hướng từ Tây sang Đông (thuận chiều kim đồng hồ) trong khuôn viên nhà xứ.
  • Lễ hội hành hương La Vang (Hải Lăng, Quảng Trị): Gắn với sự tích Đức Mẹ hiển linh năm 1798 tại khu vực 3 cây đa trong thời kỳ cấm đạo. Năm 1961, Tòa thánh Vatican nâng cơ sở này lên bậc Tiểu Vương Cung Thánh Đường, trở thành trung tâm hành hương lớn nhất của giáo dân cả nước.

Chương 3: Định hướng phát triển du lịch lễ hội Công giáo

Dựa trên kết quả khảo cứu hai chương đầu, tác giả nêu định hướng khai thác các giá trị di sản Công giáo gắn với chuyên ngành Văn hóa Du lịch:

  • Kết nối không gian kiến trúc và lễ hội thành các tuyến du lịch văn hóa - tâm linh liên vùng, liên kết các trung tâm tôn giáo lớn như cụm Bùi Chu - Phú Nhai (Nam Định), quần thể Phát Diệm (Ninh Bình), hệ thống nhà thờ cổ Hà Nội (Nhà thờ Lớn, Hàm Long, Đồng Trì) và trung tâm La Vang (Quảng Trị).
  • Khai thác các hoạt động diễn xướng dân gian (múa hát dâng hoa, dàn nhạc bát âm, tế giao thừa, tế hoa, các cuộc rước kiệu Bát Cống) như nguồn tài nguyên du lịch phi vật thể độc đáo phục vụ khách nghiên cứu, trải nghiệm văn hóa.
  • Định hướng giải pháp bảo tồn nguyên vẹn các hiện vật cổ (kiệu Bát Cống, sách Nôm đạo, các bản nhạc thánh ca cải biên) đi đôi với công tác tổ chức quản lý điểm đến du lịch tôn giáo văn minh, trật tự.

Kết quả và đóng góp

Kết quả then chốt của khóa luận là đã chứng minh quá trình bản địa hóa sâu sắc của Công giáo tại Việt Nam thông qua việc dung hợp các thiết chế nghi lễ phương Tây với phong tục làng xã truyền thống. Dưới đây là bảng tổng hợp các dữ kiện khảo sát thực địa tại các lễ hội tiêu biểu trong công trình:

Địa điểm khảo sát Thời gian tổ chức Đối tượng suy tôn chính Đặc điểm nghi thức và đạo cụ Hướng di chuyển đoàn rước
Giáo xứ Phú Nhai (Bùi Chu, Nam Định) Ngày 8 tháng 12 Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội (Quan thày địa phận) Mô hình thuyền vượt biển, chim Phượng, kiệu Bát Cống Đức Mẹ mặc áo vải, hội mõ, trắc, kèn đồng. Từ Đông sang Tây (ngược chiều kim đồng hồ)
Giáo xứ Đồng Trì (Thanh Trì, Hà Nội) Ngày 18 tháng 2 Các Thánh tử đạo Việt Nam và Đức Mẹ 2 kiệu Bát Cống cổ, 6 thiếu nữ đi giật lùi tung hoa, 12 bô lão áo thụng xanh rước bát bửu chữ Hán "Phương danh Thánh Mẫu". Từ Tây sang Đông (thuận chiều kim đồng hồ)
Giáo xứ Châu Bình (TP. Hồ Chí Minh / Đồng Nai) Đêm giao thừa và tháng Năm Thiên Chúa, Đức Mẹ Maria Đoàn tế nam giới 15 người (chủ tế, 2 bồi tế, 12 tế viên), ban bát âm, điệu sênh tiền, tế dâng 5 sắc hoa. Cử hành trang nghiêm trong thánh đường và khuôn viên nhà xứ
Thánh địa La Vang (Hải Lăng, Quảng Trị) Các dịp hành hương trong năm Đức Mẹ La Vang (sự tích hiển linh năm 1798) Hành hương cộng đồng tại khu vực 3 cây đa, Tiểu Vương Cung Thánh Đường (sắc phong năm 1961). Không gian quảng trường và lễ đài trung tâm

Đóng góp của tác giả thể hiện ở các khía cạnh:

  • Làm sáng tỏ khái niệm "nhà thờ Nam", "làng xôi đỗ", chỉ ra rằng việc tín đồ Công giáo suy tôn thánh quan thày có chức năng tâm lý xã hội tương đương với tục thờ thành hoàng làng của văn hóa người Việt.
  • Hệ thống hóa các cứ liệu lịch sử về sự đóng góp của các giáo sĩ Công giáo đối với sự phát triển của chữ Quốc ngữ, công nghệ in ấn, y tế, khoa học và chứng cứ chủ quyền lãnh thổ (ghi chép của Giám mục Tabert về Hoàng Sa năm 1837).
  • Đặt nền móng tiếp cận lễ hội tôn giáo dưới góc độ tài nguyên du lịch nhân văn, đưa ra các nhận định thực tế phục vụ trực tiếp cho việc xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa tâm linh tại Khoa Văn hóa Du lịch.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của công trình:

  • Như tác giả đã nêu rõ trong lời cảm ơn và phần mở đầu, nguồn tài liệu thư tịch tiếp cận và năng lực nghiên cứu cá nhân còn những giới hạn nhất định.
  • Về phạm vi khảo sát thực địa, khóa luận chủ yếu tập trung nguồn số liệu tại một số xứ họ đạo tiêu biểu ở miền Bắc, Bắc Trung Bộ và một nhóm cộng đồng di cư tại miền Nam; chưa có điều kiện khảo sát thực tế toàn diện tại cả 25 giáo phận trên phạm vi toàn quốc.
  • Chưa có các dữ liệu điều tra xã hội học định lượng về luồng khách du lịch và khả năng chi trả của du khách đối với sản phẩm du lịch lễ hội Công giáo.

Hướng nghiên cứu tiếp:

  • Mở rộng phạm vi khảo sát điền dã đến các địa bàn Công giáo đặc thù ở Tây Nguyên (với các nhà thờ mang phong cách nhà rông của đồng bào Jrai, Bahnar) và vùng Tây Nam Bộ.
  • Xây dựng mô hình liên kết cụ thể giữa các đơn vị lữ hành với ban hành giáo các giáo xứ nhằm thử nghiệm các tour du lịch di sản tôn giáo.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

  • Sinh viên chuyên ngành Du lịch, Văn hóa Du lịch, Quản trị Dịch vụ Du lịch và Lữ hành dùng làm tài liệu tham khảo khi nghiên cứu môn Tuyến điểm du lịch Việt Nam, Địa lý du lịch và Di sản văn hóa.
  • Sinh viên các ngành Văn hóa học, Tôn giáo học, Lịch sử Việt Nam cần tư liệu điền dã về sự tiếp biến văn hóa, cấu trúc làng Công giáo và nghi lễ phụng vụ Việt hóa.
  • Các hướng dẫn viên du lịch và chuyên viên điều hành tour văn hóa tâm linh tham khảo các chi tiết miêu tả chính xác về nghi thức rước kiệu Bát Cống, nghệ thuật múa dâng hoa, niên lịch năm phụng vụ để thuyết minh phục vụ du khách.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận ghi nhận các thừa sai Công giáo thế kỷ XVII-XVIII đã đưa những thành tựu kỹ thuật và tri thức phương Tây nào vào Việt Nam? Văn bản nêu rõ: Năm 1626, giáo sĩ Badinoti giảng thiên văn, toán học tại phủ chúa; năm 1627, Alexandre de Rhodes tặng chúa Trịnh Tráng đồng hồ bánh xe và cuốn Kỷ hà nguyên bản của Euclide; các thừa sai Da Coxta, Langerloi đưa phương pháp chữa bệnh Tây y vào Đàng Trong; dòng Mến Thánh giá Di Loan du nhập khung dệt vải mịn khổ rộng dự hội chợ Paris 1867; kỹ thuật in đúc chữ chì/đồng du nhập tại Vĩnh Trị thời Giám mục Jacques Longer (1752-1831); linh mục Henry đưa cây phi lao về Hà Úc (Huế) và các giáo sĩ đưa giống cừu vào Phan Rang.

2. Nghi thức múa hát dâng hoa tháng Năm có nguồn gốc và đặc trưng tiếp biến văn hóa Việt Nam như thế nào? Tại Phát Diệm, nghi thức này do linh mục Trần Lục khởi xướng từ năm 1896 tại hang đá Lộ Đức. Nghi thức tiếp biến văn hóa dân gian qua việc sử dụng quạt chèo, mô phỏng các động tác múa dân gian; lời vãn hoa được lồng ghép các làn điệu chèo, hát đúm, ca trù, cò lả, chầu văn và dân ca Tây Nguyên. Đội hình con hoa di chuyển xếp chữ mang tính ước lệ tương tự trò kéo chữ trong hội làng truyền thống, nhưng thể hiện các biểu tượng Kitô giáo như Thập giá, triều thiên, mỏ neo, chữ A - M (Ave Maria).

3. Cơ cấu tổ chức của đoàn tế tại giáo xứ Châu Bình được văn bản miêu tả gồm những thành phần nào? Đoàn tế tại xứ Châu Bình gồm 15 nam giới: 1 chủ tế (người cao tuổi, đức hạnh), 2 bồi tế (Đông xướng và Tây xướng, là hai huynh trưởng gương mẫu) và 12 tế viên (nam giới trung niên sốt sắng). Cùng tham gia đoàn tế có ban bát âm chơi sênh tiền, thổi sáo, đánh đàn, gõ chuông, đánh trống để cử hành tế giao thừa và tế hoa.

4. Điểm khác biệt về hướng di chuyển trong nghi thức rước kiệu giữa giáo xứ Phú Nhai và giáo xứ Đồng Trì là gì? Tại giáo xứ Đồng Trì, đoàn rước kiệu thánh tử đạo di chuyển theo hướng từ Tây sang Đông (thuận chiều kim đồng hồ), phù hợp với quy định rẽ tay phải theo thư chung thế kỷ XIX của Giám mục Retord. Ngược lại, tại giáo xứ Phú Nhai (và nhà thờ Phát Diệm), đoàn rước kiệu lại di chuyển theo hướng từ Đông sang Tây (ngược chiều kim đồng hồ), thể hiện sự đa dạng trong phong tục tập quán của từng tiểu vùng giáo xứ.

5. Bản Huấn thị "Monita ad Missionarios" năm 1659 có ý nghĩa gì đối với tiến trình hội nhập văn hóa của Công giáo tại Việt Nam? Bản huấn thị do Bộ Truyền giáo Đức tin Tòa thánh La Mã trao cho hai Giám mục Francois Pallu và Lambert de la Motte, đặt nền tảng định hướng cho các thừa sai không được bắt buộc dân bản xứ thay đổi tập tục, phong hóa và phép xã giao nếu những điều đó không mâu thuẫn hiển nhiên với đức tin và luân lý; khẳng định mục đích truyền đạo là đem đến chân lý đức tin chứ không phải áp đặt nền văn hóa của các nước châu Âu sang cho người Á Đông.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Nguyễn Thu Hương đã phân tích một cách có hệ thống tiến trình hơn 400 năm truyền giáo và tiếp biến văn hóa của Công giáo trong lòng xã hội Việt Nam. Bằng việc kết hợp nghiên cứu lý luận với khảo cứu thực địa tại các giáo xứ tiêu biểu như Phú Nhai, Đồng Trì, Phát Diệm và Châu Bình, công trình đã làm nổi bật các giá trị văn hóa độc đáo của lễ hội Công giáo thể hiện qua kiến trúc, âm nhạc, nghi thức tế và diễn xướng dân gian. Đây là công trình học thuật nghiêm túc, cung cấp hệ thống dữ liệu xác thực làm cơ sở định hướng khai thác hiệu quả tài nguyên di sản tôn giáo phục vụ phát triển du lịch văn hóa bền vững.