CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU DU LỊCH CỘNG ĐỒNG 1. Cơ sở lý luận về du lịch cộng đồng 1. Khái niệm về du lịch cộng đồng Du lịch cộng đồng hay Du lịch dựa vào cộng đồng (Community tourism/ Community-based tourism) được phát triển đầu tiên tại Mandeville, Jamaica vào năm 1978 và dần lan tỏa ra các nước khác, đặc biệt là các nước đang phát triển như Thái Lan, Malaysia, Costa Rica.
Ở Việt Nam, DLCĐ đặc biệt phát triển ở các khu vực miền núi. * Các khái niệm về DLCĐ Khi nghiên cứu về DLCĐ, các tác giả chưa có sự thống nhất. Cũng như khái niệm DLST, mỗi tác giả có cách tiếp cận riêng. Nicole Hausle và Wolfgang Strasdas cho rằng “DLCĐ là một loại hình du lịch trong đó chủ yếu người dân địa phương đứng ra phát triển và quản lý.
Lợi ích kinh tế có được từ du lịch sẽ đọng lại nền kinh tế địa phương” [24]. Trong định nghĩa này, Nicole và Wolfgang chú trọng đến vai trò và lợi ích kinh tế mà DLCĐ đem lại cho người dân địa phương. Một quan niệm khác cho rằng: “DLCĐ là một quá trình tương tác giữa cộng đồng (chủ), và khách du lịch mà sự tham gia có ý nghĩa của cả hai phía mang lại các lợi ích kinh tế, bảo tồn cho cộng đồng và môi trường địa phương”. Rõ ràng, tác giả của quan niệm này thiên về khía cạnh xã hội học, nhìn hoạt động du lịch như một môi trường nảy sinh và phát triển các quan hệ xã hội.
Các nhà khoa học theo quan điểm bảo tồn thì cho rằng “DLCĐ là nhằm bảo tồn tài nguyên du lịch tại điểm du lịch đón khách vì sự phát triển du lịch bền vững. DLCĐ khuyến khích sự tham gia của người dân địa phương trong du lịch và có cơ chế tạo ra các cơ hội cho cộng đồng” [13]. Những hướng tiếp cận trên đều chú ý đến tính bền vững của hoạt động du lịch này, xem nó cũng là một bộ phận của phát triển bền vững. Đại diện cho tư 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tưởng này là hai định nghĩa sau: DLCĐ là du lịch chú ý đến tính bền vững của môi trường tự nhiên, văn hóa và xã hội.
DLCĐ được sở hữu và quản lý bởi cộng đồng địa phương và phục vụ chính cộng đồng, với mục tiêu tăng cường nhận thức và hiểu biết của du khách về đời sống của người dân địa phương (REST, 1997); và “DLCĐ là du lịch bền vững về mặt xã hội, được thực hiện và điều hành phần lớn bởi cộng đồng địa phương hay người bản địa và có sự kiểm soát chung. Sự kiểm soát chung là chú trọng đến lợi ích của cả cộng đồng hơn là lợi ích của mỗi cá nhân, sự bình đẳng về quyền lực trong cộng đồng, và sự củng cố giá trị văn hóa truyền thống, nâng cao công tác bảo tồn và quản lý có trách nhiệm tài nguyên.” Có thể nhận định rằng DLCĐ thực chất là tiếp cận cộng đồng trong hoạt động du lịch, trong đó vai trò của cộng đồng được đề cao, thể hiện ở sự tham gia chủ động và tích cực của cộng đồng trong các hoạt động du lịch trên địa bàn sinh sống của họ. Các điều kiện phát triển du lịch dựa vào cộng đồng Để tổ chức hoạt động du lịch cộng đồng, một điểm du lịch cần đảm bảo các điều kiện cơ bản sau: - Thái độ cư xử giữa cộng đồng và du khách. - Khả năng tiếp cận điểm du lịch.
- Khả năng cung ứng các dịch vụ cơ bản như lưu trú, ăn uống và đi lại. - Nguồn tài nguyên du lịch phong phú, đa dạng và có sức hút lớn - Công tác quảng bá du lịch. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thái độ ứng xử Khả năng giữa cộng đồng tiếp cận và du khách điểm DL Khả năng cung Nguồn tài nguyên Du lịch ứng các dịch vụ DL phong phú, đa cộng đồng du lịch cơ bản dạng Công tác quảng Các yếu tố bá, xúc tiến DL khác Hình 1.1: Các yếu tố ảnh hưởng đến sự thành công của hoạt động[24] - Các yếu tố trên có mối quan hệ mật thiết với nhau. Nếu phát triển hệ thống nhà nghỉ nhưng công tác xúc tiến không tốt thì sẽ không có khách hoặc lượng khách sẽ hạn chế.
Ngược lại, nếu công tác tiếp thị tốt nhưng thái độ làm du lịch của người dân không tốt sẽ làm mất lòng tin của khách du lịch. - Để các khâu đều hoạt động tốt, ngoài sự cố gắng của bản thân cộng đồng cần có sự giúp đỡ của các ban ngành, tổ chức và cá nhân có trách nhiệm. Mục tiêu và nguyên tắc phát triển du lịch dựa vào cộng đồng a. Mục tiêu Phát triển du lịch dựa vào cộng đồng nhằm đạt đến 4 mục tiêu cơ bản về mặt kinh tế, xã hội và môi trường sau: - Góp phần bảo vệ tài nguyên (tự nhiên và nhân văn) và môi trường; - Đóng góp vào phát triển kinh tế địa phương thông qua việc tăng doanh thu về du lịch và những lợi ích kinh tế khác cho CĐĐP; - Khuyến khích và hỗ trợ sự tham gia của cộng đồng; - Mang đến cho du khách một sản phẩm DL có trách nhiệm đối với môi trường và xã hội.
17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nguyên tắc phát triển du lịch cộng đồng - Có sự đồng thuận của CĐĐP và các bên tham gia (bao gồm chính quyền và cơ quan quản lý khác, các doanh nghiệp du lịch, các nhà nghiên cứu, các tổ chức phi lợi nhuận và chính cộng đồng); - Có sự đa dạng về vai trò tham gia của cộng đồng từ quá trình lập kế hoạch, quy hoạch và quản lý; - Phù hợp với khả năng của cộng đồng; - Chia sẻ lợi ích từ du lịch cho cộng đồng, đảm bảo sự phân chia công bằng cho mọi thành viên tham gia và một phần dành để tái đầu tư cơ sở hạ tầng, chăm sóc sức khỏe, giáo dục; - Xác lập quyền sở hữu và tham dự của cộng đồng đối với tài nguyên thiên nhiên và văn hóa hướng tới sự phát triển bền vững. Một số hình thức tham gia phổ biến của cộng đồng địa phương trong du lịch DLCĐ thường không tồn tại độc lập mà có tính liên kết chặt chẽ với các loại hình du lịch khác để tạo thành những sản phầm du lịch đảm bảo các nội dung đã nêu ở trên. Trong giai đoạn hiện nay, các dạng tham gia phổ biến của cộng đồng trong hoạt động du lịch có thể kể đến như: - Cho khách thuê trọ và ở chung trong nhà dân; - Lập các nhà nghỉ bình dân dưới sự điều hành chung của cộng đồng hoặc có đóng góp cho cộng đồng; - Người dân tìm việc trong ngành du lịch như làm hướng dẫn viên, làm lễ tân, nấu ăn phục vụ du khách.; - Tham gia các hoạt động như hướng dẫn, hỗ trợ các hoạt động của du khách (chẳng hạn như hướng dẫn một số phương thức làm đồng, hướng dẫn leo núi.); - Sản xuất hàng hóa và bán hàng lưu niệm để bán trực tiếp cho khách không qua trung gian; 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngoài ra, cộng động có thể tham gia gián tiếp vào du lịch thông qua sản xuất và cung ứng cho các doanh nghiệp kinh doanh du lịch như khách sạn, nhà hàng.
Cách thức xây dựng mô hình phát triển du lịch cộng đồng Kế hoạch xây dựng mô hình phát triển dựa vào cộng đồng là một chương trình hoạt động có sự phối hợp của nhiều lực lượng trong xã hội. Trong đó cộng đồng dân cư đóng vai trò quan trọng nhằm phát huy các nguồn lực, sử dụng các nguồn lực một cách hợp lý để tạo điều kiện cho phát triển du lịch tại các điểm có tài nguyên du lịch phong phú, đồng thời nâng cao nhận thức cho cộng đồng về phát triển du lịch của dân, do dân và vì dân. Các bước xây dựng mô hình phát triển du lịch [11] Bước 1: Công tác điều tra, đánh giá tài nguyên thiên nhiên và nhân văn, nhận diện cộng đồng tại điểm du lịch. Bước 2: Xác định thị trường Bước 3: Xây dựng mục tiêu tổng quát cụ thể Bước 4: Xác định nguồn lực xây dựng mô hình và các trở ngại Bước 5: Hoạch định chương trình hoạt động của mô hình Bước 6: Triển khai mô hình Bước 7: Áp dụng mô hình vào thực tế 1.
Kinh nghiệm phát triển du lịch cộng đồng của thế giới và Việt Nam 1. Khái quát các công trình nghiên cứu theo hướng du lịch cộng đồng Du lịch cộng đồng vẫn trong giai đoạn đầu của sự phát triển. Không có một mô hình chung áp dụng cho mọi VQG hay khu bảo tồn. Tuy nhiên, để có một hình dung rõ ràng hơn về DLST dựa vào cộng đồng, chúng tôi xin đưa ra dưới đây một mô hình DLST dựa vào cộng đồng đã được chứng minh là tương đối thành công bởi Foucat (2004).
Sử dụng những tiêu chí đánh giá mức độ bền vững về xã hội, môi trường, kinh tế và chính trị, tác giả đã chứng minh DLST dựa vào cộng đồng ở Ventanilla đang hướng tới sự bền vững, [9]. Giới thiệu sơ lược về cộng đồng Ventanilla 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cộng đồng Ventanilla thuộc bang Oaxaca, bang đa dạng nhất về dân tộc và sinh học của Mêhicô, nằm ở bờ biển Nam Thái Bình Dương. Làng Ventanilla được thành lập cách đây 30 năm khi các hộ dân di cư xuống vùng bờ biển, chủ yếu từ hai làng La Florida và Tonameca. Cộng đồng có quy mô nhỏ với 19 hộ gia đình, 90 hộ dân.
Nhà cửa được dựng chủ yếu bằng cây cọ dừa và gỗ.2: Sơ đồ vị trí Ventanilla - Ventanilla nằm giữa hai khu nghỉ Huatulco và Puerto Esscondido. Mazunte và Puerto Angel là hai điểm du lịch khác trong vùng[24] Sơ lược về lịch sử phát triển và hiện trạng du lịch ở Ventanilla Mô hình DLST dựa vào cộng đồng ở Ventanilla Cộng đồng Ventanilla có đủ các điều kiện thuận lợi để phát triển DLST - hấp dẫn về tự nhiên và văn hóa. Bản thân cộng đồng là người khởi nguồn DLST ở đây bằng những hoạt động kinh doanh nhỏ. Trong suốt quá trình phát triển DLST, họ luôn giữ thế chủ động và trung tâm, các đơn vị khác, gồm các tổ chức chính phủ và phi chính phủ, trường đại học cũng tham gia nhưng với vai trò hỗ trợ cộng đồng.
20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.