Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ HIỆU TRƯỞNG TRƯỜNG TIỂU HỌC THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1. Những nghiên cứu về phát triển đội ngũ hiệu trưởng 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Kinh nghiệm phát triển GD&ĐT của một số nước tiên tiến trên thế giới đã chỉ rõhiệu trưởng cóvai tròquan trọng đối với sự tồn tại, phát triển nhà trường, nâng cao chất lượng GD vàsự thành công của mỗi nhà trường.
Các nghiên cứu về phát triển đội ngũ hiệu trưởng được tiếp cận ở các góc độ khác nhau vàtập trung ở các nội dung chủ yếu: Vị trí, vai trò của hiệu trưởng; tiêu chuẩn hiệu trưởng; tuyển chọn và bổ nhiệm hiệu trưởng; đào tạo, bồi dưỡng hiệu trưởng; đánh giá hiệu trưởng; cơ chế, chính sách đãi ngộ đối với hiệu trưởng. , vai tròcủa hiệu trưởng - Vị trí Tác giả Marke Anderson đã khẳng định: Hiệu trưởng tốt đảm bảo cho sự thành công của nhà trường. Hiệu trưởng hoạt động có hiệu quả đảm bảo cho nhà trường hiệu quả. Hiệu trưởng cóvị tríảnh hưởng quyết định đến chất lượng, hiệu quả của nhà trường [114].
Tác giả Henry Mintzbeg đã chỉ ra vai tròcủa nhàQL trong sự kết hợp giữa quyền hạn vànhiệm vụ. Hiệu trưởng vừa là người đại diện của tổ chức; người lao động; người liên lạc; người tiếp nhận thông tin; người phổ biến thông tin; người phát ngôn; nhàdoanh nghiệp; người khắc phục khó khăn; người phân phối nguồn lực; người đàm phán [62]. Các công trì nh nghiên cứu khoa học nổi tiếng về kinh tế, chính trị vàQL xãhội của Mác-Lênin đã để lại cho nhân loại tư tưởng QL vàvai trò của người đứng đầu trong một nhóm người, một tổ chức, xãhội. Các Mác đã xem vai trò của nhàquản lý như một nhạc trưởng trong dàn nhạc: Một người độc tấu vĩ cầm tự mình điều khiển lấy mình, còn dàn nhạc thìcần phải cónhạc trưởng [22].
luan an 10 Tác giả Henri Fayol (1841-1925) cho rằng hiệu quả quản lý được bảo đảm nếu người QL có đủ phẩm chất và năng lực, kết hợp nhuần nhuyễn các chức năng, quy tắc vànguyên tắc quản lý[29]. Ở Nhật Bản, CBQL không chỉ có vị trí, vai trò trong phạm vi nhà trường mà còn được XH coi trọng, hiệu trưởng là người chịu trách nhiệm, có quyền quyết định và làm thay đổi mọi mặt, hoạt động của nhà trường. Ở Trung Quốc, đối với những trường học không có cán bộ tư vấn hoặc nhàtâm lý học đường, hiệu trưởng thực hiện gần như toàn bộ các chức năng, nhiệm vụ của một cán bộ tư vấn cho HS trong nhà trường. Còn ở Mỹ, Anh, Hà Lan, những nước có hệ thống giáo dục phát triển, hiệu trưởng là đội ngũ lãnh đạo, đội ngũ truyền tri thức, chương trình đào tạo, các giátrị chung vàgiátrị bằng cấp cũng như các chính sách vàbộ máy quản lý của quốc gia đó.
đồng thời hiệu trưởng vẫn đóng vai trò quan trọng nhất cho sự thành công của một nhà trường. Hay nói cách khác hiệu trưởng trường PT đóng vai trò sống còn với chất lượng giáo dục của nhà trường. Hiệu trưởng có NL quản lý tốt đảm bảo cho sự thành công của nhà trường, hoạt động cóhiệu quả đảm bảo cho nhà trường hiệu quả. Hiệu trưởng có một vị tríảnh hưởng lớn đến chất lượng giáo dục toàn diện của nhà trường.
nh vìvai tròcủa hiệu trưởng cótầm quan trọng như vậy nên tất cả các nước Chí nói chung vànhất là các nước đang phát triển rất quan tâm đến việc làm sao cho đảm bảo phát triển NL quản lý, nâng cao chất lượng nghề nghiệp hiệu trưởng, để đạt hiệu quả cho sự thành công của nhà trường [102], [109], [117], [128], [129]. - Tiêu chuẩn hiệu trưởng Phát triển các chuẩn cho hiệu trưởng, nhà QLGD, nhà lãnh đạo trường học, đặt ra những yêu cầu, tiêu chímàhiệu trưởng cần đạt được để có thể thực hiện tốt nhiệm vụ hiệu trưởng, đảm bảo cho nhà trường thành công [116], [138]. Ngoài ra, còn cónhững nghiên cứu chung về QLGD, QL trường học trong đó có nói đến hiệu trưởng. Nghiên cứu chuẩn hiệu trưởng với mục đích nâng cao chất lượng nhàQLGD hay hiệu trưởng để đáp ứng nhiệm vụ quản lý nhà trường trong giai đoạn hiện nay [34], [114], [118].
Chuẩn hiệu trưởng theo ban Wisconsin luan an 11 (Mỹ) đưa ra những yêu cầu màmột nhàQLGD khi nhận bằng phải đạt 07 chuẩn sau: 1) NhàQL cósự hiểu biết về thể hiện năng lực trong các chuẩn giáo viên; 2) Nhàquản lý, lãnh đạo bằng cách tạo điều kiện cho sự phát triển, kết hợp vàthực hiện một tầm nhìn được chia sẻ bởi tập thể nhà trường; 3) NhàQL bằng cách ủng hộ, nuôi dưỡng và duy trì văn hóa trường học và chương trình giảng dạy có lợi cho việc học của HS vàphát triển nghề nghiệp cho đội ngũ; 4) Nhà QL đảm bảo quản lý tổ chức, hoạt động, tài chí nh vànguồn lực, tạo môi trường học tập an toàn, hiệu quả; 5) Nhà QL gương mẫu, hợp tác với gia đình và các thành viên cộng đồng, đáp ứng những mối quan tâm vànhu cầu khác của cộng đồng, huy động các nguồn lực từ cộng đồng; 6) Nhà QL hành động với sự trung thực, ngay thẳng, công bằng theo lối ứng xử có đạo đức; 7) NhàQL hiểu, đáp ứng, tương nh trị lớn, các nhà văn hóa, kinh tế, luật pháp vàbối cảnh văn hóa tác với nhàchí cóảnh hưởng đến GD của nhà trường [34], [138]. Năm 1987, UNESCO và ILO với tác phẩm “Vị thế nhàgiáo cho thế kỷ XXI”, Ủy ban quốc gia về các tiêu chuẩn chuyên môn nhà giáo đã ban hành một nh nguyên tắc định hướng nghề nghiệp đầu tiên: Thầy giáo phải yêu cầu mang tí ? Thầy giáo cần có những năng lực cốt lõi vàđược biết vàcó thể làm những gì hòa trộn làkiến thức, kỹ năng, phẩm chất, thái độ vàniềm tin [70], [80]. Theo công trình nghiên cứu của Tirozzi G.N, Lynn Olson xác định những kỹ năng cho hiệu trưởng trong bối cảnh mới: Tự chịu trách nhiệm, linh hoạt, có chuyên môn sư phạm, phải chuyển từ tập trung quản lý hành chính sang lãnh đạo n [43], [112], [136].J trong cuốn “Giới thiệu vàthể hiện tầm nhì những tiêu chuẩn QLGD, lý thuyết vàthực hành”, nhà QLGD là một nhàlãnh đạo giáo dục, người phát huy được sự thành công của tất cả các học sinh thông qua việc: Bảo vệ, GD và duy trì văn hóa trường học; kết hợp với gia đình và các thành viên thuộc các tổ chức để huy động được các nguồn giúp đỡ. Tiêu chuẩn của người hiệu trưởng tại Canada, Anh, Bang Victoria (Úc) tập trung vào 5 lĩnh vực: Điều hành tác nghiệp, quản línhân lực, chuyên môn, phát triển giátrị và nh ảnh nhà trường, xây dựng văn hóa nhà trường [43], [139].
hì luan an 12 Nghiên cứu về chuẩn hiệu trưởng từ mô hình QL trường học ưu việt của Singapore (SEM), việc tạo tiền đề phát triển nhà trường, định hướng phát triển vàlấy HS làm trung tâm của toàn bộ quá trình GD, QL nhà trường. Môhì nh này đề cập đến nhà lãnh đạo tài năng với các tiêu chí: Người lãnh đạo phải biết nêu gương sáng, có kỹ năng lãnh đạo, nhận thức rõmục đích, biết tôn trọng, khuyến khích nhân viên. Một người lãnh đạo lĩnh hội được sứ mệnh của trường học với các mục tiêu cụ thể, năng lực lãnh đạo tốt, sự thông cảm cũng như tôn trọng đồng nghiệp sẽ làtấm gương cho những người khác noi theo. Với vai tròlàthủ trưởng, hiệu trưởng cần vạch ra một tầm nhìn đối với các thành tích, kết quả đạt được trong tương lai và tạo ra một môi trường học tập tối ưu cho HS và giáo viên.
Hiệu trưởng phải duy trì thường xuyên mục đích tăng cường NL cho giáo viên để đối mặt với thách thức hiện tại, tương lai và phấn đấu vìsự phát triển giáo dục để hoàn thiện nền giáo dục toàn diện cho HS vàgiáo viên. Với môhình này, lãnh đạo nhà trường được xếp vào tiêu chísố một [11], [12], [43]. Như vậy, qua tham khảo cách tiếp cận chuẩn hiệu trưởng của một số nước Mỹ, Canada, Anh, Úc, Singapore, Trung Quốc đều xác định rõ theo công việc mànhiệm vụ cụ thể của hiệu trưởng phải thực hiện; xác định những yêu cầu và phẩm chất theo chuẩn; tổ chức kiểm tra, đánh giá cũng tuân thủ nghiêm ngặt theo các tiêu chuẩn [4], [43]. - Tuyển chọn vàbổ nhiệm hiệu trưởng Các nghiên cứu về chất lượng hiệu trưởng trường PT ở nhiều góc độ khác nhau nhưng chủ yếu nhất vẫn lànhững nghiên cứu về những chủ đề như: Làm thế nào để tuyển chọn được hiệu trưởng có chất lượng tốt để bổ nhiệm cho các trường, đảm bảo cho các trường học thành công [34], [113].
Theo các tác giả Stuart C. Smith and Philip K.Piele đưa ra yêu cầu khi bổ nhiệm cần cóphỏng vấn; khuyên chúng ta hãy xác định vàxây dựng chân dung lãnh đạo trước khi tiến hành công tác bổ nhiệm, giúp chúng ta phát hiện ra những lãnh đạo tiềm năng bằng cách quyết định xem họ có nhiều (không nhất thiết là tất cả) những phẩm chất này [132]. Chuyên gia các nước XHCN trước đây luan an 13 (Bungari, Liên Xô, Tiệp Khắc.) cho rằng: Khi tuyển chọn cần nghiên cứu kỹ lưỡng triển vọng lâu dài của cán bộ [39], [43], [132]. Giữa thế kỷ XVIII, các nhà khoa học phương Tây như Robert Owen (1771-1858), Charles Babbage (1792-1871), Andrew Ure (1778-1875) đã đưa ra một ý tưởng: Muốn tăng năng xuất lao động cần tập trung giải quyết các yếu tố về quản lý.
Tác giả Frederick WinSlow Taylor (1856-1915) đã đưa ra bốn nguyên tắc quản lýkhoa học: 1) Xác định được các phương pháp hoàn thành mỗi loại công việc; 2) Tuyển chọn vàhuấn luyện công nhân; 3) Sự hợp tác cần thiết giữa người QL vànhân viên; 4) Bổn phận của người QL làlập kế hoạch vàthực thi kế hoạch. Tác giả Henri Fayol (1841-1925) cho rằng hiệu quả QL được bảo đảm nếu người QL có đủ phẩm chất vàNL, kết hợp nhuần nhuyễn các chức năng quy tắc vànguyên tắc QL [3], [13], [23], [29].D, nghiên cứu về phát triển đội ngũ lãnh đạo ở các trường vàcông tác tuyển dụng, sử dụng một cách khái quát trên cơ sở tổng hợp từ 21 bài viết cóliên quan. Tác giả đều đề cập đến mối quan hệ giữa trình độ NL lãnh đạo với chất lượng giáo dục; ngày nay, những thay đổi trong hoạt động của hiệu trưởng trường học, vấn đề lựa chọn mô hình bổ nhiệm hiệu trưởng [99]. Việc tham gia ứng cử hiệu trưởng phải xuất phát từ nhu cầu, nguyện vọng cá nhân và cơ sở giáo dục, ít có trường hợp chỉ định hoặc do cấp trên phân công.
Trước khi tuyển chọn vào vị tríhiệu trưởng các ứng viên phải đạt được các quy định theo chuẩn.