phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo. 9 Luan van CHƢƠNG 1 TIẾP CẬN LÝ LUẬN VỀ ĐỔI MỚI NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP GIẢNG DẠY CÁC MÔN KHOA HỌC LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ 1. Những vấn đề chung về nội dung và phƣơng pháp dạy học lý luận chính trị ở đại học Thuật ngữ“nội dung” trong tiếng Anh là “contents”, trong tiếng Pháp là “contenu”. Thuật ngữ “phƣơng pháp” trong tiếng Anh là “method”, trong tiếng Pháp là “methode”.
Thuật ngữ “ phƣơng pháp” trong tiếng Hi lạp: “Methodos”, có nghĩa là con đƣờng, cách thức vận động của một sự vật, hiện tƣợng. Nội dung dạy học là tập hợp tất cả các mặt, các yếu tố, các quá trình của hệ thống tri thức lý luận khoa học trong một lĩnh vực khoa học nhất định. Nội dung dạy học của khoa học lý luận chính trị là là tập hợp tất cả các yếu tố, các mặt, các quá trình trong lĩnh vực tri thức khoa học lý luận chính trị theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo ở bậc đại học. Trong bất kỳ một đối tƣợng khoa học nào, thì vấn đề nội dung dạy học tất yếu tồn tại trong mối quan hệ thống nhất với phƣơng pháp dạy học.
Vấn đề phƣơng pháp đƣợc đề cập sớm và khá nhiều trong triết học, trong đó có hƣớng tiếp cận của nhà Triết học Đức, G.Heghen (1770 - 1831) và nhà Triết học duy vật biện chứng, ngƣời sáng lập chủ nghĩa Mác,C. Cả hai hƣớng tiếp cận này đều rất có ý nghĩa cho việc lựa chọn và sử dụng phƣơng pháp, phƣơng tiện trong dạy học. Hêghen,lý luận đƣợc tóm tắt trong phƣơng pháp, phƣơng pháp là hình thức vận động của nội dung sự vật. Mỗi sự vật đều có bản chất của nó và đƣợc thể hiện qua những hình thức nhất định, hình thức không bao giờ tồn tại tách rời nội dung và đồng thời nội dung cũng không tồn tại tách rời hình thức vận động của nó.
Mỗi sự vật trong quá trình tồn tại đều gắn với một hình thức vận động đặc trƣng. Vận dụng cách tiếp cận về phƣơng pháp của Hêghen vào 10 Luan van dạy học cho ta phƣơng pháp luận rất quan trọng. Mỗi nội dung dạy học sẽ có một phƣơng pháp đặc thù mang lại hiệu quả cao nhất mà không thể thay thế bằng các phƣơng pháp khác. Do đó, không thể nói rằng PPDH này tốt, PPDH kia không tốt mà cần phải xác định, với nội dung này thì PPDH phù hợp với nó là gì.
Cách tiếp cận của Hêghen cho thấy, muốn xác định và sử dụng PPDH tối ƣu, trƣớc hết phải trả lời câu hỏi dạy cái gì? Sau đó mới đến câu hỏi dạy nhƣ thế nào? Tức là cách dạy phải luôn phù hợp với nội dung dạy học. Sự thay đổi nội dung sẽ dẫn đến thay đổi PPDH và hình thành phƣơng thức dạy học mới. Cũng về vấn đề phƣơng pháp, chúng ta tiếp thu chỉ dẫn của C.Mác theo một hƣớng khác.Mác cho rằng: Các thời đại kinh tế khác nhau không phải là ở chỗ chúng sản xuất ra cái gì, mà là ở chỗ chúng sản xuất bằng cách nào với tƣ liệu lao động nào. Mỗi một hoạt động đều có cấu trúc ba thành phần: chủ thể hoạt động; đối tƣợng và tƣ liệu (phƣơng tiện) lao động, trong đó, phƣơng pháp và phƣơng tiện là thƣớc đo trình độ lao động.
Cách tiếp cận này của C.Mác cho ta thấy trong dạy học, phƣơng pháp có tính độc lập tƣơng đối với nội dung và trình độ, hiệu quả của hoạt động dạy học đƣợc quyết định bởi phƣơng pháp và phƣơng tiện dạy học. Ngoài ra, đối với một nội dung dạy học sẽ có nhiều phƣơng pháp để triển khai, trong đó luôn có một phƣơng pháp tốt nhất. Vì vậy, muốn đạt hiệu quả cao trong dạy học phải trả lời đƣợc câu hỏi: Phƣơng pháp nào là tối ƣu nhất? Phƣơng tiện nào là tốt nhất trong quá trình chuyển tải nội dung bài dạy đến với ngƣời học? Hai cách tiếp cận có tính chất phƣơng pháp luận của G.Mác cho ta những bài học quý báu để áp dụng vào quá trình dạy học. Theo đó, phƣơng pháp không phải là hình thức bên ngoài nội dung, mà bao giờ cũng là sự biểu hiện bên trong của nội dung, do nội dung quy định, hay phƣơng pháp là phƣơng pháp của nội dung, là cách thức thực hiện nội dung.
Vì thế, tùy theo tính đặc thù của tri thức môn học mà đòi hỏi phải sử dụng những PPDH phù hợp. Những PPDH này có tác dụng hỗ trợ lẫn nhau hợp thành hệ thống các PPDH nhằm chuyển tải những nội dung tri thức khoa học của môn học đó tới ngƣời học. 11 Luan van Từ góc độ lý luận chung mang tính phổ biến, PPDH không phải là một thực thể độc lập, tồn tại vì mục đích tự thân mà chỉ là hình thức vận động của một hoạt động đặc thù: hoạt động dạy học. Vì vậy, PPDH phải đƣợc xem xét theo nghĩa chung nhất là những con đƣờng, cách thức tiến hành hoạt động dạy học.
Trong hoạt động dạy học, phương pháp được hiểu là cách thức tiến hành các hoạt động của người dạy và người học nhằm thực hiện một nội dung dạy học đã được xác định. Mỗi PPDH cụ thể là một cơ cấu nhiều tầng bao gồm bốn nhân tố có quan hệ nhân quả với nhau: tầng phƣơng pháp luận (hƣớng tiếp cận đối tƣợng); tầng lý luận (nội dung lý luận của phƣơng pháp); tầng kỹ thuật (hệ thống biện pháp kỹ thuật) và tầng nghệ thuật (các thủ pháp nghệ thuật có tính sáng tạo). + Tầng phương pháp luận Trƣớc khi triển khai một hoạt động dạy học nào đó, cả ngƣời dạy và ngƣời học đều phải xác định hƣớng tiếp cận đến đối tƣợng của mình. Câu hỏi trung tâm ở đây là mục đích của hoạt động dạy học là gì? Dạy học hƣớng đến hình thành kĩ năng hành động (hành vi) hoặc cung cấp tri thức cho ngƣời học hoặc hƣớng đến phát triển nhân cách của họ? Đó là cơ sở để xây dựng các nguyên tắc tác động.
Quan điểm hay hƣớng tiếp cận đối tƣợng quyết định việc lựa chọn PPDH cụ thể và các phƣơng tiện dạy học phù hợp. + Tầng lý luận Nội dung lý luận của PPDH bao gồm sự mô tả toàn bộ nội dung của PPDH, cơ sở lý luận của phƣơng pháp, các biện pháp tiến hành; từ mục đích, chức năng, tính chất, nguyên tắc, cách thức triển khai đến những gợi ý có tính linh hoạt khi sử dụng các biện pháp dạy học. Nội dung lý luận của phƣơng pháp cũng đề cập đến việc đánh giá ƣu điểm và hạn chế của phƣơng pháp, phạm vi sử dụng hiệu quả, những yêu cầu về phía ngƣời dạy và ngƣời học khi tiến hành phƣơng pháp này. Việc hiểu sâu sắc và thấu đáo nội dung lý luận của phƣơng pháp sẽ giúp ngƣời dạy và ngƣời học có cơ sở lý luận vững chắc để triển khai các biện pháp dạy và học trong thực tiễn.
12 Luan van + Tầng kĩ thuật Nội dung lý luận của phƣơng pháp dù đầy đủ, sâu sắc đến đâu cũng mới chỉ là hình thái lý luận chứ chƣa phải là PPDH trong thực tiễn. Điều quyết định cho sự tồn tại trong hiện thực và hiệu quả của PPDH là hệ thống các biện pháp dạy học. Đó là toàn bộ cách thức tác động cụ thể của ngƣời dạy và ngƣời học vào đối tƣợng dạy học, qua đó thực hiện đƣợc nhiệm vụ dạy học, để ngƣời học nắm vững các nguyên lý cơ bản của nội dung, từ đó vận dụng có hiệu quả vào hoạt động thực tiễn. Toàn bộ cách thức tác động này gắn liền với hệ thống các công cụ kỹ thuật (bao gồm các biểu đồ, các bảng tƣ liệu, tranh ảnh, bản đồ, mô hình, máy tính dạy học và các phƣơng tiện kĩ thuật khác) và đƣợc phân chia thành các tiểu hệ thống, trong đó, các biện pháp cụ thể kết hợp với nhau theo logic tuyến tính, tạo thành quy trình chặt chẽ.
Vì vậy, trong thực tiễn dạy học, một mặt phải xác định đầy đủ các bình diện thao tác, đồng thời phải thiết lập đƣợc quy trình các thao tác trong từng bình diện đó. + Tầng nghệ thuật Các biện pháp kĩ thuật khi đƣợc thực hiện sẽ có xu hƣớng dẫn đến máy móc trong hoạt động dạy học vừa mang bản chất khoa học công nghệ, vừa mang tính sáng tạo nghệ thuật. Vì vậy, một GV giỏi không chỉ tổ chức tốt các biện pháp dạy học mà phải nâng các biện pháp đó lên tầm nghệ thuật. Sự tăng dần mức độ nghệ thuật trong dạy học trên cơ sở chuyển hóa các biện pháp kĩ thuật thành thủ pháp nghệ thuật dạy học (thủ pháp ngôn ngữ, thủ pháp hành vi, thủ pháp tƣơng tác.) là cơ sở để nâng cao quá trình dạy học lên trình độ mới với hiệu quả cao, đáp ứng yêu cầu cá biệt hóa trong dạy học hiện đại.
Phân loại PPDH là dựa trên cơ sở xác định mục đích, chức năng, nội dung thực hiện tác động đến đối tƣợng dạy học để định danh và quy về các nhóm phƣơng pháp dựa trên các tiêu chí nhất định. Việc phân loại các PPDH có giá trị lý luận rất lớn trong việc giúp ngƣời dạy thấy đƣợc đặc trƣng của từng phƣơng pháp và phản ánh yêu cầu tất yếu của việc tìm tòi các phƣơng pháp và phƣơng tiện dạy học hiệu quả, đáp ứng xu thế phát triển của dạy học hiện đại. 13 Luan van Hiện nay có rất nhiều cách phân loại PPDH, nguyên nhân là do cách tiếp cận và tiêu chí phân loại có sự khác nhau. Chẳng hạn nhƣ: - Nếu căn cứ vào thời gian xuất hiện thì có thể phân chia hệ thống PPDH bao gồm nhóm phƣơng pháp truyền thống và nhóm phƣơng pháp hiện đại.
- Nếu căn cứ vào sự điều khiển hoạt động nhận thức của ngƣời học thì có thể chia PPDH thành ba nhóm: Nhóm phƣơng pháp kích thích và xây dựng động cơ học tập; nhóm phƣơng pháp tổ chức và thực hiện hoạt động học tập và nhóm phƣơng pháp kiểm tra. - Nếu căn cứ vào tác động của phƣơng pháp tới sự phát triển của ngƣời học hay xu hƣớng tích cực hóa trong dạy học thì có thể phân chia PPDH thành ba nhóm: nhóm phƣơng pháp hƣớng về ngƣời dạy, nhóm phƣơng pháp tích cực và nhóm phƣơng pháp hƣớng vào ngƣời học. - Nếu căn cứ vào mức độ tham gia và tính chất của hoạt động nhận thức của ngƣời dạy và ngƣời học trong quá trình dạy học thì có thể phân chia PPDH thành các nhóm nhƣ: + Nhóm phƣơng pháp chủ yếu dùng lời của GV. + Nhóm phƣơng pháp trao đổi.
+ Nhóm phƣơng pháp tổ chức hành động của ngƣời học. + Nhóm phƣơng pháp làm việc độc lập của ngƣời học có sự trợ giúp của GV.