Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DU LỊCH CỘNG ĐỒNG 1.Lý thuyết về cộng đồng 1.Cộng đồng Cộng đồng là một khái niệm cơ bản của khoa học xã hội và nhân văn, nó đề cập đến tổ chức xã hội và có rất nhiều khái niệm, quan điểm về vấn đề này. Trước hết quan điểm về cộng đồng đề cập đến các yếu tố con người với phạm vi địa lý, mối quan hệ và mục đích chung trong phát triển bảo tồn cộng đồng đó.Theo Keith và ary 1998 thì “cộng đồng là một nhóm người, thường sinh sống trên cùng một khu vực địa lý, tự xác định mình thuộc về một nhóm.Những người trong cùng một cộng đồng thường có quan hệ huyết thống hay hôn nhân, và có thể thuộc cùng một nhóm tôn giáo, một tầng lớp chính trị”.(a community is a group of people, often living in the same geographic area, who identify themsefvel as belonging to the same group.the people in a community are often related by blood or marriage and may all belong to the same religious or political group, class or caste.) trong cuốn (cứu lấy trái đất,1983,T. UNESCO cho rằng: Cộng đồng là một tập hợp người cùng sống trong một khu vực địa lý hoặc cùng một đơn vị hành chính, có cùng lợi ích, các điều kiện tồn tại và hoạt động”. Theo từ điển tiếng việt : Cộng đồng nghĩa là cùng nhau đồng đều (từ điển tiếng việt, NXB văn hóa thong tin, 2005,T497 ) Theo Nguyễn Hữu Nhân: Cộng đồng là một nhóm dân cư sống trong một thực thể xã hội trong một địa vực nhất định, có cơ cấu tổ chức chặt chẽ và có cùng một giá trị cơ bản.fichter( fichter, xã hộ học, bản dịch của Trần Văn Đĩnh, hiện đại thư xã xuất bản, tr.79-80) thì khái niệm cộng đồng gồm 4 yếu tố quan trọng : +Tương quan mật thiết với những người khác.
+Có sự liên hệ về tình cảm và cảm xúc +Có sự hiến dâng về tinh thần hoặc sự dấn than +Ý thức đoàn kết với nhưng người trong tập thể.Cộng đồng địa phương. - Nguyễn Hữu Nhân: cộng đồng địa phương là những cộng đồng được gọi tên như đơn vị làng bản xã huyện…những người chung lí tưởng xã hội, thân phận, lứa tuổi, giới tính. Như vậy cộng đồng địa phương được hiểu là những người sống trên một lãnh thổ nhất định qua nhiều thế hệ có chung những phong tục tập quán, những nếp sống sinh hoạt , sử dụng nguồn tài nguyên môi trường, có tình cảm gắn kết chia sẻ trách nhiệm, lợi ích với cộng đồng. Cộng đồng địa phương tại khu du lịch vừa là đối tượng vừa là chủ thể của các hoạt động du lịch và có đặc điểm sau: + Cộng đồng địa phương là một nhóm người sống trên một lãnh thổ nhất định và mỗi vùng sẽ có những điều kiện kinh tế, tài nguyên thiên nhiên khác nhau vì vậy ở mỗi địa phương sẽ có những hoạt động kinh tế khác nhau và nền văn hóa đa dạng và phong phú và có những quy ước xã hội riêng “ phép vua thua lệ làng”.
+ Có quyền lợi, trách nhiệm sử hữu các tài nguyên ở địa phương đó + Tính gắn kết của cộng đồng được thể hiện qua thời gian và cũng chính nó tạo ra được những giá trị văn hóa đặc sắc cho mỗi cộng đồng + Có quan hệ về huyết thống, gắn kết về tình cảm, giúp đỡ, chia sẻ khó khăn với nhau. Du lịch cộng đồng. Du lịch cộng đồng hay du lịch dựa vào cộng đồng đang được biết như giải pháp phát triển du lịch bền vững. Ngày nay du cộng đồng được hiểu là cộng đồng địa phương tham gia vào hoạt động du lịch, bắt đầu xuất phát từ tính tự phát dựa vào những tài nguyên tự nhiên và nhân văn có sẵn của địa phương nhằm khai thác phục vụ lợi ích của cá nhân, của các nhóm nhỏ chưa hướng tới lợi ích của cộng đồng địa phương, trong một số trường hợp do không thống nhất về lợi ích, cách sử dụng tài nguyên…nên đã có những ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường du lịch và giảm sức hấp dẫn đối với khách du lịch.
Du lịch cộng đồng đã được tổ chức rất hiệu quả ở nhiều quốc gia có ngành du lịch phát triển trên thế giới và có nhiều quan điểm và định nghĩa về vấn đề này. -The Rest- Thailand,1997 cho rằng : Du lịch cộng đồng là phương thức tổ chức du lịch đề cao sự bền vững về môi trường và văn hóa xã hội. Du lịch cộng đồng do cộng đồng địa phương quản lý và sở hữu vì cộng đồng cho phép du khách tìm hiểu học hỏi về cuộc sống của họ. -Theo quỹ bảo tồn thiên nhiên thế giới WNF: du lịch cộng đồng là loại hình du lịch mà ở đó cộng đồng địa phương có sự kiểm soát và tham gia chủ yếu vào sự phát triển và quản lý hoạt động du lịch và phần lớn lợi nhuận thu được từ hoạt động du lịch được hoạt động du lịch giữ lại cho cộng đồng.
Các quan điểm về du lịch cộng đồng. Thuật ngữ du lịch cộng đồng được xuất phát từ loại hình du lịch làng bản vào năm 1970 và khách du lịch có nhu cầu muốn tìm hiểu phong tục tập quán, cuộc sống hoang dã, và có một số khách muốn tham gia các cuộc phiêu lưu mạo hiểm, khám phá hệ sinh thái đa dạng, địa hình hiểm trở nhiều núi cao vực sâu nhưng dân cư lại thưa thớt, điều kiện đi lại khó khăn, nguy hiểm và những lúc những lúc thế này họ cần người hỗ trợ về đường đi, chỗ lưu trú…Trong hoàn cảnh đó những người dân địa phương đã giúp đỡ họ rất 12 nhiều như: ăn uống, ngủ nghỉ, dẫn họ đi tham quan và một số dịch vụ khác đây chính là một trong những tiền đề hình thành nên loại hình du lịch dựa vào cộng đồng. Ngày nay loại hình du lịch dựa vào cộng đồng đã được các cơ quan ban ngành, nhà nước, các công ty lữ hành quan tâm và trở thành lĩnh vực mới trong ngành du lịch. Bên cạnh đó các tổ chức phi chính phủ hỗ trợ, tạo điều kiện giúp đỡ, tham gia vào các lĩnh vực : kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, sinh thái trong khuôn viên làng bản để trở thành nhân tố cung cấp dịch vụ cho khách du lịch và thu hút khách tham quan đến khu vực đó.
Người dân bản xứ cũng có thu nhập từ việc cung cấp các dịch vụ cho khách tham quan vì vậy loại hình du lịch cộng đồng ngày càng được phổ biến và có ý nghĩa không chỉ đối với khách du lịch, chính quyền địa phương mà cả cộng đồng sống xung quanh đó. Trên thực tế, du lịch cộng đồng đã được hình thành, lan rộng và phát triển mạnh mẽ tạo nên các sản phẩm du lịch đa dạng, phong phú phục vụ cho khách du lịch vào thập niên 89, 90 của thế kỷ trước ở tại một số quốc gia ở châu Úc, châu Mĩ La Tinh, du lịch cộng đồng được phát triển dựa trên các tổ chức phi chính phủ và tổ chức thiên nhiên thế giới.Du lịch cộng đồng bắt đầu phát triển mạnh mẽ ở một số quốc gia châu á như Ân Độ, đài Loan, Nepal…đặc biệt là một số quốc gia Đông Nam Á : Thái Lan, Indonesia, Philipin… Về mặt lý luận, các quốc gia Thái Lan , Indonesia, Philipin đã tổ chức nhiều cuộc hội thảo xây dựng mô hình, đạo tạo kỹ năng , tập huấn về việc khai thác du lịch cộng đồng Một số tên gọi thường dung khi nói đến du lịch công đồng: - Du lịch dựa vào cộng đồng ( community – based tourism) - Phát triển du lịch dựa vào cộng đồng ( community development in tourism) 13 - Phát triển du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng ( community – based ecotourism) - Phát triển du lịch có sự tham gia của cộng đồng (community – participation tourism). Du lịch cộng đồng có những tính chất, hoạt động giống với du lịch sinh thái và du lịch bền vững như sau: Du lịch sinh thái là loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên và văn hóa bản địa dựa vào giáo dục về môi trường, có sự nỗ lực đóng góp cho bảo tồn và phát triển bền vững với sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương (Thế Đạt, du lịch và sinh thái , 2003). Du lịch sinh thái nhấn mạnh, đề cao yếu tố giáo dục con người trong vấn đề bảo tồn và bảo vệ thiên nhiên ,phát huy những giá trị do con người tạo ra.
Du lịch bền vững là việc phát triển các hoạt động du lịch nhằm đáp ứng những nhu cầu hiên tại của khách du lịch và người dân địa phương trong khi vẫn quan tâm đến việc bảo tồn và tôn tạo nguồn tài nguyên cho hoạt động du lịch trong tương lai ( Nguyễn Đình Hèo và Vũ Văn Hiếu, du lịch bền vững, NXB đại học quốc gia Hà Nội,2001,T63). Du lịch bền vững hướng đến quản lý các nguồn tài nguyên sao cho thỏa mãn các nhu cầu kinh tế- xã hội được thõa mãn nhưng vẫn đảm bảo, duy trì được bản sắc văn hóa và đa dạng sinh học… Như vậy du lịch cộng đồng chính là nét tinh túy của loại hình du lịch sinh thái và du lịch bền vững. Du lịch cộng đồng hướng tới hai yếu tố đó là môi trường tự nhiên và con người.Khái niệm cơ bản Do vị trí của du lịch cộng đồng mà tùy theo góc nhìn, hướng nghiên cứu mà du lịch cộng đồng có những khái niệm khác nhau. Nhà nghiên cứu Nicole hausler và wolfang strasdas đưa ra khái niệm :” du lịch cộng đồng là loại hình du lịch trong đó người dân địa phương đứng ra phát triển và quản lý, lợi ích kinh tế thu được từ du lịch sẽ đọng lại nền kinh 14 tế địa phương”.
Như vậy với quan niệm này, nhấn mạnh rất rõ đến vai trò của người dân địa phương trong vấn đề phát triển du lịch nơi mà họ quản lý. Du lịch cộng đồng là “phương thức tổ chức du lịch đề cao môi trường văn hóa xã hội”. Du lịch cộng đồng do cộng đồng do cộng đồng sở hữu và quản lý vì cộng đồng và cho phép khách du lịch nâng cao nhận thức và học hỏi về cộng đồng về cuộc sống đời thường của họ”. Từ việc nghiên cứu các khái niệm du lịch dựa vào cộng đồng tiến sĩ Võ Quế đã đưa ra khái niệm về du lịch công đồng trong cuốn sách của mình “ du lịch dựa vào cộng đồng là phương thức tổ chức du lịch trong đó cộng đồng dân cư tổ chức, cung cấp các dịch vụ để phát triển du lịch đồng thời tham gia bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và môi trường đồng thời cộng đồng được hưởng quyền lợi về vật chất và tinh thần từ phát triển du lịch và bảo tồn tự nhiên”.