Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ CÁN BỘ QUẢN LÝ TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG CHUẨN HÓA 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Phát triển giáo dục và đào tạo đều được các nước trên thế giới xem xét là nhiệm vụ trọng tâm, chiến lược phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Nước nào có nền giáo dục phát triển thì sẽ tạo ra nguồn nhân lực có chất lượng và nâng cao vị thế của quốc gia.
Chính vì vậy các nước đặc biệt quan tâm đến việc hoàn thiện những tiêu chuẩn về kỹ năng thiết yếu nhất dành cho những người quản lý trường học đạt Bộ chuẩn quốc gia cho hiệu trưởng và cán bộ quản lý trường học nói chung. - Ở Vương quốc Anh: Bao gồm 6 nội dung chính thể hiện trong các phạm trù quan trọng của hiệu trưởng (hay đối với cả CBQL), đó là: Xây dựng kế hoạch phát triển; phát triển dạy và học; phát triển cá nhân và làm việc với đồng nghiệp; quản lý tổ chức; đảm bảo trách nhiệm giải trình; tham gia phát triển cộng đồng (dẫn theo) [17]. Bộ chuẩn cũng xác định cụ thể chi tiết từng nội dung này ở các phạm trù bao gồm kiến thức, phẩm chất nghề nghiệp (kỹ năng) và hành động của hiệu trưởng. Mặc dù ở từng nội dung của chuẩn có các yêu cầu khác nhau phù hợp cho các phạm trù, tuy nhiên các nội dung này liên quan lẫn nhau và có những nội dung có thể áp dụng cho cả 3 phạm trù kiến thức, phẩm chất nghề nghiệp (kỹ năng) và hành động [16] - Ở Hoa Kỳ: Có nhiều bộ chuẩn hiệu trưởng hiện hành ở Hoa Kỳ, trong đó có bộ chuẩn của Hiệp hội lãnh đạo trường học liên bang.
Bộ chuẩn của có 11 tiêu chuẩn, bao gồm: Tầm nhìn và sứ mệnh (tiêu chuẩn 1); năng lực giảng dạy (tiêu chuẩn 2); phương pháp giảng dạy (tiêu chuẩn 3); chương trình dạy và kiểm tra đánh giá (tiêu chuẩn 4); môi trường học tập (tiêu chuẩn 5); môi trường chuyên nghiệp cho cán bộ và giáo viên (tiêu chuẩn 6); kết nối phụ huynh và các bên liên quan (tiêu chuẩn 7); điều hành và quản lý (tiêu chuẩn 8); các nguyên tắc đạo đức (tiêu chuẩn 9); công bằng và trách nhiệm (tiêu chuẩn 10) và liên tục cải tiến nhà trường (tiêu chuẩn 11) [17]. - Đối với Australia: Bộ chuẩn quốc gia cho hiệu trưởng của Australia được xây dựng theo mô hình 3 x 5, trong đó 3 yêu cầu về năng lực lãnh đạo bao gồm tầm nhìn và giá trị; kiến thức và hiểu biết; phẩm chất cá nhân và phẩm chất xã hội. 5 Cùng với đó là 5 hoạt động nghề nghiệp là: Dẫn dắt hoạt động dạy và học; phát triển bản thân và đồng nghiệp; dẫn dắt cải tiến, đổi mới và thay đổi; lãnh đạo công tác quản lý nhà trường; tham gia và làm việc với cộng đồng [17]. - Trung Quốc: Chuẩn trình độ quản lý trường học chủ yếu tập trung đến nội dung tác nghiệp như: Quản lý hành chính; Quản lý đức dục; Quản lý giảng dạy; Quản lý giáo dục; Quản lý công chức; Quản lý tổng vụ [17].
- Khu vực Đông Nam Á: Ấy là bộ chuẩn do Trung tâm SEAMEO INNOTECH biên soạn dưới dạng sách hướng dẫn học tập với sự tham gia của các quốc gia thành viên SEAMEO, trong đó có Việt Nam. Tài liệu được biên soạn từ năm 2003 và có bổ sung điều chỉnh vào năm 2013 với mục đích nhằm giúp xây dựng chuẩn năng lực giúp phát triển chuyên môn và nâng cao năng lực lãnh đạo cho những hiệu trưởng trong khu vực hoàn thành tốt nhiệm vụ. Bộ chuẩn năng lực này có cấu trúc gồm 5 nhóm chuẩn năng lực cốt lõi, với 16 năng lực chung và 42 năng lực hỗ trợ (mỗi năng lực cốt lõi có từ 2 - 5 năng lực hỗ trợ), bên cạnh đó có 170 chỉ số (mỗi năng lực hỗ trợ có từ 3 - 6 chỉ số thành công) [16]. Bộ chuẩn năng lực này giúp các hiệu trưởng và cán bộ quản lý nhà trường: biết được năng lực sẵn có của bản thân; chuẩn bị kế hoạch phát triển chuyên môn; hỗ trợ liên tục nâng cao chuyên môn cho hiệu trưởng và cán bộ quản lý giáo dục.
Mỗi một năng lực được đánh giá ở 4 mức: Tôi chưa thể thực hiện được điều này; Tôi đã bắt đầu thực hiện được, nhưng tôi cần phải học thêm; Tôi có thể thực hiện được điều này rất tốt; Tôi có thể tự tin thực hiện điều này và tôi có thể hướng dẫn những người khác. Trong lịch sử phát triển giáo dục của các nước, nhất là các nước có nền kinh tế và khoa học kỹ thuật phát triển đều có một nền giáo dục tốt. Trong đó, vai trò của đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục mang tính quyết định đến sự tồn tại và phát triển của nền giáo dục. Vì vậy, đội ngũ cán bộ QLGD luôn được lựa chọn, đào tạo, cùng với đó là chính sách đãi ngộ xứng đáng về vật chất và tinh thần đối với những cống hiến của họ.
Trong nước Trong xu thế hội nhập và đổi mới giáo dục vai trò quyết định của nhà giáo trong việc nâng cao chất lượng giáo dục và tầm quan trọng của đội ngũ cán bộ quản lý trong điều hành hệ thống giáo dục đang ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển giáo dục. Xây dựng đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục đạt chuẩn, đảm 6 bảo chất lượng, đủ về số lượng, đồng bộ về cơ cấu, thì phải phát triển đúng định hướng theo quy định của nhà nước. Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4 tháng 11 năm 2013 của Ban Chấp hành Trung ươngvề đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, đã nêu nội dung phát triển đội ngũ cán bộ quản lý, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và đào tạo “Cán bộ quản lý giáo dục các cấp phải qua đào tạo về nghiệp vụ quản lý” [3]. Một số công trình nghiên cứu như các luận văn thạc sĩ, các đề tài, đề án, các tham luận tại các Hội thảo, các bài viết trên các tạp chí, báo điện tử,… đã đề cấp đến nhiều khía cạnh về phát triển đội ngũ nói chung, đội ngũ cán bộ quản lý các trường học.
Một số tác giả đã có những khái quát, phân tích về quản lý giáo dục, đưa ra các giải pháp phát triển đội ngũ CBQL ở các cấp học, ở các vùng miền khác nhau. Trong nhà trường, Hiệu trưởng nói riêng và CBQL nói chung đóng vai trò chủ đạo, then chốt, là nhân tố quyết định đến chất lượng và hiệu quả của một trường học. Những chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước được quán triệt tới đội ngũ giáo viên hay không cũng do phần lớn cách tuyên truyền, phổ biến của hiệu trưởng và đội ngũ CBQL. Sự nắm bắt chương trình và đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên cũng phụ thuộc vào người hiệu trưởng.
Việc xây dựng và phát triển đội ngũ cán bộ quản lý nói chung, hiệu trưởng nói riêng theo hướng chuẩn hóa luôn là vấn đề quan tâm của các cấp, với mục đích chính là nâng cao hiệu quả quản lý trong nhà trường, nhân tố quan trọng quyết định hiệu quả hoạt động giáo dục. Đến nay, đã có nhiều Hội thảo khoa học cấp quốc gia bàn luận về các chủ đề nêu trên, nhiều ý kiến đã được đăng tải trên các tạp chí, tập san chuyên ngành, nhiều tác giả đã nghiên cứu vấn đề này như: "Xây dựng chuẩn hiệu trưởng trường THCS và THPT" - Đề tài cấp Bộ do Trần Ngọc Giao làm chủ nhiệm đề tài; "Phương pháp phát triển giáo viên thành cán bộ quản lý giáo dục" - Đề tài cấp Bộ do Đặng Thị Thanh Huyền làm chủ nhiệm đề tài; "Một số cách tiếp cận trong việc xây dựng chuẩn hiệu trưởng trường phổ thông" của tác giả Trịnh Thị Hồng Hà trong hội thảo Chuẩn và chuẩn hóa trong giáo dục của Viện Chiến lược giáo dục; một số luận văn thạc sĩ của các tác giả: Trần Thị Thu Phương với đề tài “Phát triển đội ngũ hiệu trưởng các trường trung học cơ sở ở huyện miền núi đặc biệt khó khăn”. 7 Song, chưa có đề tài nghiên cứu nào đề cập đến việc tìm ra các giải pháp phát triển đội ngũ cán bộ quản lý các trường trung học phổ thông tại tỉnh Bắc Kạn theo hướng chuẩn hóa. Với đề tài này sẽ phân tích thực trạng xây dựng và phát triển đội ngũ cán bộ quản lý các trường trung học phổ thông tại tỉnh Bắc Kạn, từ đó đưa ra một số giải pháp phát triển đội ngũ cán bộ quản lý các trường trung học phổ thông tỉnh Bắc Kạn theo hướng chuẩn hóa.
Tại Thông tư số 14/2018/TT-BGDĐT ngày 20 tháng 7 năm 2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định chuẩn hiệu trưởng cơ sở giáo dục phổ thông. Do đó việc phát triển đội ngũ cán bộ quản lý các trường trung học phổ thông tỉnh Bắc Kạn theo hướng chuẩn hóa sẽ dựa trên cơ sở các quy định tại thông tư này để thực hiện nhiệm vụ phát triển. Từ những nghiên cứu của thế gới và trong nước đã nêu trên cho thấy phát triển đội ngũ CBQL theo hướng chuẩn hóa có vai trò quan trọng trong bối cảnh đổi mới giáo dục và đào. Kinh nghiệm phát triển GD&ĐT của các nước đã chỉ rõ hiệu trưởng có vai trò quan trọng nhất đối với sự tồn tại, phát triển của một nhà trường và cho rằng, chất lượng và sự thành công của mỗi nhà trường phụ thuộc vào hiệu trưởng.
Các nghiên cứu về phát triển đội ngũ hiệu trưởng được tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau và tập trung ở các nội dung chính: Về tiêu chuẩn hiệu trưởng; Bổ nhiệm hiệu trưởng; Đào tạo, bồi dưỡng hiệu trưởng; Sử dụng, đánh giá. Xác định những kỹ năng cho hiệu trưởng nói riêng, CBQL nói chung trong bối cảnh mới: tự chịu trách nhiệm, linh hoạt, có chuyên môn sư phạm, phải chuyển từ tập trung vào quản lí hành chính sang lãnh đạo và thể hiện tầm nhìn. Nhà QLGD là một nhà lãnh đạo giáo dục - người phát huy được sự thành công của tất cả các học sinh thông qua việc: bảo vệ, giáo dục và duy trì văn hóa trường học; kết hợp với gia đình và các thành viên thuộc các tổ chức để huy động được các nguồn giúp đỡ. Tiêu chuẩn của người CBQL tập trung vào 5 lĩnh vực: Điều hành tác nghiệp; quản lí nhân lực; quản lý chuyên môn; phát triển giá trị và hình ảnh nhà trường; xây dựng văn hóa nhà trường.
