Tổng quan luận án
Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục của tác giả Nguyễn Văn Sơn, bảo vệ năm 2017 tại Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, mang tiêu đề: "Quản lý quá trình dạy học của trường THPT tỉnh Tuyên Quang trong bối cảnh phân cấp quản lý giáo dục". Công trình được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Tiến Hùng và TS. Vũ Đình Chuẩn.
Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu
Trong công cuộc đổi mới tại Việt Nam, giáo dục được xác định là quốc sách hàng đầu. Mặc dù đạt được những thành tích nổi bật, giáo dục Việt Nam vẫn tồn tại nhiều bất cập: chất lượng còn thấp so với yêu cầu; chú trọng quy mô số lượng hơn chất lượng; hệ thống thiếu đồng bộ, mất cân đối giữa các cấp học và ngành học; giáo dục phổ thông chủ yếu tập trung vào "dạy chữ", chưa chú trọng đúng mức đến "dạy người", kỹ năng sống và "dạy nghề"; chương trình, phương pháp chậm hiện đại hóa. Nguyên nhân then chốt được xác định là công tác quản lý giáo dục còn yếu kém, cơ chế quản lý chậm đổi mới.
Chủ trương của Đảng và Nhà nước, thể hiện qua Thông báo kết luận số 242-TB/TW (ngày 15/4/2009) của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 29-NQ/TW Hội nghị Trung ương 8 Khóa XI, đã khẳng định định hướng đổi mới căn bản công tác quản lý giáo dục theo hướng đẩy mạnh phân cấp, tăng quyền tự chủ và trách nhiệm xã hội cho các cơ sở giáo dục, phát huy vai trò của hội đồng trường và coi trọng quản lý chất lượng.
Tại tỉnh Tuyên Quang, công tác quản lý giáo dục trung học phổ thông (THPT) đã đạt được các kết quả như hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật, kiện toàn thanh tra, triển khai kiểm định chất lượng, thực hiện cuộc vận động "Hai không", phong trào "Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực", thực hiện "3 công khai" và bồi dưỡng hiệu trưởng. Tuy nhiên, quản lý quá trình dạy học tại địa phương vẫn bộc lộ hạn chế trong quản lý môi trường giáo dục, xây dựng và thực thi kế hoạch, tổ chức nhân sự và quản lý tài chính. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả chỉ ra là: các công trình trước đây chưa làm rõ bản chất quản lý quá trình dạy học THPT, chưa xây dựng được hệ thống tiêu chuẩn, tiêu chí đánh giá và quy trình quản lý phù hợp với đặc thù phân cấp quản lý giáo dục để các trường THPT công lập tại Tuyên Quang có thể tự đánh giá và cải tiến.
Mục tiêu và giả thuyết khoa học
- Mục đích nghiên cứu: Nghiên cứu cơ sở lý luận làm tiền đề đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp quản lý quá trình dạy học dựa trên các tiêu chuẩn và quy trình quản lý thành công của trường THPT công lập trong bối cảnh phân cấp quản lý giáo dục tại tỉnh Tuyên Quang.
- Nhiệm vụ/Nội dung nghiên cứu (được đánh số theo văn bản):
- Nội dung 5.1.1: Nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý quá trình dạy học của trường THPT công lập trong bối cảnh phân cấp quản lý giáo dục nhằm phát triển hệ thống tiêu chuẩn và quy trình quản lý thành công.
- Nội dung 5.1.2: Đánh giá thực trạng quản lý quá trình dạy học của trường THPT công lập tỉnh Tuyên Quang dựa trên hệ thống tiêu chuẩn.
- Nội dung 5.1.3: Đề xuất các giải pháp quản lý quá trình dạy học; xin ý kiến khảo nghiệm về tính cần thiết và khả thi của các giải pháp; thử nghiệm tính khả thi của hệ thống tiêu chuẩn quản lý quá trình dạy học thành công tại trường THPT công lập Tuyên Quang.
- Giả thuyết khoa học: Các trường THPT nói chung và tại Tuyên Quang nói riêng gặp khó khăn trong việc đo lường, đánh giá điểm mạnh, hạn chế, cơ hội và thách thức. Nếu nghiên cứu phát triển và đề xuất được bộ tiêu chuẩn gắn liền với quy trình quản lý thành công phù hợp, khả thi, đáp ứng các đặc trưng phân cấp, các trường sẽ có công cụ tự đánh giá định kỳ để phát huy thế mạnh, khắc phục hạn chế, tận dụng cơ hội và giảm thiểu rủi ro, từ đó nâng cao chất lượng dạy học.
Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học của trường THPT.
- Đối tượng nghiên cứu: Quản lý quá trình dạy học dựa trên các tiêu chuẩn và quy trình quản lý quá trình dạy học thành công của trường THPT công lập trong bối cảnh phân cấp quản lý giáo dục của tỉnh Tuyên Quang.
- Đối tượng khảo sát: Cán bộ quản lý (CBQL), giáo viên (GV), học sinh (HS) và cha mẹ học sinh (CMHS) của các trường THPT công lập.
- Phạm vi nghiên cứu: Luận án giới hạn nghiên cứu tại các trường THPT công lập hệ đại trà bình thường trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang; không khảo sát các loại hình trường chuyên, trường năng khiếu hay trường phổ thông có nhiều cấp học. Dữ liệu thực trạng tập trung trong giai đoạn 3 năm và giai đoạn tài chính 2010–2015.
Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án
Luận án đã tổng quan và phân loại các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo 4 nhóm nội dung chính:
| Hướng nghiên cứu tổng quan |
Các tác giả và công trình tiêu biểu được trích dẫn |
Nội dung trọng tâm được kế thừa |
| Phân cấp quản lý giáo dục phổ thông |
- Nghiên cứu về 3 câu hỏi phân cấp [26, 32]
- Tự chủ và trách nhiệm xã hội [60, 67, 69]
- Thách thức thế kỷ XXI [49, 58, 76]
- Quản lý kiến thức [73, 74] |
Phân cấp đòi hỏi trả lời: Phân cấp cái gì? Phân cấp cho ai/cấp nào? Phân cấp như thế nào? Tự chủ phải đi liền trách nhiệm giải trình với cấp trên, cấp dưới, bên ngoài (HS, CMHS, cộng đồng) và trách nhiệm nghề nghiệp. Người quản lý phải kiêm vai trò quản lý kiến thức. |
| Văn hóa nhà trường và môi trường giáo dục |
- Nghiên cứu lý luận phát triển văn hóa nhà trường [25]
- Mối quan hệ Nhà trường – Gia đình – Cộng đồng [15, 16, 35, 36] |
Bản chất quản lý dạy học là thiết lập và duy trì môi trường giáo dục tích cực với tính hợp tác, tính đồng nghiệp và hiệu quả; lãnh đạo tham dự và ủy quyền ra quyết định. |
| Hội đồng trường và quản lý dựa vào nhà trường (SBM) |
- Nghiên cứu Hội đồng trường THPT [27, 23]
- Quản lý dựa vào nhà trường (SBM) [22, 23, 54, 59, 65] |
Thiết lập Hội đồng trường nhằm thể chế chế hóa sự tham gia của cộng đồng, trao quyền tự chủ về chuyên môn, nhân sự, tài chính đi đối với việc cam kết trách nhiệm đầu ra. |
| Mô hình và vai trò lãnh đạo dạy học |
- Mô hình quản lý quá trình dạy học [22, 26, 62, 66, 70]
- MacNiel và McClanahan (2005) [68]
- Lãnh đạo dạy học chia sẻ [13, 39, 51, 61] |
Quản lý quá trình dạy học gồm 4 thành tố: Bối cảnh, Đầu vào, Lớp học & HĐGD, Đầu ra. Hiệu trưởng phải chuyển đổi từ nhà quản lý hành chính sang nhà lãnh đạo quá trình dạy học. |
Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết
Mặc dù các công trình tiền nhiệm đã nhận diện mô hình và các nhân tố ảnh hưởng, việc áp dụng vào điều kiện cụ thể của các trường THPT công lập tại tỉnh miền núi như Tuyên Quang vẫn chưa được giải quyết đầy đủ. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống về việc thiết lập một khung lý luận hoàn chỉnh, xây dựng bộ công cụ đo lường (tiêu chuẩn, tiêu chí, chỉ báo) và quy trình tự đánh giá cho phép nhà trường tự kiểm soát và điều chỉnh hoạt động dạy học trong bối cảnh phân cấp.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết và các khái niệm công cụ
Luận án vận dụng hệ thống các khái niệm và mô hình lý thuyết cốt lõi sau:
- Quản lý giáo dục và Quản lý nhà nước về giáo dục: Quản lý giáo dục là sự tác động có tổ chức, có mục đích của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý nhằm sử dụng hiệu quả các nguồn lực. Quản lý nhà nước về giáo dục là việc thực thi quyền lực công nhằm phân bổ hợp lý trách nhiệm, quyền lực và trách nhiệm giải trình tại tất cả các cấp.
- Quản lý trường THPT và Quản lý quá trình dạy học: Quản lý quá trình dạy học là trọng tâm của quản lý trường học, được định nghĩa là cách thức tổ chức không gian vật chất, người học, nguồn lực và thiết bị nhằm thực hiện mục tiêu dạy học. Trọng tâm của quá trình này là Quản lý lớp học và Hoạt động giáo dục (HĐGD).
- Bản chất của quản lý lớp học và HĐGD: Là quá trình phát triển (thiết lập, thực hiện, điều chỉnh) và duy trì môi trường giáo dục/học tập tích cực. Môi trường này bao gồm:
- Không gian vật chất: Bố trí lớp học ấm áp, thân thiện, dễ tiếp cận tài liệu, hạn chế yếu tố gây xao nhãng.
- Không gian học thuật: Làm rõ kỳ vọng về kết quả giáo dục (kết quả học tập và quy định hành vi) và xây dựng bầu không khí tạo động lực học tập dựa trên hai yếu tố then chốt là giá trị (nhận thức được ý nghĩa việc học) và nỗ lực (đầu tư thời gian, năng lượng).
- Mô hình dạy học: Tác giả phân tích sự chuyển dịch qua 4 mô hình:
- Mô hình đường kẻ: Môn học $\rightarrow$ Giảng dạy $\rightarrow$ Học tập $\rightarrow$ Kết quả (lấy giáo viên làm trung tâm, học sinh thụ động).
- Mô hình chu kỳ: Môn học, Giảng dạy, Học tập, Kết quả liên kết dạng vòng tròn khép kín, có ứng dụng công nghệ.
- Mô hình định hướng kết quả: Xuất phát từ kỹ năng cần thiết $\rightarrow$ Thiết kế quá trình $\rightarrow$ Giảng dạy/Hướng dẫn $\rightarrow$ Học tập (lấy học sinh làm trung tâm).
- Mô hình thực hiện của quá trình dạy học: Cấu trúc gồm 4 thành tố tương tác: Bối cảnh, Đầu vào, Quá trình/Hoạt động dạy học, Đầu ra.
- Đặc trưng của hệ thống phân cấp QLGD hiệu quả: Bao gồm 5 đặc tính cốt lõi: Tính đáp ứng, Tính chịu trách nhiệm, Tính tham dự, Tính minh bạch (công khai thông tin) và Tính tự chủ cho cấp cơ sở.
Tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
- Cách tiếp cận:
- Tiếp cận hệ thống: Xem quản lý quá trình dạy học là một phân hệ chỉnh thể, bao gồm bối cảnh, đầu vào, quá trình và đầu ra.
- Tiếp cận lịch sử/logic: Phân tích thực tiễn trong quá khứ, hiện tại và xu hướng tương lai.
- Tiếp cận so sánh: Đối chiếu các mô hình quốc tế và trong nước để rút ra bài học kinh nghiệm.
- Phương pháp nghiên cứu:
- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: Thu thập, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa các văn bản chính sách và tài liệu học thuật.
- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Điều tra bằng bảng hỏi (phiếu khảo sát ý kiến CBQL, GV, HS, CMHS), phỏng vấn sâu, quan sát, trao đổi chuyên môn, hội thảo chuyên gia và thử nghiệm giải pháp.
- Nhóm phương pháp xử lý dữ liệu: Dữ liệu định lượng được phân tích thống kê toán học bằng phần mềm SPSS (Statistical Package for Social Studies) và Microsoft Excel; dữ liệu định tính được phân tích thông qua các thao tác logic và đối sánh thực chứng.
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý quá trình dạy học của trường trung học phổ thông trong bối cảnh phân cấp quản lý giáo dục
Chương 1 hệ thống hóa các vấn đề lý luận về phân cấp quản lý và quản lý dạy học. Tác giả chỉ ra rằng phân cấp và tập trung là hai mặt của một thể thống nhất; phân cấp không đồng nghĩa với buông lỏng mà là phân định rõ quyền hạn ra quyết định cho cấp trường đi đôi với cơ chế giải trình minh bạch.
Nội dung trọng tâm của chương là làm rõ bản chất quản lý lớp học và HĐGD: không đơn thuần là kiểm soát hành vi mà là xây dựng môi trường học tập tích cực. Quá trình này bắt đầu từ việc xác lập kỳ vọng đầu năm học, duy trì sự gắn kết giữa quản lý và giảng dạy, xử lý linh hoạt các tình huống sư phạm, đến việc giảm thiểu thời gian "chết" trong lớp học. Chương 1 đặt nền móng cho việc xác định các nhân tố tác động đến quản lý dạy học, gồm: hành vi GV và HS, đặc điểm đầu vào của HS/GV, đặc trưng gia đình và cộng đồng, cùng hệ thống chính sách quản lý nhà nước.
Từ khung lý thuyết 4 thành tố (Bối cảnh – Đầu vào – Quá trình – Đầu ra), tác giả khái quát cấu trúc hệ thống đánh giá thành công của quản lý dạy học trường THPT, làm căn cứ thiết kế công cụ khảo sát thực trạng và giải pháp.
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| KHUNG LÝ THUYẾT VỀ MÔ HÌNH THỰC HIỆN CỦA QUÁ TRÌNH DẠY HỌC |
| |
| [ BỐI CẢNH ] ---> [ ĐẦU VÀO ] ---> [ QUÁ TRÌNH / HOẠT ĐỘNG ] ---> [ ĐẦU RA ] |
| (Kinh tế, (Giáo viên, (Quản lý lớp học & (Kết quả HT, |
| chính sách, Học sinh, HĐGD, Môi trường GD, kết quả rèn |
| cộng đồng) CSVC, kinh phí) Tương tác GV - HS) luyện, KNS) |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
Chương 2: Thực trạng quản lý quá trình dạy học của các trường trung học phổ thông công lập Tuyên Quang trong bối cảnh phân cấp quản lý giáo dục
Chương 2 trình bày bức tranh toàn diện về giáo dục THPT tỉnh Tuyên Quang dựa trên số liệu thứ cấp và dữ liệu khảo sát thực chứng:
-
Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và quy mô giáo dục: Phân tích đặc thù tỉnh miền núi với nhiều thành phần dân tộc thiểu số (DTTS). Luận án tổng hợp mạng lưới trường lớp giai đoạn khảo sát qua các bảng thống kê:
- Số lượng học sinh các cấp học phổ thông và quy mô trường lớp THPT (Bảng 2.1, Bảng 2.3).
- Chất lượng giáo dục thể hiện qua: kết quả thi tốt nghiệp THPT (Bảng 2.4), thi học sinh giỏi cấp tỉnh (Bảng 2.5), thi học sinh giỏi cấp quốc gia (Bảng 2.6) và kết quả học sinh trúng tuyển đại học, cao đẳng, trung cấp chuyên nghiệp, học nghề (Bảng 2.7).
- Thực trạng đội ngũ: số lượng, cơ cấu trình độ đào tạo của CBQL, nhà giáo và nhân viên (Bảng 2.8); kết quả đánh giá xếp loại theo Luật Cán bộ, công chức, Luật Viên chức (Bảng 2.9) và theo Chuẩn nghề nghiệp giáo viên (Bảng 2.9b).
- Thực trạng cơ sở vật chất, phòng học và kinh phí chi ngân sách cho giáo dục giai đoạn 2010–2015 (Bảng 2.10, Bảng 2.11).
-
Kết quả khảo sát thực trạng quản lý quá trình dạy học:
Khảo sát được triển khai trên 4 nhóm khách thể (CBQL, GV, HS, CMHS) nhằm đánh giá toàn diện các mặt hoạt động:
- Quản lý đầu ra và sự hài lòng của các bên liên quan: Đánh giá kết quả đầu ra, mức độ đáp ứng chuẩn đầu ra và phản hồi từ xã hội.
- Lập kế hoạch và quản lý hoạt động dạy học của GV: Khảo sát công tác phân công chuyên môn, quản lý hồ sơ bài giảng, đổi mới phương pháp giảng dạy và tổ chức HĐGD trải nghiệm sáng tạo.
- Ý kiến đánh giá của HS và CMHS: Khảo sát cảm nhận của HS về chất lượng giảng dạy của GV, việc tổ chức các hoạt động ngoại khóa (Bảng 2.12); đánh giá của CMHS và cộng đồng về các biện pháp hỗ trợ học tập (Bảng 2.13) và môi trường giáo dục nhà trường (Bảng 2.14).
- Cấu trúc tổ chức, cơ chế quản lý và bảo đảm chất lượng: Đánh giá thực trạng quản lý đầu vào HS, bảo đảm năng lực đội ngũ GV, trang thiết bị CSVC và tài chính; việc thu thập thông tin phản hồi từ các bên liên quan.
Chương 2 kết luận: Mặc dù đã có chuyển biến tích cực trong việc duy trì kỷ cương và tỷ lệ tốt nghiệp, công tác quản lý dạy học tại các trường THPT công lập Tuyên Quang vẫn còn nặng tính hành chính, thiếu tiêu chuẩn định lượng cụ thể, hoạt động của Hội đồng trường còn hình thức, mối liên kết Nhà trường – Gia đình – Xã hội chưa thực chất và chưa phát huy đầy đủ tính chủ động trong điều kiện phân cấp.
Chương 3: Giải pháp quản lý quá trình dạy học của trường trung học phổ thông Tuyên Quang trong bối cảnh phân cấp quản lý giáo dục
Dựa trên nguyên tắc xuất phát từ đường lối chính sách, đảm bảo tính hệ thống, tính thực tiễn và tính khả thi, tác giả đề xuất hệ thống 5 giải pháp quản lý đồng bộ:
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| HỆ THỐNG 5 GIẢI PHÁP QUẢN LÝ QUÁ TRÌNH DẠY HỌC (LUẬN ÁN ĐỀ XUẤT) |
| |
| [Giải pháp 1] Bộ tiêu chuẩn, tiêu chí, chỉ báo đánh giá quản lý dạy học |
| [Giải pháp 2] Quy trình tự đánh giá quản lý quá trình dạy học |
| [Giải pháp 3] Cân bằng giữa tập trung và phân cấp trong quản lý nhà trường |
| [Giải pháp 4] Tăng cường quan hệ Nhà trường - Gia đình - Xã hội qua Hội đồng trường|
| [Giải pháp 5] Phát triển trường THPT thành tổ chức/nhà trường học tập |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
-
Giải pháp 1: Đề xuất bộ tiêu chuẩn và thang đo/đánh giá quản lý quá trình dạy học trường THPT Tuyên Quang.
Bộ công cụ được cấu trúc thành 05 tiêu chuẩn, 12 tiêu chí và 61 chỉ báo chi tiết:
- Tiêu chuẩn 1: Quản lý bối cảnh (tiêu chí về văn hóa nhà trường, môi trường xã hội).
- Tiêu chuẩn 2: Quản lý đầu vào (tiêu chí về tuyển sinh/đầu vào học sinh, chuẩn bị đội ngũ giáo viên, điều kiện CSVC và tài chính).
- Tiêu chuẩn 3: Quản lý lớp học và HĐGD (tiêu chí về lập kế hoạch dạy học, quản lý hoạt động giảng dạy của GV, hỗ trợ học tập của HS, môi trường học tập tích cực).
- Tiêu chuẩn 4: Quản lý đầu ra (tiêu chí về kết quả học lực, hạnh kiểm, kỹ năng sống và sự hài lòng của CMHS/cộng đồng).
- Tiêu chuẩn 5: Hệ thống bảo đảm và kiểm định chất lượng (tiêu chí về thu thập thông tin phản hồi, đánh giá định kỳ).
-
Giải pháp 2: Quy trình tự đánh giá quản lý quá trình dạy học.
Xác lập quy trình các bước khép kín: Thành lập hội đồng tự đánh giá $\rightarrow$ Thu thập minh chứng theo 61 chỉ báo $\rightarrow$ Phân tích, chấm điểm $\rightarrow$ Xác định điểm mạnh, hạn chế $\rightarrow$ Xây dựng kế hoạch cải tiến chất lượng.
-
Giải pháp 3: Cân bằng giữa tập trung và phân cấp trong quản lý quá trình dạy học.
Phân định rõ trách nhiệm: Sở GD&ĐT ban hành khung chuẩn, kiểm tra giám sát; Hiệu trưởng và nhà trường được trao quyền tự chủ về phân phối chương trình, bố trí nhân sự, sử dụng kinh phí và chịu trách nhiệm giải trình kết quả giáo dục.
-
Giải pháp 4: Tăng cường mối quan hệ “Nhà trường – Gia đình/CMHS – Cộng đồng” thông qua cải tiến hoạt động của Hội đồng trường.
Kiện toàn cơ cấu Hội đồng trường với sự tham gia thực chất của đại diện CMHS, chính quyền địa phương và doanh nghiệp; phát huy vai trò giám sát, huy động nguồn lực và phản biện xã hội.
-
Giải pháp 5: Phát triển trường THPT Tuyên Quang thành nhà trường học tập (Learning Organization).
Xây dựng môi trường khuyến khích GV tự học, nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng, chia sẻ tri thức qua sinh hoạt tổ chuyên môn và quản trị kiến thức nội bộ.
Khảo nghiệm và thử nghiệm giải pháp:
- Khảo nghiệm: Tác giả tổ chức lấy ý kiến chuyên gia, CBQL và GV (Bảng 3.1) về tính cần thiết và tính khả thi của 5 giải pháp (Biểu đồ 3.1 đến 3.5). Kết quả xử lý số liệu xác nhận độ tương thích cao giữa mức độ cần thiết và tính khả thi.
- Thử nghiệm: Triển khai thử nghiệm Giải pháp 1 (áp dụng Bộ tiêu chuẩn, tiêu chí, chỉ báo để tự đánh giá) tại một số trường THPT công lập trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang (Bảng 3.2). Kết quả thử nghiệm khẳng định tính khả thi và độ tin cậy của bộ công cụ trong thực tế quản lý.
Kết quả và những đóng góp mới
Đóng góp về mặt lý luận
- Hệ thống hóa và phát triển khung lý luận về quản lý quá trình dạy học cấp THPT theo tiếp cận quản lý chất lượng và bối cảnh phân cấp quản lý giáo dục.
- Xác định rõ bản chất của quản lý lớp học và HĐGD là quá trình thiết lập, thực thi và duy trì môi trường giáo dục/học tập tích cực (gồm không gian vật chất và không gian học thuật tạo động lực).
- Xây dựng mô hình tương tác giữa 4 thành tố quản lý (Bối cảnh – Đầu vào – Quá trình – Đầu ra) tích hợp 5 đặc tính phân cấp: tính đáp ứng, tính chịu trách nhiệm, tính tham dự, tính minh bạch và tính tự chủ.
Đóng góp về mặt thực tiễn
- Phác thảo bức tranh thực trạng chân thực về công tác phát triển giáo dục THPT và quản lý dạy học tại các trường THPT công lập tỉnh Tuyên Quang giai đoạn 2010–2015 thông qua hệ thống số liệu khảo sát đa chiều (CBQL, GV, HS, CMHS).
- Xây dựng hoàn chỉnh Bộ công cụ đánh giá gồm 05 tiêu chuẩn, 12 tiêu chí và 61 chỉ báo gắn liền với quy trình tự đánh giá phục vụ công tác quản lý quá trình dạy học tại trường THPT.
- Đề xuất hệ thống 5 giải pháp quản lý đồng bộ, đã được khảo nghiệm về tính cần thiết, tính khả thi và thử nghiệm thực tế đạt kết quả tích cực.
Kiến nghị và giải pháp đề xuất
- Đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo: Tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý về phân cấp quản lý trường phổ thông; ban hành chuẩn hướng dẫn về tự đánh giá quá trình dạy học; tạo cơ chế trao quyền tự chủ thực chất về chuyên môn và nhân sự cho cấp cơ sở.
- Đối với UBND tỉnh và Sở GD&ĐT Tuyên Quang: Tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị đồng bộ; tổ chức bồi dưỡng năng lực quản trị trường học và quản lý quá trình dạy học cho đội ngũ hiệu trưởng THPT theo chuẩn mới; chỉ đạo áp dụng bộ tiêu chuẩn và quy trình tự đánh giá vào các trường THPT công lập.
- Đối với các trường THPT: Kiện toàn tổ chức và phát huy vai trò Hội đồng trường; triển khai tự đánh giá định kỳ bằng bộ tiêu chí; xây dựng văn hóa nhà trường lành mạnh, khuyến khích giáo viên đổi mới phương pháp và nâng cao trách nhiệm giải trình trước xã hội.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế: Luận án chỉ tập trung khảo sát và thực nghiệm tại các trường THPT công lập đại trà trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang; chưa mở rộng sang các trường chuyên biệt (THPT chuyên, Phổ thông dân tộc nội trú, Phổ thông dân tộc bán trú) hoặc trường ngoài công lập. Trong khuôn khổ thời gian và nguồn lực, phần thực nghiệm mới chỉ tiến hành thử nghiệm đối với Giải pháp 1 (áp dụng Bộ tiêu chuẩn, tiêu chí, chỉ báo).
- Hướng nghiên cứu tiếp:
- Mở rộng phạm vi nghiên cứu và khảo nghiệm bộ tiêu chuẩn đối với các loại hình trường THPT chuyên biệt, trường liên cấp tại các tỉnh miền núi phía Bắc.
- Tiếp tục thử nghiệm đồng bộ các giải pháp còn lại (Giải pháp 2, 3, 4, 5), đặc biệt là mô hình tổ chức Hội đồng trường và mô hình "nhà trường học tập" trong giai đoạn triển khai Chương trình giáo dục phổ thông mới.
Giá trị tham khảo
Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:
- Cán bộ quản lý giáo dục (Sở GD&ĐT, Phòng GD&ĐT, Ban giám hiệu THPT): Có thể khai thác trực tiếp Bộ tiêu chuẩn 5 tiêu chuẩn, 12 tiêu chí, 61 chỉ báo và quy trình tự đánh giá tại Chương 3 để làm công cụ kiểm tra, giám sát nội bộ và đo lường chất lượng dạy học hàng năm.
- Nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Quản lý giáo dục: Kế thừa khung lý luận về phân cấp quản lý giáo dục, mô hình quản lý lớp học/HĐGD, cũng như phương pháp luận kết hợp định tính - định lượng xử lý bằng SPSS và Excel.
- Cơ quan hoạch định chính sách giáo dục địa phương: Cung cấp căn cứ thực tiễn từ số liệu khảo sát Tuyên Quang để ban hành chính sách phân bổ ngân sách, bồi dưỡng giáo viên và đổi mới cơ chế hoạt động của Hội đồng trường THPT.
Câu hỏi thường gặp
1. Luận án xác định bản chất của quản lý quá trình dạy học trường THPT là gì?
Theo luận án, bản chất cốt lõi của quản lý quá trình dạy học (trọng tâm là quản lý lớp học và HĐGD) là thiết lập/phát triển và duy trì môi trường giáo dục/học tập tích cực. Môi trường này bao gồm cả không gian vật chất (bố trí phòng học thân thiện, tiện ích) và không gian học thuật (xác lập rõ kỳ vọng về kết quả giáo dục, quy định hành vi và tạo dựng bầu không khí khơi dậy động lực học tập dựa trên giá trị và nỗ lực của học sinh).
2. Bộ tiêu chuẩn đánh giá quản lý quá trình dạy học do tác giả đề xuất gồm những cấu phần nào?
Bộ công cụ được xây dựng tại Chương 3 gồm 05 tiêu chuẩn, 12 tiêu chí và 61 chỉ báo đo lường, bao quát toàn diện các thành tố: Quản lý bối cảnh, Quản lý đầu vào, Quản lý lớp học và HĐGD, Quản lý đầu ra và Hệ thống bảo đảm/kiểm định chất lượng giáo dục.
3. Hệ thống phân cấp quản lý giáo dục phổ thông hiệu quả cần đảm bảo những đặc trưng cơ bản nào?
Văn bản luận án chỉ ra 5 đặc trưng cơ bản gắn bó mật thiết: (1) Tính đáp ứng; (2) Tính chịu trách nhiệm (trách nhiệm xã hội và giải trình); (3) Tính tham dự (của GV, HS, CMHS và cộng đồng); (4) Tính minh bạch (công khai thông tin); và (5) Tính tự chủ của cơ sở giáo dục.
4. Dữ liệu thực trạng và các giải pháp của luận án được xử lý và kiểm định bằng các công cụ nào?
Luận án sử dụng phương pháp khảo sát bằng bảng hỏi kết hợp phỏng vấn sâu và hội thảo chuyên gia. Dữ liệu định lượng được xử lý qua phần mềm thống kê SPSS (Statistical Package for Social Studies) và Microsoft Excel. Các giải pháp được kiểm định thông qua khảo nghiệm tính cần thiết/tính khả thi và thử nghiệm thực tế bộ tiêu chuẩn tại trường THPT.
5. Phạm vi nghiên cứu của luận án có áp dụng cho trường THPT chuyên không?
Không. Tác giả đã xác định rõ trong phần phạm vi nghiên cứu: đề tài chỉ giới hạn khảo sát và nghiên cứu tại các trường THPT công lập bình thường (đại trà), không nghiên cứu các loại hình trường chuyên, trường năng khiếu hay trường phổ thông nhiều cấp học.
Kết luận
Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Văn Sơn đã giải quyết một cách có hệ thống vấn đề lý luận và thực tiễn về quản lý quá trình dạy học tại các trường THPT công lập tỉnh Tuyên Quang trong bối cảnh phân cấp quản lý giáo dục. Bằng cách tiếp cận hệ thống và phương pháp nghiên cứu kết hợp định tính - định lượng, công trình đã xây dựng thành công Bộ tiêu chuẩn gồm 5 tiêu chuẩn, 12 tiêu chí, 61 chỉ báo kèm quy trình tự đánh giá và 5 nhóm giải pháp quản lý khả thi. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và công cụ thực hành quản trị giá trị cho các nhà quản lý giáo dục phổ thông tại địa phương trong việc nâng cao chất lượng dạy học và đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục.
