Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa, giáo dục nghề nghiệp đóng vai trò hạt nhân trong việc cung ứng nhân lực kỹ thuật chất lượng cao. Tại Trường Cao đẳng Nghề Kinh tế Kỹ thuật Vinatex Nam Định, quy mô đào tạo chính quy ghi nhận mức tăng trưởng 62,6%, từ 1.500 học sinh - sinh viên năm 2008 lên 2.440 học sinh - sinh viên vào năm 2014. Sự gia tăng nhanh chóng về người học tạo ra áp lực lớn lên đội ngũ 160 giảng viên, nhất là khi trường đặt mục tiêu phát triển thành trường Đại học Công nghệ vào năm 2020 sau chặng đường cung cấp gần 100.000 lao động kỹ thuật cho ngành dệt may.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự thiếu hụt cục bộ giảng viên dạy nghề kỹ thuật nòng cốt, cơ cấu chuyên môn mất cân đối và năng lực sư phạm thực hành còn nhiều bất cập. Mục tiêu của nghiên cứu là đánh giá thực trạng toàn diện, chỉ rõ nguyên nhân và đề xuất 5 nhóm giải pháp phát triển đội ngũ giảng viên đồng bộ về số lượng, cơ cấu và chất lượng. Phạm vi nghiên cứu tập trung tại nhà trường trong giai đoạn 2012 - 2015, định hướng chiến lược đến năm 2020.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn rõ nét khi cung cấp luận cứ khoa học để tối ưu tỷ lệ sinh viên trên giảng viên về mức 20 sinh viên trên 1 giảng viên, nâng tỷ lệ giảng viên có trình độ thạc sĩ trở lên đạt trên 40%, đồng thời thúc đẩy tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại khá giỏi từ 37,2% năm 2013 lên trên 45% trong giai đoạn tới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Thuyết Quản lý khoa học của Frederick Winslow Taylor và Thuyết Quản trị hành chính của Henri Fayol nhằm chuẩn hóa quy trình làm việc, tối ưu hóa năng suất và sử dụng hiệu quả nhân sự. Đồng thời, đề tài tiếp cận lý thuyết Quản lý nguồn nhân lực trong giáo dục với 3 trụ cột: thu hút, phát triển tiềm năng và duy trì động lực làm việc bền vững. Nghiên cứu đối sánh 3 mô hình quản lý phát triển đội ngũ gồm mô hình từ trên xuống, mô hình từ dưới lên và mô hình hợp tác kết hợp hài hòa giữa cá nhân giảng viên với mục tiêu tổ chức.

Khung lý thuyết làm rõ 4 khái niệm nền tảng: Quản lý giáo dục, Đội ngũ giảng viên, Cơ cấu đội ngũ và Phát triển đội ngũ giảng viên. Trong đó, chất lượng đội ngũ giảng viên được cấu thành từ 5 yếu tố tương hỗ: số lượng, phẩm chất chính trị, trình độ đào tạo, năng lực chuyên môn - sư phạm và cơ cấu tổ chức bên trong.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ các báo cáo giai đoạn 2008 - 2014 của Phòng Đào tạo và Phòng Tổ chức - Hành chính. Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua điều tra khảo sát thực tế. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 46 cán bộ quản lý và 160 giảng viên thuộc 9 khoa chuyên môn và các phòng ban chức năng.

Phương pháp chọn mẫu toàn bộ (census sampling) được áp dụng nhằm bao quát 100% nhân sự trực tiếp tham gia quản trị và giảng dạy, triệt tiêu sai số chọn mẫu và bảo đảm tính đại diện tuyệt đối. Tác giả kết hợp phương pháp phân tích tài liệu, thống kê mô tả, so sánh tỷ lệ phần trăm và tổng hợp ý kiến chuyên gia. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định lượng kết hợp định tính là nhằm đo lường chính xác mức độ cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp trên thang đo điểm trung bình, tạo cơ sở thực chứng vững chắc cho việc ra quyết định quản lý. Quá trình thu thập và phân tích dữ liệu được thực hiện chặt chẽ từ năm 2012 đến năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô sinh viên tăng 62,6% (từ 1.500 lên 2.440 người trong giai đoạn 2008 - 2014), nhưng tổng số giảng viên chỉ đạt 160 người, trong đó giảng viên cơ hữu là 125 người (chiếm 78,1%) và giảng viên hợp đồng là 35 người (chiếm 21,9%), tạo sức ép lớn lên định mức giờ giảng.

Thứ hai, cơ cấu chuyên môn mất cân đối sâu sắc. Giảng viên tập trung quá đông ở khối ngành kinh tế và khoa học cơ bản với Khoa Kinh tế gồm 42 người và Khoa Tin học - Ngoại ngữ gồm 35 người, chiếm tới 48,1% tổng số giảng viên. Ngược lại, các khoa kỹ thuật nghề mũi nhọn lại có lực lượng rất mỏng: Khoa Dệt - Sợi - Nhuộm có 11 người, Khoa Thiết kế thời trang có 10 người, Khoa Công nghệ May có 10 người, Khoa Điện - Điện tử có 10 người và Khoa Cơ khí chỉ có 9 người.

Thứ ba, cơ cấu giới tính có sự chênh lệch với 87 giảng viên nữ (chiếm 54,4%) và 73 giảng viên nam (chiếm 45,6%), đặt ra yêu cầu về chính sách hỗ trợ thai sản và sắp xếp giờ dạy phù hợp.

Thứ tư, chất lượng tốt nghiệp chuyển biến tích cực khi tỷ lệ Khá - Giỏi tăng từ 30,2% năm học 2008 - 2009 lên 37,2% năm học 2012 - 2013 (tăng 7,0%), tỷ lệ Trung bình giảm từ 28,7% xuống 25,0%. Hơn 80% học sinh - sinh viên tốt nghiệp có việc làm ngay, song tay nghề kỹ thuật bậc cao vẫn cần tiếp tục nâng chuẩn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên bắt nguồn từ lịch sử nâng cấp trường từ cấp trung cấp năm 2003 lên cao đẳng nghề năm 2007, khiến đội ngũ được tiếp nhận từ nhiều nguồn có năng lực thực hành không đồng đều. Giảng viên trẻ có lý thuyết vững nhưng thiếu trải nghiệm sản xuất, trong khi giảng viên lâu năm có kinh nghiệm thực tế nhưng chậm đổi mới phương pháp giảng dạy hiện đại. So với các nghiên cứu tại các trường cao đẳng kỹ thuật thuộc khối công nghiệp, sự khan hiếm giảng viên lành nghề ngành dệt nhuộm và may mặc là thách thức chung của ngành đào tạo nghề.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được biểu đạt trực quan bằng biểu đồ đường thể hiện tốc độ tăng trưởng sinh viên giai đoạn 2008 - 2014 đặt cạnh biểu đồ cột biểu thị số lượng giảng viên, cùng biểu đồ tròn phân tích tỷ trọng mất cân đối giữa các khoa. Đồng thời, bảng ma trận đối sánh điểm trung bình giữa tính cấp thiết và tính khả thi giúp minh chứng sự đồng thuận cao của cán bộ và giảng viên đối với các giải pháp đề xuất. Điều này khẳng định việc chuyển đổi sang mô hình quản lý hợp tác là yêu cầu tất yếu để nâng cao chất lượng đào tạo.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm chuẩn hóa và nâng cao năng lực đội ngũ giảng viên, nghiên cứu đưa ra 5 giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, hoàn thiện chiến lược quy hoạch phát triển đội ngũ giảng viên đến năm 2020. Ban Giám hiệu chủ trì xây dựng đề án vị trí việc làm, đặt mục tiêu chuẩn hóa 100% giảng viên đạt chuẩn nghề nghiệp và đạt tỷ lệ trên 40% có trình độ thạc sĩ trở lên, hoàn thành trong giai đoạn 2015 - 2017.

Thứ hai, tăng cường bồi dưỡng chuyên môn và kỹ năng tay nghề thực hành. Phòng Đào tạo phối hợp cùng các khoa chuyên môn định kỳ cử từ 20% đến 25% giảng viên mỗi năm đi thực tế sản xuất từ 2 đến 3 tháng tại các doanh nghiệp thuộc Tập đoàn Vinatex, triển khai liên tục từ 2015 đến 2020.

Thứ ba, sử dụng hợp lý và phân công lao động khoa học. Trưởng các khoa chuyên môn căn cứ đúng sở trường để giao việc, cắt giảm 15% thủ tục hành chính ngoài giảng dạy, tạo quỹ thời gian cho giảng viên nghiên cứu khoa học, áp dụng từ năm học 2015 - 2016.

Thứ tư, hoàn thiện chế độ chính sách đãi ngộ và thu hút nhân tài. Ban Giám hiệu phối hợp Phòng Tài chính - Kế toán trích từ 10% đến 15% nguồn thu dịch vụ sản xuất để khen thưởng giảng dạy xuất sắc và hỗ trợ 50% đến 100% học phí đào tạo sau đại học giai đoạn 2016 - 2020.

Thứ năm, đổi mới tiêu chuẩn kiểm tra, đánh giá và xếp loại giảng viên theo chuẩn đầu ra. Phòng Nghiên cứu khoa học và Kiểm định chất lượng xây dựng bộ chỉ số đánh giá hiệu quả công việc, thực hiện thử nghiệm năm 2016 và áp dụng chính thức từ năm 2017.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Thứ nhất, Ban Giám hiệu và cán bộ quản lý các trường cao đẳng, trung cấp nghề kỹ thuật. Tài liệu cung cấp quy trình khảo sát thực trạng và khung giải pháp đồng bộ để xây dựng quy hoạch nhân lực, giải quyết bài toán mất cân đối cơ cấu giảng viên.

Thứ hai, Lãnh đạo Tập đoàn Dệt May Việt Nam và các doanh nghiệp trong ngành. Báo cáo mang đến bức tranh thực tế về nguồn lực sư phạm nghề, làm căn cứ đẩy mạnh cơ chế đặt hàng đào tạo và tiếp nhận giảng viên đến thực tập tay nghề công nghệ mới.

Thứ ba, Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục. Luận văn cung cấp hệ thống cơ sở lý luận chặt chẽ, phương pháp luận nghiên cứu thực chứng và bộ dữ liệu phong phú về quản trị nhân lực trong giáo dục nghề nghiệp.

Thứ tư, Các nhà hoạch định chính sách tại Tổng cục Giáo dục nghề nghiệp. Đề tài cung cấp luận cứ thực tiễn để hoàn thiện quy định về tiêu chuẩn nghiệp vụ giảng viên cao đẳng nghề và định mức tỷ lệ sinh viên trên giảng viên phù hợp với khối kỹ thuật công nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

Thực trạng lớn nhất về cơ cấu đội ngũ giảng viên của trường là gì? Điểm bất cập lớn nhất là sự mất cân đối nghiêm trọng giữa các khối ngành. Khoa Kinh tế và Khoa Tin học - Ngoại ngữ có 77 người (chiếm 48,1% toàn trường), trong khi 5 khoa kỹ thuật công nghiệp then chốt như Dệt - Sợi - Nhuộm, May, Thời trang, Cơ khí và Điện chỉ có từ 9 đến 11 giảng viên mỗi khoa.

Tỷ lệ giảng viên hợp đồng chiếm bao nhiêu và tác động ra sao? Giảng viên hợp đồng có 35 người, chiếm 21,9% trên tổng số 160 giảng viên. Tỷ lệ này giúp giải quyết áp lực thiếu nhân sự khi lượng sinh viên tăng 62,6%, nhưng tạo ra thách thức về tính ổn định và tính kế thừa lâu dài của tổ chức.

Mô hình quản lý phát triển giảng viên nào được nghiên cứu khuyến nghị? Nghiên cứu đề xuất áp dụng mô hình quản lý hợp tác. Mô hình này kết hợp hài hòa giữa nhu cầu phát triển cá nhân của giảng viên với mục tiêu chiến lược của trường, giúp nâng cao tính chủ động thay vì áp đặt mệnh lệnh hành chính một chiều.

Chất lượng sinh viên tốt nghiệp thay đổi thế nào qua các năm? Tỷ lệ học sinh - sinh viên tốt nghiệp loại Khá - Giỏi tăng từ 30,2% năm học 2008 - 2009 lên 37,2% năm học 2012 - 2013, trong khi tỷ lệ Trung bình giảm còn 25,0%. Khảo sát cho thấy hơn 80% sinh viên ra trường có việc làm ngay tại doanh nghiệp.

Mục tiêu chuẩn hóa trình độ giảng viên đến năm 2020 là gì? Nhà trường đặt mục tiêu 100% giảng viên đạt chuẩn chức danh nghề nghiệp, trong đó phấn đấu trên 40% đạt trình độ thạc sĩ và 25% đạt trình độ tiến sĩ, tạo nền tảng vững chắc để chuyển đổi thành trường đại học công nghệ.

Kết luận

Nghiên cứu đã giải quyết toàn diện bài toán phát triển đội ngũ giảng viên tại Trường Cao đẳng Nghề Kinh tế Kỹ thuật Vinatex Nam Định:

  • Đánh giá thực trạng 160 giảng viên trước sức ép tăng 62,6% quy mô đào tạo chính quy giai đoạn 2008 - 2014.
  • Chỉ rõ sự mất cân đối cơ cấu khi các khoa kỹ thuật cốt lõi chỉ có 9 đến 11 giảng viên mỗi khoa.
  • Xác lập hệ thống 5 nhóm giải pháp quản trị khoa học từ quy hoạch, bồi dưỡng thực tế, sử dụng, đãi ngộ đến đánh giá.
  • Định hình lộ trình nâng tỷ lệ giảng viên có trình độ sau đại học lên trên 40% phục vụ mục tiêu phát triển thành trường đại học năm 2020.
  • Khẳng định tính ưu việt của mô hình quản lý hợp tác trong môi trường giáo dục nghề nghiệp.

Lộ trình triển khai cần chia thành hai giai đoạn: giai đoạn 2015 - 2017 tập trung hoàn thiện cơ chế quy hoạch và giai đoạn 2017 - 2020 bứt phá nâng cao chất lượng chuyên môn. Cán bộ quản lý tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp hãy ứng dụng ngay hệ thống giải pháp này để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực kỹ thuật cho đất nước.