Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các công trình nghiên cứu có liên quan đến bồi dưỡng, phát triển năng lực sư phạm cho giáo viên 1. Các công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài Trong lịch sử giáo dục, bàn về bồi dưỡng nghiệp vụ, NLSP cho giáo viên được các nhà giáo dục trên thế giới trong lịch sử và hiện tại đề cập đến ở những phương diện tiếp cận, nội dung và có những giá trị cần khảo cứu, tiếp thu.A Kômenxki cho rằng, người thầy phải được bồi dưỡng về năng lực dạy học và muốn có phương pháp giảng dạy hấp dẫn, điều hiển nhiên là “không thể thiếu năng khiếu dạy học”.Kômenxki đã khẳng định tầm quan trọng đặc biệt của giáo dục, của nhà trường trong việc hình thành, rèn luyện và hoàn thiện nhân cách con người, trong tác phẩm “Khoa Sư phạm vĩ đại”, J.Kômenxki đã đề cập về năng lực của người thầy, là người đầu tiên đặt nền tảng cho việc hình thành các kỹ năng giảng dạy của thầy giáo [Dẫn theo 23]. Không những khẳng định vai trò, chức năng của nghề dạy học, J.Kômenxki còn yêu cầu giáo viên phải mẫu mực, trong sáng về đạo đức và tác phong, giỏi về chuyên môn, NVSP đáp ứng yêu cầu của nghề nghiệp cao quý mà xã hội tôn vinh.
Ông coi đó là những chuẩn mực, lương tâm, trách nhiệm, uy tín của nhà giáo.Kômenxki chưa chỉ rõ cách thức, biện pháp tổ chức NLSP cho người thầy [Dẫn theo 23]. Nhận thức về vai trò, tính chất chuyên nghiệp trong lao động nghề nghiệp của giáo viên, nhiều đánh giá thiết thực về công việc của giáo viên và đề cao kỹ năng dạy học như một lĩnh vực chuyên nghiệp cần được đào tạo, bồi dưỡng về NVSP. Một số công trình khoa học đã công bố, có thể kể đến những đại biểu tiêu biểu và nội dung quan niệm của họ như sau: luan an 14 Bàn về nghiệp vụ, NLSP, có thể kể đến các công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài như J. Everard, Geoffrey Morris, Ian Wilson, N.Apdulinna… Trong đó các tác giả thường bàn về phát triển đội ngũ giáo viên từ khâu tuyển dụng, sử dụng, đánh giá, sa thải và phân tích sâu về giá trị nghề nghiệp của người giáo viên.
Theo các tác giả đó, việc sử dụng và đánh giá nhân viên được nhấn mạnh xem như là vấn đề cốt lõi để quản lý nhà trường hiệu quả. Tuy nhiên, các nghiên cứu chưa đề cập đến việc bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ, NLSP cho giáo viên vì họ cho rằng các giáo viên khi được tuyển dụng đã có trình độ cao, bởi vậy họ tự bồi dưỡng qua công việc là chính. Bồi dưỡng thông qua tự nghiên cứu là một hình thức rất phổ biến ở các nhà trường.Petrovxki với công trình “Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học sư phạm”, đã chỉ ra: “NLSP là tổ hợp xác định phẩm chất tâm lý của nhân cách, những phẩm chất này là điều kiện để đạt được những kết quả cao trong hoạt động dạy học và giáo dục” [105, tr. Trong cuốn sách “Peut-On fomer les Enseignants” (Một số vấn đề về đào tạo giáo viên), của tác giả Michel Dvelay [157].
Nội dung cuốn sách tập trung phân tích làm rõ bản chất của sự học theo quan điểm của nhà trường mới, khác nhà trường truyền thống; phân tích làm rõ bản chất việc dạy học theo quan điểm nhà trường mới và nêu quan niệm, nguyên tắc, nội dung và phương thức đào tạo giáo viên. Những vấn đề mà tác giả trình bày đến nay vẫn là cơ sở lý luận cho việc đổi mới công tác đào tạo bồi dưỡng giáo viên như một hệ thống và là một quá trình phát triển liên tục từ đào tạo ban đầu, qua giai đoạn tập sự, đến đào tạo tại chức và bồi dưỡng thường xuyên. Về nội dung bồi dưỡng, phát triển NLSP thường được các tác giả đề cập trong các công trình về phát triển đội ngũ giáo viên, chủ yếu là bồi dưỡng, phát triển chuyên môn, bồi dưỡng năng lực của đội ngũ giáo viên thể hiện trong nghiên cứu của tác giả Susan Sclafani với nghiên cứu “Teachers and trainers” (giáo viên và giảng dạy) [151]. luan an 15 Đặc biệt với nghiên cứu của Delors, Jacques với đề tài “Learning: The treasure within”, đã đề cập đến vấn đề bồi dưỡng và phát triển chuyên môn giáo viên trong bối cảnh mới [150].
Các công trình này tập trung vào những vấn đề về bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng cho đội ngũ giáo viên. UNESCO Institute for Statistics, Montreal (2006), trong công trình nghiên cứu “Teachers and educational quality: monitoring global needs for 2015” (Quản lý giáo viên và cải cách giáo dục: Thay đổi mô hình sau năm 2015) , UNESCO đã đưa ra kiến giải về một loạt chính sách liên quan đến việc tuyển dụng, đào tạo, sử dụng đãi ngộ, điều kiện làm việc của giáo viên nhằm hướng tới việc thực hiện mục tiêu giáo dục cho mọi người đến năm 2015” [158]. Tác giả Eleonora Villegas - Reimers (2003), trong cuốn sách “Teacher professional development” (Phát triển chuyên môn của giáo viên) [154]. Tác giả khẳng định: PPDH tốt sẽ có ảnh hưởng tích cực đến việc học sinh học gì và học như thế nào.
Theo tác giả, học cách dạy và làm việc để trở thành một giáo viên giỏi là cả một quá trình lâu dài đòi hỏi không chỉ sự phát triển những kỹ năng nghề nghiệp (lý luận và thực tiễn) dưới sự hướng dẫn, giám sát của các chuyên gia mà còn là sự lĩnh hội những kiến thức nghề nghiệp. Theo đó, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ, NLSP cho giáo viên là đòi hỏi tất yếu; là một quá trình lâu dài bắt đầu từ sự chuẩn bị khởi đầu ở cơ sở đào tạo nghề sư phạm và tiếp tục cho đến khi người giáo viên đó về hưu. Tác giả Raja Roy Singh, chuyên gia giáo dục của UNESCO khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, khi nói về triển vọng giáo dục cho thế kỷ XXI đã phát biểu rằng: “Thành công của các cuộc cải cách giáo dục phụ thuộc dứt khoát vào ý chí muốn thay đổi cũng như chất lượng giáo viên. Không một hệ thống giáo dục nào có thể vươn cao quá tầm những giáo viên làm việc cho nó” [115].
Trong công trình nghiên cứu “Vài nét về mô hình người giáo viên”, của tác giả P.Jackson, đã nhấn mạnh hoạt động bồi dưỡng những khả năng mà người giáo viên cần có để có thể đảm bảo cho hoạt động sư phạm đạt được luan an 16 hiệu quả cao. Ông viết: “Người giáo viên là người ra quyết định có hiểu biết, hiểu được học sinh và có khả năng cấu trúc lại được nội dung giảng dạy để giúp học sinh có thể tiếp thu được nội dung đó; đồng thời, trong khi dạy, biết khi nào phải dạy cái gì” [Dẫn theo 57, tr. Dựa trên lý thuyết kiến tạo (constructivism) một số tác giả (Ann Grosso de Leon; Anne Reynolds; Robert Glaser; Jegede Margaret Taplin) đưa ra quan điểm “mô thức mới về giáo dục sư phạm” cho rằng, bồi dưỡng nghiệp vụ, NLSP cho giáo viên, trước hết dựa trên nền tảng kiến thức, kỹ năng, phẩm chất, giá trị vững chắc của họ.Colin và Malcolm J. Nicholl (2008), đã khái quát: năng lực chuyên môn (Professional Competency) là khả năng thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn cũng như khả năng đánh giá kết quả chuyên môn một cách độc lập, có phương pháp và chính xác.
Năng lực phương pháp (Methodical Competency) là khả năng đối với những hành động có kế hoạch, định hướng mục đích trong việc giải quyết các nhiệm vụ và vấn đề, bao gồm năng lực phương pháp chung và phương pháp chuyên môn. Năng lực xã hội (Social Competency) là khả năng đạt được mục đích trong những tình huống xã hội cũng như trong những nhiệm vụ khác nhau với sự phối hợp cùng các thành viên khác. Năng lực cá thể (Induvidual Competency) là khả năng xác định, đánh giá được những cơ hội phát triển cũng như những giới hạn của cá nhân [24, tr. Bằng cách tiếp cận mô tả như trên, năng lực thực hiện khi được cụ thể hoá trong lĩnh vực nghề nghiệp sư phạm được biểu hiện khác nhau.
Song, đều nhấn mạnh khả năng thực hiện, khả năng “làm được” của giáo viên. Nhìn chung, năng lực thực hiện thường được hiểu là tổ hợp những kiến thức, kỹ năng, thái độ cần thiết để thực hiện thành công những công việc và nhiệm vụ trong thực tiễn hoạt động nghề nghiệp nhất định. Nhìn chung, các tác giả đều khẳng định NLSP là tổ hợp các phẩm chất tâm lý của nhân cách, là điều kiện đạt được kết quả cao trong hoạt động dạy học. Kết quả khảo lược các công trình khoa học cũng như sự đóng góp của luan an 17 các nhà tư tưởng, nhà giáo dục có uy tính của thế giới về NLSP của giáo viên, là một trong những cơ sở, nền tảng có giá trị về mặt lý luận giúp chúng tôi đi sâu nghiên cứu về phát triển NLSP của đội ngũ nhà giáo.
Tìm hiểu, khái lược kết quả nghiên cứu trên, có thể nhận thấy tư tưởng, quan điểm chung xuyên suốt của các tác giả trên đây, thông qua các tác phẩm của họ đã khẳng định vai trò, sự cần thiết, nội dung yêu cầu về bồi dưỡng nghiệp vụ, năng lực chuyên môn, phẩm chất nhân cách cho đội ngũ nhà giáo. Nhìn chung, các công trình nghiên cứu phục vụ đào tạo nguồn nhân lực và phát triển NLSP cho đội ngũ giáo viên ở các nước phát triển thể hiện quan điểm là chất lượng nguồn giáo viên mà trước hết là NLSP là yếu tố quyết định đến chất lượng GD, ĐT bảo đảm cho việc tăng trưởng kinh tế của quốc gia. Kinh nghiệm của các nước cho thấy, một hệ thống GD, ĐT với đội ngũ giáo viên có NLSP sẽ đáp ứng nhu cầu nhân lực có chất lượng của thị trường lao động, cần phải dựa trên chính sách phát triển đội ngũ giáo viên. Đây là kinh nghiệm quý báu để Việt Nam nghiên cứu vận dụng.
Các công trình nghiên cứu của các tác giả Việt Nam Nghiên cứu phát triển NLSP, tác giả Nguyễn Đình Chỉnh (1991), viết cuốn sách “Thực tập sư phạm”, trong cuốn sách, tác giả chỉ rõ: “NLSP là tổ hợp những thuộc tính tâm lý mang tính phức tạp cao của người giáo viên đáp ứng yêu cầu của hoạt động đào tạo và giúp họ có khả năng thực hiện có kết quả những hoạt động đào tạo học sinh” [19, tr. Tác giả chỉ rõ muốn phát triển NLSP cho giáo viên cần tập trung vào phát triển tri thức, kỹ năng và các phẩm chất của nghề sư phạm.