Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Quản lý giáo dục với đề tài "Phát triển đội ngũ giáo viên trường trung học phổ thông chuyên vùng Đông Bắc, Việt Nam theo tiếp cận năng lực" do nghiên cứu sinh Nguyễn Minh Tường thực hiện tại Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội (năm 2020), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Xuân Thức và PGS. Dương Thị Hoàng Yến.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã khẳng định phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý là nhiệm vụ then chốt. Cùng với đó, Quyết định số 959/QĐ-TTg ngày 24/6/2010 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt "Đề án Phát triển hệ thống trường THPT chuyên giai đoạn 2010 - 2020" xác định mục tiêu phát triển đội ngũ giáo viên, cán bộ quản lý bảo đảm đủ về số lượng, hợp lý về cơ cấu và đạt mức cao của chuẩn nghề nghiệp. Trong bối cảnh triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và Thông tư số 20/2018/TT-BGDĐT ban hành quy định chuẩn nghề nghiệp giáo viên cơ sở giáo dục phổ thông, việc chuyển đổi phương thức đào tạo và quản lý từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất, năng lực người học đòi hỏi người giáo viên trường chuyên phải đáp ứng các tiêu chuẩn nghề nghiệp ở mức độ cao.

Tại vùng Đông Bắc, mỗi tỉnh đều có một trường trung học phổ thông (THPT) chuyên. Thời gian qua, công tác phát triển đội ngũ giáo viên tại đây đã đạt được những kết quả nhất định về số lượng và trình độ đào tạo chuẩn hóa. Tuy nhiên, thực tiễn bộc lộ nhiều hạn chế: sự thiếu gắn kết giữa đào tạo, bồi dưỡng với bố trí sử dụng; chính sách thu hút nhân tài chưa đủ sức thuyết phục; công tác tuyển dụng và sàng lọc chưa đồng bộ; môi trường làm việc tạo cơ hội phát triển nghề nghiệp chưa được chú trọng đúng mức; năng lực ứng dụng công nghệ thông tin và ngoại ngữ của giáo viên còn hạn chế.

Về khoảng trống nghiên cứu, các công trình khoa học trong lĩnh vực quản lý giáo dục trước đây phần lớn tập trung vào phát triển đội ngũ giáo viên ở trường phổ thông đại trà hoặc tiếp cận theo hướng quản lý nhân sự truyền thống. Chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu chuyên sâu và toàn diện về phát triển đội ngũ giáo viên dạy các môn chuyên ở loại hình trường THPT chuyên tại vùng Đông Bắc theo hướng tiếp cận năng lực.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

  • Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và phân tích thực trạng, luận án đề xuất các giải pháp phát triển đội ngũ giáo viên trường THPT chuyên vùng Đông Bắc theo tiếp cận năng lực nhằm nâng cao chất lượng đội ngũ, đáp ứng yêu cầu giảng dạy trong giai đoạn đổi mới giáo dục.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu:
    1. Xây dựng cơ sở lý luận về phát triển đội ngũ giáo viên trường THPT chuyên theo tiếp cận năng lực.
    2. Đánh giá thực trạng đội ngũ giáo viên và công tác phát triển đội ngũ giáo viên trường THPT chuyên các tỉnh vùng Đông Bắc theo tiếp cận năng lực.
    3. Đề xuất hệ thống giải pháp phát triển đội ngũ giáo viên trường THPT chuyên theo tiếp cận năng lực.
    4. Khảo nghiệm và thử nghiệm một số giải pháp phát triển đội ngũ giáo viên trường THPT chuyên theo tiếp cận năng lực nhằm khẳng định tính cấp thiết, khả thi và hiệu quả.

Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

  • Câu hỏi nghiên cứu:
    1. Năng lực nghề nghiệp của người giáo viên trường THPT chuyên trong bối cảnh đổi mới giáo dục là gì?
    2. Làm thế nào để phát triển đội ngũ giáo viên trường THPT chuyên đáp ứng được yêu cầu năng lực nghề nghiệp trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay?
  • Giả thuyết khoa học: Công tác phát triển đội ngũ giáo viên trường THPT chuyên đứng trước yêu cầu đổi mới giáo dục còn bộc lộ nhiều bất cập làm hạn chế chất lượng đội ngũ như: năng lực nghề nghiệp chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn; chưa làm tốt việc quy hoạch, tạo nguồn; việc thu hút để tuyển dụng chưa được chú trọng; chưa đổi mới bồi dưỡng hiệu quả (nhất là ngoại ngữ và tin học); việc đánh giá còn hình thức và chưa làm tốt khâu sàng lọc; chưa xây dựng được môi trường làm việc thuận lợi cho giáo viên phát triển năng lực nghề nghiệp. Do đó, nếu đề xuất và thực hiện các giải pháp phát triển đội ngũ giáo viên trường THPT chuyên gắn với yêu cầu năng lực nghề nghiệp thì sẽ nâng cao hiệu quả hoạt động phát triển đội ngũ, từ đó xây dựng được đội ngũ giáo viên đáp ứng tốt các yêu cầu nghề nghiệp.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Khách thể nghiên cứu: Đội ngũ giáo viên trường THPT chuyên.
  • Đối tượng nghiên cứu: Phát triển đội ngũ giáo viên trường THPT chuyên theo tiếp cận năng lực.
  • Phạm vi nội dung: Luận án tập trung vào nhóm giáo viên trực tiếp giảng dạy các môn chuyên (không nghiên cứu nhóm giáo viên dạy môn văn hóa chung); tiếp cận chủ đạo theo lý thuyết quản lý nguồn nhân lực và tiếp cận năng lực; chủ thể quản lý chính được nghiên cứu là Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các cơ quan quản lý liên quan.
  • Phạm vi không gian: Các trường THPT chuyên thuộc các tỉnh vùng Đông Bắc, Việt Nam.
  • Thời gian thu thập số liệu: Giai đoạn 2016 – 2019.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Luận án tiến hành tổng quan tài liệu theo 03 hướng nghiên cứu chính:

Hướng nghiên cứu Các tác giả, công trình tiêu biểu trên thế giới Các tác giả, công trình tiêu biểu tại Việt Nam
Nghiên cứu về giáo viên và phát triển đội ngũ giáo viên THPT - Hội thảo Carnegie (1987)
- Diễn đàn Giáo dục Thế giới tại Dakar (UNESCO, 2000)
- Nghiên cứu của OECD
- Michel Develay [78], Franz Emanuel Weinert, Prof. Sing (UNESCO)
- C. Blackwell, R. Blackmore (2003) [115]
- Andy Hargreaves, Michael Fullan (2012) [111]		 - Trần Bá Hoành (1998)
- Nguyễn Thanh Hoàn (2003) [50]
- Trần Kiều (2003) [66]
- Nguyễn Thị Mỹ Lộc [73, 74, 75]
- Nguyễn Hữu Châu (2008) [19]
- Các luận án tiến sĩ: Vũ Đình Chuẩn (2004) [23], Nguyễn Hữu Độ (2015) [39], Lê Trung Chinh (2015) [21], Phạm Minh Giản (2012)
Nghiên cứu về năng lực và năng lực nghề nghiệp của giáo viên - John Erpenbeck (1991), Weinert (2001)
- Orstin (2001), A. Petrovski (1998), Cronobonin (1986)
- Tom Bisschoff, Bennie Grobler (2002)
- Worsnop, Percy (2001)
- Arends (1971) [141], William A. Hunter (1974) [144]
- Roger Hans, Barry Hobart, David Lundberg (1995) [142]
- Antonio Arguelles, Andrew Gonczi [113]
- Lev Semyonovich Vygotsky (1980) [128]
- Hortsch Hanno (2003), Herman Saterdag (2004), Michael Steig (2000)
- R. Norton (1987) [137], Buttram Joan L. [117]
- Zhiqun Zhao, Felix Rauner (2008), Paprock (1996) [138]
- MC Lagan (1997) [130], Kerka (2001) [126], McClelland (1972) [129], Parry (1996), World Bank (2014) [106]		 - Đặng Thành Hưng (2012) [59]
- Lê Thị Xuân Liên (2006) [70]
- Vũ Quốc Chung, Nguyễn Văn Cường (2009) [24]
- Nguyễn Thu Hà (2014) [44]
- Phạm Minh Hạc (2001) [47]
- Đề tài cấp Nhà nước của Nguyễn Thị Bình (2013) [7]
- Hoàng Thị Tuyết (2013) [101]
- Nguyễn Quang Việt (2012) [103]
- Hoàng Hòa Bình (2015) [5], Nguyễn Xuân Hải (2016) [46]
- Phạm Thành Nghị (2008) [81], Phạm Hồng Quang (2009) [86]
- Đỗ Ngọc Thống (2011) [94], Đào Thị Oanh (2016) [83]
Nghiên cứu về giáo viên THPT chuyên và trường năng khiếu - Hội thảo quốc tế về đào tạo năng khiếu tại Sydney (tháng 7/2017)
- Báo cáo của Ủy ban GD&ĐT Nghị viện Victoria, Úc [140]
- F. Gagné về phát triển tài năng học tập [123]
- Khung chuẩn giáo dục năng khiếu NAGC, CEC, TAG [124]		 - Thông tư số 06/2012/TT-BGDĐT ban hành Quy chế trường THPT chuyên [18]
- Đề tài ĐHQG của Nguyễn Thị Mỹ Lộc (2004) [74]
- Bùi Thị Tuyết Hồng (2004) tại THPT chuyên Hùng Vương, Phú Thọ
- Nguyễn Bác Dụng (2008) [29] về hoàn thiện mô hình trường chuyên

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tổng quan cho thấy các nghiên cứu về đội ngũ giáo viên phổ thông thường tập trung vào loại hình trường đại trà hoặc tiếp cận quản lý hành chính thông thường. Các nghiên cứu về trường THPT chuyên ở Việt Nam phần lớn tập trung vào mô hình tổ chức, quản lý hoạt động dạy học môn học riêng lẻ. Luận án xác định khoảng trống: chưa có công trình nào xác lập hệ thống lý luận và thực tiễn về phát triển đội ngũ giáo viên dạy môn chuyên ở trường THPT chuyên theo tiếp cận năng lực, đồng thời cụ thể hóa khung năng lực nghề nghiệp đặc thù làm căn cứ thực hiện đồng bộ các khâu từ quy hoạch, tuyển chọn, bồi dưỡng đến đánh giá và tạo lập môi trường phát triển nghề nghiệp tại địa bàn vùng Đông Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Các tiếp cận và khung lý thuyết sử dụng

Luận án vận dụng 05 cách tiếp cận nghiên cứu khoa học cơ bản:

  • Tiếp cận hệ thống: Xem xét công tác phát triển đội ngũ giáo viên trường THPT chuyên trong mối quan hệ đa chiều giữa các thành phần cấu thành (mục tiêu, nội dung, phương thức), giữa các chủ thể quản lý (Sở Nội vụ, Sở GD&ĐT, Ban Giám hiệu nhà trường và cá nhân giáo viên) và với các yếu tố bối cảnh kinh tế - xã hội, cách mạng công nghiệp 4.0 và hội nhập quốc tế.
  • Tiếp cận thực tiễn: Khảo sát, phân tích bức tranh thực tế về số lượng, cơ cấu, chất lượng giáo viên và công tác quản lý tại các trường THPT chuyên vùng Đông Bắc để chỉ rõ điểm mạnh, điểm yếu, thời cơ và thách thức.
  • Tiếp cận quản lý nguồn nhân lực: Định hình khung cấu trúc nội dung phát triển đội ngũ gồm 05 khâu cốt lõi: Quy hoạch; Tuyển dụng và sàng lọc; Bố trí và sử dụng; Đào tạo, bồi dưỡng; Đánh giá và tạo động lực, môi trường làm việc.
  • Tiếp cận chuẩn hóa: Dựa trên các quy định chuẩn nghề nghiệp giáo viên THPT (Thông tư 20/2018/TT-BGDĐT, Thông tư 06/2012/TT-BGDĐT) để xác lập các tiêu chuẩn năng lực cơ bản.
  • Tiếp cận năng lực: Xác định các năng lực nghề nghiệp đặc thù của giáo viên dạy môn chuyên (năng lực chuyên môn chuyên sâu, năng lực dạy học phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh năng khiếu, năng lực nghiên cứu khoa học, năng lực sử dụng ngoại ngữ và công nghệ thông tin), lấy đó làm căn cứ để thiết kế các khâu quản lý phát triển đội ngũ.

Khái niệm công cụ

  • Giáo viên trường THPT chuyên: Là nhà giáo làm nhiệm vụ giảng dạy, giáo dục ở trường THPT chuyên, có đủ tiêu chuẩn đạo đức và chuyên môn nghiệp vụ theo quy định.
  • Đội ngũ giáo viên trường THPT chuyên: Tập hợp những nhà giáo đảm nhận công tác dạy học, giáo dục ở trường THPT chuyên, có đủ tiêu chuẩn đạo đức và chuyên môn nghiệp vụ, thực hiện nhiệm vụ bồi dưỡng học sinh năng khiếu.
  • Năng lực nghề nghiệp của giáo viên trường THPT chuyên: Khả năng của giáo viên biểu hiện ở kiến thức, thái độ, kỹ năng nghề nghiệp, giúp giáo viên thực hiện và hoàn thành có hiệu quả các nhiệm vụ giảng dạy môn chuyên, giáo dục và nghiên cứu khoa học được giao.
  • Tiếp cận năng lực trong phát triển đội ngũ: Phương thức quản lý lấy khung năng lực nghề nghiệp làm căn cứ để thực hiện quy hoạch, tuyển chọn, bố trí, đào tạo bồi dưỡng, đánh giá và tạo động lực nhằm nâng cao năng lực thực thi của đội ngũ.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu thực tế

Luận án kết hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

Phương pháp nghiên cứu

Thông tin mẫu khảo sát:

  • Khảo sát thực trạng: 42 cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng) và 485 giáo viên trực tiếp giảng dạy môn chuyên tại các trường THPT chuyên vùng Đông Bắc.
  • Phỏng vấn sâu: 56 người gồm chuyên gia quản lý giáo dục, cán bộ Sở GD&ĐT, Sở Nội vụ, giáo viên chuyên và học sinh chuyên.
  • Địa bàn và thời gian: Thu thập tại các trường THPT chuyên vùng Đông Bắc trong giai đoạn từ 2016 đến 2019.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về phát triển đội ngũ giáo viên trường trung học phổ thông chuyên theo tiếp cận năng lực

Chương 1 xây dựng hệ thống khái niệm nền tảng và cơ sở lý luận của đề tài:

  1. Tổng quan nghiên cứu: Phân tích các công trình trong và ngoài nước về phát triển đội ngũ giáo viên, lý thuyết tiếp cận năng lực và giáo dục năng khiếu.
  2. Đặc thù lao động sư phạm của giáo viên trường THPT chuyên: Luận án làm rõ đối tượng học sinh chuyên là những học sinh có tư chất thông minh, tư duy phản biện cao, khả năng tự học tốt. Do đó, hoạt động giảng dạy môn chuyên đòi hỏi nội dung đào sâu, nâng cao, cập nhật tri thức hiện đại và tích hợp liên môn; phương pháp dạy học cá thể hóa, nén chương trình và kích thích tư duy nghiên cứu sáng tạo.
  3. Khung năng lực nghề nghiệp: Cụ thể hóa các tiêu chuẩn, tiêu chí năng lực của giáo viên chuyên dựa trên Chuẩn nghề nghiệp giáo viên phổ thông (Thông tư 20/2018/TT-BGDĐT) và Quy chế trường chuyên (Thông tư 06/2012/TT-BGDĐT). Người giáo viên chuyên đảm nhận các vai trò: người thiết kế, người tổ chức, người lãnh đạo chỉ huy động viên và người đánh giá. Yêu cầu năng lực cốt lõi gồm: năng lực chuyên môn chuyên sâu, năng lực dạy học đặc thù bồi dưỡng học sinh giỏi, năng lực nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng và hướng dẫn học sinh NCKH, năng lực ngoại ngữ và ứng dụng công nghệ thông tin.
  4. Nội dung phát triển đội ngũ theo tiếp cận năng lực: Hệ thống hóa 05 nội dung quản lý nguồn nhân lực dựa trên năng lực (quy hoạch, tuyển chọn, sử dụng, đào tạo bồi dưỡng, đánh giá và tạo môi trường làm việc).
  5. Các yếu tố ảnh hưởng và kinh nghiệm quốc tế: Phân tích bối cảnh hội nhập, cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, hành lang pháp lý, nhận thức của giáo viên, môi trường làm việc và bài học từ các mô hình giáo dục năng khiếu quốc tế (NAGC, CEC, Úc, Đức, Pháp).

Chương 2: Cơ sở thực tiễn phát triển đội ngũ giáo viên trường trung học phổ thông chuyên vùng Đông Bắc theo tiếp cận năng lực

Chương 2 trình bày kết quả khảo sát thực trạng trên mẫu 42 cán bộ quản lý và 485 giáo viên dạy môn chuyên tại các trường THPT chuyên vùng Đông Bắc:

  1. Thực trạng đội ngũ giáo viên chuyên vùng Đông Bắc:
    • Quy mô và cơ cấu: Đội ngũ cơ bản đủ về số lượng theo định mức môn học, tuy nhiên cơ cấu giữa các môn học chưa thật sự đồng đều; tỷ lệ giáo viên có trình độ sau đại học tăng nhưng phân bố không đồng đều giữa các tỉnh trong vùng.
    • Phẩm chất chính trị, đạo đức: Tuyệt đại đa số giáo viên có lập trường tư tưởng vững vàng, tâm huyết với nghề và có ý thức giữ gìn đạo đức nhà giáo.
    • Năng lực nghề nghiệp: Đa số giáo viên đáp ứng tốt yêu cầu giảng dạy chương trình THPT chuẩn, song năng lực bồi dưỡng đội tuyển thi học sinh giỏi quốc gia, quốc tế và năng lực hướng dẫn nghiên cứu khoa học còn hạn chế ở một bộ phận giáo viên; năng lực sử dụng ngoại ngữ trong nghiên cứu chuyên môn và năng lực ứng dụng công nghệ thông tin mức độ cao còn là rào cản.
  2. Thực trạng công tác phát triển đội ngũ theo tiếp cận năng lực:
    • Quy hoạch: Đã xây dựng quy hoạch nhưng tính dự báo chưa cao, chưa gắn kết chặt chẽ với khung năng lực nghề nghiệp cần có trong tương lai.
    • Thu hút, tuyển dụng: Thiếu các cơ chế chính sách thu hút nhân tài đủ mạnh; quy trình tuyển dụng còn nặng về kiểm tra kiến thức lý thuyết, chưa đánh giá sâu năng lực thực hành sư phạm và năng lực giải quyết vấn đề đặc thù môn chuyên.
    • Bố trí, sử dụng: Việc phân công giảng dạy đôi khi chưa phát huy tối đa năng lực sở trường của từng giáo viên; thiếu cơ chế luân chuyển, sàng lọc hợp lý.
    • Đào tạo, bồi dưỡng: Nội dung bồi dưỡng định kỳ còn mang tính dàn trải, chưa cá thể hóa theo nhu cầu năng lực của giáo viên dạy chuyên; việc bồi dưỡng phương pháp giảng dạy hiện đại, ngoại ngữ chuyên ngành còn khiêm tốn.
    • Đánh giá giáo viên: Công tác đánh giá định kỳ còn biểu hiện hình thức, chưa dựa trên các chỉ số hành vi năng lực rõ ràng; kết quả đánh giá chưa thực sự gắn với đãi ngộ và sàng lọc.
    • Môi trường làm việc và tạo động lực: Cơ sở vật chất, trang thiết bị chuyên dụng phục vụ giảng dạy và thực hành nghiên cứu tại một số tỉnh vùng Đông Bắc còn khó khăn; chế độ chính sách đãi ngộ đặc thù chưa tương xứng với cường độ lao động của giáo viên chuyên.
  3. Đánh giá các yếu tố ảnh hưởng và thách thức: Thực trạng chỉ ra sự tác động mạnh mẽ của cơ chế chính sách địa phương, điều kiện kinh tế - xã hội vùng Đông Bắc, năng lực tự học của giáo viên và môi trường sư phạm nhà trường đến hiệu quả phát triển đội ngũ.

Chương 3: Giải pháp phát triển đội ngũ giáo viên trường trung học phổ thông chuyên vùng Đông Bắc theo tiếp cận năng lực

Chương 3 xây dựng các nguyên tắc và đề xuất 06 giải pháp quản lý đồng bộ:

Hệ thống giải pháp phát triển đội ngũ giáo viên THPT chuyên

Nội dung chi tiết của các giải pháp:

  • Giải pháp 1: Xây dựng bản mô tả vị trí việc làm và chuẩn hóa bảng tiêu chí khung năng lực nghề nghiệp của giáo viên dạy môn chuyên (bao gồm năng lực chuyên môn, năng lực sư phạm đặc thù, năng lực NCKH, năng lực ngoại ngữ và tin học).
  • Giải pháp 2: Đổi mới quy trình quy hoạch đội ngũ dựa trên việc phân tích hiện trạng năng lực và dự báo nhu cầu phát triển môn chuyên, xây dựng nguồn kế cận vững chắc.
  • Giải pháp 3: Hoàn thiện cơ chế thu hút sinh viên tốt nghiệp xuất sắc, cử nhân tài năng; đổi mới quy trình thi tuyển bằng việc gia tăng phần thực hành giảng dạy, kiểm tra năng lực giải quyết tình huống sư phạm chuyên sâu; phân công giảng dạy đúng sở trường chuyên môn.
  • Giải pháp 4: Đổi mới nội dung và hình thức đào tạo bồi dưỡng: chuyển từ bồi dưỡng đại trà sang bồi dưỡng theo nhu cầu năng lực khuyết thiếu; tổ chức bồi dưỡng qua sinh hoạt tổ chuyên môn, nghiên cứu bài học, tự học, kết nối với chuyên gia đầu ngành và bồi dưỡng năng lực ngoại ngữ, tin học.
  • Giải pháp 5: Xây dựng quy trình đánh giá chuẩn xác, đa chiều dựa trên các minh chứng thực tế về năng lực và hiệu quả công việc; sử dụng kết quả đánh giá để khen thưởng, bổ nhiệm, đào tạo lại hoặc sàng lọc đưa ra khỏi trường chuyên những người không đáp ứng chuẩn.
  • Giải pháp 6: Cải thiện điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị phòng thí nghiệm, thư viện số; xây dựng văn hóa nhà trường hợp tác, dân chủ; tham mưu chính sách phụ cấp, đãi ngộ thỏa đáng nhằm tạo động lực cống hiến cho giáo viên.

Kết quả khảo nghiệm và thử nghiệm:

  • Khảo nghiệm tính cấp thiết và khả thi: Tác giả tiến hành khảo nghiệm trên mẫu cán bộ quản lý và giáo viên. Kết quả cho thấy cả 06 giải pháp đều được đánh giá ở mức độ cấp thiết và khả thi cao, có mối tương quan thuận chặt chẽ với nhau.
  • Thử nghiệm khoa học: Luận án tiến hành thử nghiệm giải pháp "Tổ chức đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ giáo viên theo khung năng lực nghề nghiệp" trên nhóm giáo viên trường THPT chuyên theo thiết kế đo trước và sau thử nghiệm. Ma trận bồi dưỡng được xây dựng tương thích với các tiêu chí đánh giá năng lực. Kết quả đo lường sau thử nghiệm cho thấy các chỉ số về năng lực nghề nghiệp của giáo viên (năng lực dạy học chuyên sâu, năng lực hướng dẫn học sinh nghiên cứu khoa học, năng lực ứng dụng công nghệ thông tin) đều có sự tiến bộ rõ rệt và nâng cao hơn so với thời điểm trước thử nghiệm.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

  • Hệ thống hóa, hoàn thiện và bổ sung cơ sở lý luận về phát triển đội ngũ giáo viên trường THPT chuyên theo hướng tiếp cận năng lực và lý thuyết quản lý nguồn nhân lực.
  • Cụ thể hóa khung năng lực nghề nghiệp đặc thù của giáo viên giảng dạy môn chuyên ở trường THPT chuyên trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông và hội nhập quốc tế.
  • Làm rõ cơ chế phân cấp quản lý và trách nhiệm phối hợp giữa các cấp quản lý (Sở GD&ĐT, Sở Nội vụ, Ban Giám hiệu nhà trường) trong công tác phát triển đội ngũ giáo viên trường chuyên.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

  • Đánh giá một cách toàn diện thực trạng số lượng, cơ cấu, phẩm chất và năng lực nghề nghiệp của đội ngũ giáo viên dạy môn chuyên tại các trường THPT chuyên vùng Đông Bắc (giai đoạn 2016 – 2019).
  • Phân tích thực trạng 05 nội dung quản lý phát triển đội ngũ (quy hoạch, tuyển chọn, sử dụng, đào tạo bồi dưỡng, đánh giá và tạo môi trường làm việc), chỉ ra các điểm nghẽn và nguyên nhân ảnh hưởng.
  • Đề xuất hệ thống 06 giải pháp đồng bộ, có cơ sở khoa học và tính khả thi cao; kết quả khảo nghiệm và thử nghiệm khoa học đã khẳng định tính hiệu quả của giải pháp bồi dưỡng giáo viên theo khung năng lực nghề nghiệp trong thực tế.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

  • Phạm vi khách thể chỉ giới hạn ở nhóm giáo viên trực tiếp giảng dạy các môn chuyên, chưa bao quát nhóm giáo viên giảng dạy các môn văn hóa chung trong trường THPT chuyên.
  • Địa bàn khảo sát thực tiễn tập trung tại khu vực các tỉnh vùng Đông Bắc, do đó một số phát hiện về cơ chế chính sách địa phương mang tính đặc thù vùng miền, chưa phản ánh đầy đủ đặc điểm của các trường THPT chuyên trên phạm vi toàn quốc.
  • Dữ liệu thực trạng được thu thập trong mốc thời gian 2016 – 2019.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

  • Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang đội ngũ giáo viên dạy các môn không chuyên (văn hóa chung) và đội ngũ cán bộ quản lý trường THPT chuyên theo tiếp cận năng lực.
  • Khảo sát, so sánh và mở rộng mô hình phát triển đội ngũ giáo viên trường THPT chuyên trên quy mô các vùng miền khác hoặc trên phạm vi toàn quốc để hoàn thiện chính sách vĩ mô.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị ứng dụng và tham khảo đối với nhiều đối tượng trong hệ thống giáo dục:

  • Cán bộ quản lý tại Sở GD&ĐT và Ban Giám hiệu các trường THPT chuyên: Sử dụng bộ khung năng lực nghề nghiệp và hệ thống giải pháp để xây dựng quy hoạch, đổi mới công tác tuyển dụng, thiết kế chương trình bồi dưỡng giáo viên và tiến hành đánh giá thực chất năng lực đội ngũ.
  • Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương (Sở Nội vụ, UBND tỉnh): Tham khảo làm căn cứ thực tiễn để ban hành các chính sách thu hút, đãi ngộ và đầu tư nguồn lực phát triển trường THPT chuyên phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội vùng Đông Bắc.
  • Các trường Đại học Sư phạm và cơ sở đào tạo giáo viên: Tham khảo khung năng lực nghề nghiệp giáo viên chuyên để đổi mới chương trình đào tạo cử nhân sư phạm chất lượng cao và các khóa bồi dưỡng giáo viên dạy học sinh giỏi.
  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Quản lý giáo dục: Tham khảo khung lý luận, phương pháp luận kết hợp định tính - định lượng và quy trình thiết kế công cụ khảo nghiệm, thử nghiệm thực chứng.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát thực trạng trên quy mô mẫu và các đối tượng nào? Khảo sát thực trạng được thực hiện trên mẫu định lượng gồm 42 cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng) và 485 giáo viên trực tiếp dạy môn chuyên tại các trường THPT chuyên vùng Đông Bắc; cùng 56 khách thể tham gia phỏng vấn sâu gồm chuyên gia quản lý giáo dục, cán bộ Sở GD&ĐT, cán bộ Sở Nội vụ, giáo viên chuyên và học sinh chuyên. Số liệu thu thập từ năm 2016 đến năm 2019.

2. Tiếp cận năng lực trong phát triển đội ngũ giáo viên trường THPT chuyên được luận án hiểu như thế nào? Tiếp cận năng lực trong luận án là việc xác định rõ khung năng lực nghề nghiệp đặc thù của giáo viên trường THPT chuyên, lấy đó làm cơ sở khoa học để thiết kế và thực hiện đồng bộ các nội dung quản lý nguồn nhân lực: quy hoạch, tuyển chọn, bố trí sử dụng, đào tạo bồi dưỡng, đánh giá và tạo dựng môi trường làm việc, nhằm tối ưu hóa năng lực giảng dạy và bồi dưỡng học sinh năng khiếu.

3. Khung năng lực nghề nghiệp của giáo viên chuyên trong luận án gồm những nhóm năng lực chủ yếu nào? Gồm các nhóm năng lực cốt lõi: năng lực chuyên môn chuyên sâu theo môn học; năng lực dạy học đặc thù bồi dưỡng học sinh năng khiếu; năng lực nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng và hướng dẫn học sinh NCKH; năng lực ứng dụng công nghệ thông tin và sử dụng ngoại ngữ trong nghiên cứu, giảng dạy.

4. Luận án đề xuất bao nhiêu giải pháp và đã kiểm chứng giải pháp nào bằng thử nghiệm khoa học? Luận án đề xuất 06 nhóm giải pháp quản lý phát triển đội ngũ. Trong đó, toàn bộ 06 giải pháp được khảo nghiệm về tính cấp thiết và tính khả thi; riêng giải pháp "Tổ chức đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ giáo viên trường THPT chuyên theo khung năng lực nghề nghiệp" được tiến hành thử nghiệm khoa học theo thiết kế đo trước - sau, cho kết quả nâng cao rõ rệt các chỉ số năng lực của giáo viên.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Minh Tường đã hoàn thành các nhiệm vụ nghiên cứu, xây dựng hệ thống cơ sở lý luận vững chắc về phát triển đội ngũ giáo viên trường THPT chuyên theo tiếp cận năng lực. Kết quả khảo sát thực tiễn tại các tỉnh vùng Đông Bắc giai đoạn 2016 – 2019 đã phản ánh khách quan thực trạng đội ngũ và các khâu quản lý nguồn nhân lực hiện hành. Hệ thống 06 giải pháp quản lý do luận án đề xuất có tính đồng bộ, khoa học, được chứng minh tính cấp thiết, khả thi qua khảo nghiệm và khẳng định hiệu quả nâng cao chất lượng giáo viên qua thử nghiệm thực tế. Công trình đóng góp tài liệu có giá trị cho khoa học quản lý giáo dục và công tác chỉ đạo thực tiễn tại các trường THPT chuyên.