Phát Triển Công Nghiệp Tỉnh Quảng Ninh: Nghiên Cứu và Giải Pháp

Công nghiệp đóng vai trò then chốt trong sự phát triển kinh tế của mọi quốc gia. 74 trang · Học viện Chính sách và Phát triển · 2019.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Quỳnh
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Ngọc Trụ
• Trường học: Học viện Chính sách và Phát triển
• Chuyên ngành: Quy hoạch phát triển
• Đề tài: Phát Triển Công Nghiệp Tỉnh Quảng Ninh: Thực Trạng và Giải Pháp Đến Năm 2030
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP
• 1.1. Một số vấn đề lý luận
• 1.1.1. Quan niệm về công nghiệp
• 1.1.2. Phân loại công nghiệp
• 1.1.3. Vai trò công nghiệp
• 1.1.4. Đặc điểm sản xuất công nghiệp
• 1.2. Cơ cấu công nghiệp
• 1.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển công nghiệp
• 1.4. Các chỉ tiêu đánh giá phát triển công nghiệp
• 1.5. Thực tiễn phát triển công nghiệp ở một số địa phương
• 1.5.1. Phát triển công nghiệp tỉnh Bắc Ninh
• 1.5.2. Phát triển công nghiệp thành phố Hải Phòng
• 1.5.3. Bài học kinh nghiệm cho tỉnh Quảng Ninh
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH QUẢNG NINH GIAI ĐOẠN 2010 – 2017
• 2.1. Nhân tố ảnh hưởng đến công nghiệp tỉnh Quảng Ninh
• 2.1.1. Vị trí địa lý và phạm vi lãnh thổ
• 2.1.2. Nhân tố tự nhiên
• 2.1.3. Nhân tố kinh tế - xã hội
• 2.2. Thực trạng phát triển công nghiệp tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2010 - 2017
• 2.2.1. Đánh giá tình hình phát triển chung
• 2.2.2. Cơ cấu công nghiệp theo ngành
• 2.2.3. Cơ cấu công nghiệp theo thành phần kinh tế
• 2.2.4. Cơ cấu công nghiệp theo lãnh thổ
• 2.2.5. Đánh giá tình hình phát triển công nghiệp
• 2.2.6. Hạn chế và nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH QUẢNG NINH ĐẾN NĂM 2030
• 3.1. Dự báo nhân tố ảnh hưởng đến phát triển công nghiệp tỉnh Quảng Ninh
• 3.2. Định hướng phát triển
• 3.3. Nhóm giải pháp về cơ sở hạ tầng – kỹ thuật
• 3.4. Nhóm giải pháp về nguồn lao động
• 3.5. Nhóm giải pháp về khoa học - công nghệ
• 3.6. Nhóm giải pháp về vốn
• 3.7. Nhóm giải pháp về chính sách
• 3.8. Nhóm giải pháp về bảo vệ môi trường
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Phát Triển Công Nghiệp Quảng Ninh Đến 2030

Công nghiệp đóng vai trò then chốt trong sự phát triển kinh tế của mọi quốc gia. Nó không chỉ cung cấp hàng hóa tiêu dùng mà còn thúc đẩy các ngành khác như nông nghiệp và tạo ra việc làm. Đối với Việt Nam, một quốc gia đang phát triển, công nghiệp là động lực chính để đạt được mục tiêu công nghiệp hóa và hiện đại hóa. Quảng Ninh, một tỉnh ven biển thuộc vùng Đông Bắc, nổi bật với tốc độ tăng trưởng kinh tế cao. Sự gia tăng của các nhà máy, khu công nghiệp và khu kinh tế cho thấy sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại. Quảng Ninh cần tiếp tục đẩy mạnh công nghiệp hóa, ưu tiên các ngành công nghiệp công nghệ cao và giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Việc đề xuất các giải pháp phát triển công nghiệp Quảng Ninh là vô cùng quan trọng để đạt được mục tiêu này.

1.1. Vai trò then chốt của công nghiệp trong phát triển kinh tế

Công nghiệp được xem là xương sống của nền kinh tế, đóng góp đáng kể vào GDP và tạo ra giá trị gia tăng cao. Ngành này cung cấp các sản phẩm thiết yếu, từ hàng tiêu dùng hàng ngày đến máy móc và thiết bị phục vụ sản xuất. Phát triển công nghiệp tạo tiền đề cho sự phát triển của các ngành dịch vụ và nông nghiệp, tạo ra một hệ sinh thái kinh tế đa dạng và bền vững. Theo tài liệu, công nghiệp là ngành kinh tế quốc dân quan trọng nhất, có ảnh hưởng quyết định đến trình độ phát triển lực lượng sản xuất và năng suất lao động xã hội.

1.2. Mục tiêu và định hướng phát triển công nghiệp Quảng Ninh

Quảng Ninh hướng tới trở thành một tỉnh có cơ cấu kinh tế dịch vụ - công nghiệp hiện đại. Tỉnh cần tập trung vào phát triển các ngành công nghiệp có hàm lượng công nghệ cao, thân thiện với môi trường và có giá trị gia tăng lớn. Ưu tiên các chính sách phát triển công nghiệp Quảng Ninh nhằm thu hút đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi. Hạn chế các ngành có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường để đảm bảo phát triển bền vững.

II. Phân Tích Thực Trạng Công Nghiệp Quảng Ninh 2010 2017

Giai đoạn 2010-2017 chứng kiến sự tăng trưởng đáng kể của công nghiệp Quảng Ninh. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần giải quyết. Các yếu tố như vị trí địa lý, tài nguyên thiên nhiên và nguồn nhân lực đã ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của ngành. Cơ cấu công nghiệp đã có sự chuyển dịch, nhưng vẫn còn tồn tại những hạn chế về công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực và bảo vệ môi trường. Việc đánh giá chi tiết thực trạng này là cơ sở để đề xuất các giải pháp phát triển công nghiệp hiệu quả hơn trong tương lai. Thực trạng công nghiệp Quảng Ninh cho thấy sự phát triển chưa đồng đều giữa các ngành và các địa phương.

2.1. Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển công nghiệp

Vị trí địa lý thuận lợi, với bờ biển dài và cửa khẩu quốc tế, tạo điều kiện cho Quảng Ninh phát triển các ngành công nghiệp chế biến, xuất nhập khẩu. Tài nguyên thiên nhiên phong phú, đặc biệt là than đá, là nền tảng cho ngành công nghiệp năng lượng. Nguồn nhân lực dồi dào, nhưng chất lượng còn hạn chế, đòi hỏi đầu tư vào đào tạo và nâng cao kỹ năng. Theo khóa luận, các nhân tố kinh tế - xã hội cũng đóng vai trò quan trọng, bao gồm chính sách thu hút đầu tư, cơ sở hạ tầng và môi trường kinh doanh.

2.2. Đánh giá cơ cấu và hiệu quả ngành công nghiệp Quảng Ninh

Cơ cấu công nghiệp Quảng Ninh đang chuyển dịch theo hướng tăng tỷ trọng các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo và giảm tỷ trọng các ngành khai thác. Tuy nhiên, quá trình này diễn ra chậm và chưa đáp ứng được yêu cầu của phát triển bền vững. Hiệu quả sản xuất công nghiệp còn thấp, do công nghệ lạc hậu, quản lý yếu kém và chi phí đầu vào cao. Khóa luận đề cập đến việc đánh giá tình hình phát triển chung, cơ cấu công nghiệp theo ngành, theo thành phần kinh tế và theo lãnh thổ để có cái nhìn toàn diện.

III. Cách Thu Hút Đầu Tư Công Nghiệp Hiệu Quả ở Quảng Ninh

Thu hút đầu tư là yếu tố then chốt để thúc đẩy phát triển công nghiệp Quảng Ninh. Để đạt được hiệu quả cao, tỉnh cần tạo ra một môi trường đầu tư hấp dẫn, với các chính sách ưu đãi, thủ tục hành chính đơn giản và cơ sở hạ tầng hiện đại. Bên cạnh đó, cần chú trọng thu hút các nhà đầu tư chiến lược, có năng lực tài chính và công nghệ, để tạo ra những dự án công nghiệp có giá trị gia tăng cao. Việc xúc tiến đầu tư cần được thực hiện một cách chuyên nghiệp và bài bản, tập trung vào các thị trường tiềm năng. Quảng Ninh cần xây dựng thương hiệu là một điểm đến đầu tư tin cậy và hấp dẫn.

3.1. Xây dựng môi trường đầu tư thông thoáng và minh bạch

Cải cách thủ tục hành chính, giảm thiểu thời gian và chi phí cho doanh nghiệp là yếu tố quan trọng để thu hút đầu tư. Áp dụng công nghệ thông tin vào quản lý nhà nước, tạo ra một hệ thống thông tin minh bạch và dễ dàng tiếp cận. Đảm bảo quyền lợi và nghĩa vụ của nhà đầu tư, giải quyết kịp thời các tranh chấp và khiếu nại. Theo tài liệu, cơ cấu chính sách hợp lý để cải cách hành chính, môi trường đầu tư kinh doanh là yếu tố then chốt.

3.2. Chính sách ưu đãi và hỗ trợ nhà đầu tư

Ban hành các chính sách ưu đãi về thuế, tiền thuê đất và các chi phí khác cho các dự án công nghiệp trọng điểm. Hỗ trợ nhà đầu tư trong quá trình chuẩn bị dự án, giải phóng mặt bằng và tuyển dụng lao động. Tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi và các dịch vụ tư vấn chuyên nghiệp. Chính sách cần linh hoạt và phù hợp với từng lĩnh vực và địa bàn.

IV. Giải Pháp Phát Triển Nguồn Nhân Lực Công Nghiệp Quảng Ninh

Nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố quyết định sự thành công của phát triển công nghiệp Quảng Ninh. Tỉnh cần tập trung vào đào tạo và nâng cao kỹ năng cho người lao động, đáp ứng nhu cầu của các ngành công nghiệp mũi nhọn. Xây dựng các trường nghề và trung tâm đào tạo hiện đại, liên kết với các doanh nghiệp để đào tạo theo địa chỉ. Thu hút và giữ chân các chuyên gia, kỹ sư giỏi từ các địa phương khác. Nâng cao trình độ ngoại ngữ và kỹ năng mềm cho người lao động để hội nhập quốc tế. Nguồn nhân lực công nghiệp Quảng Ninh cần được đầu tư một cách bài bản và có hệ thống.

4.1. Nâng cao chất lượng đào tạo nghề và kỹ năng

Đổi mới chương trình đào tạo nghề, cập nhật kiến thức và công nghệ mới. Đầu tư vào cơ sở vật chất và trang thiết bị của các trường nghề. Tăng cường liên kết giữa các trường nghề và doanh nghiệp, tạo điều kiện cho sinh viên thực tập và làm việc thực tế. Khóa luận nhấn mạnh tầm quan trọng của việc có những giải pháp, chính sách để phát triển ngành công nghiệp hướng tới mục tiêu trở thành nước công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

4.2. Thu hút và giữ chân nhân tài trong lĩnh vực công nghiệp

Xây dựng các chính sách đãi ngộ hấp dẫn, bao gồm lương thưởng, nhà ở và các phúc lợi xã hội khác. Tạo môi trường làm việc chuyên nghiệp và sáng tạo, khuyến khích người lao động phát huy tối đa năng lực. Đầu tư vào các chương trình đào tạo và phát triển nhân viên, giúp họ nâng cao trình độ và kỹ năng.

V. Quy Hoạch Khu Công Nghiệp Quảng Ninh Đến Năm 2030

Quy hoạch phát triển công nghiệp Quảng Ninh đến 2030 cần đảm bảo tính đồng bộ, hiệu quả và bền vững. Phát triển các khu công nghiệp theo hướng chuyên môn hóa, tập trung vào các ngành công nghiệp có lợi thế cạnh tranh. Xây dựng cơ sở hạ tầng hiện đại, đáp ứng nhu cầu của các doanh nghiệp. Áp dụng các tiêu chuẩn môi trường cao, đảm bảo các khu công nghiệp hoạt động thân thiện với môi trường. Kết nối các khu công nghiệp với các trung tâm kinh tế lớn trong khu vực và quốc tế. Quy hoạch cần linh hoạt và có khả năng điều chỉnh để phù hợp với sự thay đổi của tình hình kinh tế.

5.1. Phát triển các khu công nghiệp chuyên môn hóa và hiện đại

Xác định rõ các ngành công nghiệp ưu tiên phát triển trong từng khu công nghiệp. Thu hút các nhà đầu tư có kinh nghiệm và công nghệ tiên tiến trong các ngành này. Đầu tư vào cơ sở hạ tầng đồng bộ, bao gồm giao thông, điện nước và xử lý chất thải. Khu công nghiệp cần trở thành trung tâm đổi mới và sáng tạo, thu hút các doanh nghiệp nghiên cứu và phát triển.

5.2. Áp dụng các tiêu chuẩn môi trường trong khu công nghiệp

Yêu cầu các doanh nghiệp trong khu công nghiệp áp dụng các công nghệ sản xuất sạch hơn và tiết kiệm năng lượng. Xây dựng hệ thống xử lý nước thải và chất thải rắn tập trung. Kiểm soát chặt chẽ các nguồn phát thải ô nhiễm, đảm bảo không ảnh hưởng đến môi trường xung quanh. Khóa luận nhấn mạnh yêu cầu tập trung chủ yếu vào phát triển các ngành công nghiệp theo hướng công nghệ cao, hạn chế các ngành có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường.

VI. Phát Triển Bền Vững Công Nghiệp Xanh Tại Quảng Ninh

Phát triển bền vững công nghiệp Quảng Ninh đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và đảm bảo công bằng xã hội. Ưu tiên phát triển các ngành công nghiệp xanh thân thiện với môi trường, sử dụng năng lượng tái tạo và tài nguyên hiệu quả. Áp dụng các công nghệ sản xuất sạch hơn, giảm thiểu chất thải và khí thải. Nâng cao nhận thức và trách nhiệm của doanh nghiệp và cộng đồng về bảo vệ môi trường. Công nghiệp xanh không chỉ là xu hướng mà còn là yêu cầu bắt buộc để đảm bảo sự phát triển lâu dài của Quảng Ninh. Công nghiệp xanh Quảng Ninh cần được định hướng và hỗ trợ một cách toàn diện.

6.1. Ưu tiên các ngành công nghiệp thân thiện với môi trường

Phát triển các ngành năng lượng tái tạo, công nghiệp chế biến nông sản thực phẩm theo hướng hữu cơ và bền vững. Hỗ trợ các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sản xuất sạch hơn và tiết kiệm năng lượng. Khuyến khích sử dụng các nguyên liệu tái chế và thân thiện với môi trường.

6.2. Nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường

Tổ chức các chương trình đào tạo và tập huấn về bảo vệ môi trường cho doanh nghiệp và cộng đồng. Tăng cường công tác tuyên truyền và giáo dục về ý thức bảo vệ môi trường. Khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường, như thu gom rác thải và trồng cây xanh.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Phát triển công nghiệp trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh" được thực hiện bởi sinh viên Nguyễn Ngọc Quỳnh, chuyên ngành Quy hoạch phát triển thuộc Học viện Chính sách và Phát triển (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Phạm Ngọc Trụ vào năm 2019. Đề tài thuộc lĩnh vực kinh tế phát triển và quy hoạch kinh tế - xã hội vùng lãnh thổ, thuộc loại hình nghiên cứu thực trạng và hoạch định chính sách phát triển.

Lý do lựa chọn đề tài xuất phát từ vai trò của sản xuất công nghiệp đối với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Đối với các nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam, công nghiệp giữ vị trí ngành kinh tế chủ đạo, tạo ra của cải vật chất, cung cấp tư liệu sản xuất và giải quyết việc làm. Tỉnh Quảng Ninh nằm ở vùng Đông Bắc Việt Nam, đồng thời thuộc Vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc và Vùng Duyên hải Bắc Bộ. Những năm gần đây, Quảng Ninh là địa phương có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, hạ tầng khu công nghiệp và khu kinh tế từng bước được mở rộng. Tuy nhiên, tỉnh đặt ra mục tiêu chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng "dịch vụ - công nghiệp", chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ "nâu" sang "xanh", ưu tiên các ngành công nghiệp công nghệ cao và hạn chế tối đa các ngành có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường. Việc nghiên cứu thực trạng phát triển công nghiệp để xác định các điểm nghẽn và xây dựng luận cứ giải pháp quy hoạch là yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận là vận dụng cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển công nghiệp để đánh giá các nhân tố ảnh hưởng, phân tích thực trạng ngành công nghiệp tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2010 – 2017, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp phát triển đồng bộ đến năm 2030 đảm bảo hài hòa hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường.

Để thực hiện mục tiêu trên, tác giả xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển ngành công nghiệp.
2. Đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển công nghiệp tỉnh Quảng Ninh.
3. Phân tích thực trạng phát triển của ngành công nghiệp tỉnh Quảng Ninh trong giai đoạn 2010 – 2017.
4. Xác định định hướng và đề xuất hệ thống giải pháp phát triển ngành công nghiệp tỉnh Quảng Ninh đến năm 2030.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Tình hình phát triển công nghiệp trên địa bàn toàn tỉnh Quảng Ninh, đặt trong mối liên hệ so sánh với các tỉnh, thành phố lân cận trong khu vực.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ địa bàn tỉnh Quảng Ninh gồm 14 đơn vị hành chính cấp huyện: 4 thành phố (Hạ Long, Cẩm Phả, Uông Bí, Móng Cái), 2 thị xã (Đông Triều, Quảng Yên) và 8 huyện (Vân Đồn, Tiên Yên, Hoành Bồ, Hải Hà, Cô Tô, Đầm Hà, Bình Liêu, Ba Chẽ).
• Phạm vi thời gian: Khóa luận sử dụng chuỗi số liệu thống kê giai đoạn 2010 – 2017, số liệu điều tra thu thập đến năm 2018; tầm nhìn định hướng và giải pháp được xây dựng đến năm 2030.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về mặt lý luận, tác giả hệ thống hóa các định nghĩa về công nghiệp từ Từ điển Bách khoa Việt Nam, Từ điển tiếng Việt và Tổ chức Liên Hợp Quốc (UN). Trong đó, quan niệm của Liên Hợp Quốc xác định công nghiệp là tập hợp các hoạt động sản xuất thông qua các quá trình công nghệ để tạo ra sản phẩm, bao gồm ba phân khúc: khai thác tài nguyên, chế biến và dịch vụ sản xuất phụ trợ. Về phân loại, khóa luận trình bày các cách phân chia theo yêu cầu công nghệ (công nghệ cao và công nghiệp còn lại), theo lịch sử hình thành (hiện đại và truyền thống), theo công dụng kinh tế (nhóm A - công nghiệp nặng, nhóm B - công nghiệp nhẹ), và phân loại theo đối tượng tác động (công nghiệp khai thác và công nghiệp chế biến).

Khung lý thuyết về cơ cấu công nghiệp được phân tích sâu ở 3 bộ phận cấu thành:

• Cơ cấu công nghiệp theo ngành: Phân chia theo 4 nhóm ngành chuẩn của Tổng cục Thống kê (dựa trên chuẩn Liên Hợp Quốc) gồm: (i) Công nghiệp khai khoáng; (ii) Công nghiệp chế biến, chế tạo; (iii) Sản xuất và phân phối điện, khí đốt, nước nóng, hơi nước và điều hòa không khí; (iv) Cung cấp nước, quản lý và xử lý rác thải, nước thải; đồng thời đối chiếu hệ thống ngành cấp 2 theo Quyết định số 27/2018/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.
• Cơ cấu công nghiệp theo thành phần kinh tế: Gồm kinh tế Nhà nước, kinh tế ngoài Nhà nước và khu vực có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).
• Cơ cấu công nghiệp theo lãnh thổ: Bố trí không gian sản xuất theo địa giới hành chính và các hình thức tổ chức lãnh thổ công nghiệp như khu công nghiệp (KCN) và trung tâm công nghiệp.

Hệ thống chỉ tiêu đánh giá được tác giả xác lập gồm: Tỷ trọng GDP công nghiệp trong tổng GDP địa phương ($Đ_{GDP} = \frac{GDP_{CNT}}{GDP_T} \times 100%$), tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất công nghiệp theo giá so sánh, quy mô lao động công nghiệp, cùng các cơ cấu giá trị sản xuất phân theo ngành, thành phần và địa bàn.

Khóa luận áp dụng 3 phương pháp nghiên cứu cụ thể:

• Phương pháp thu thập và xử lý tài liệu: Thu thập dữ liệu thứ cấp từ Niên giám thống kê tỉnh Quảng Ninh năm 2017, số liệu từ Cổng thông tin Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Quảng Ninh, báo cáo kinh tế - xã hội của UBND tỉnh, tài liệu của Tổng cục Thống kê và các nghiên cứu khoa học liên quan.
• Phương pháp phân tích, tổng hợp và so sánh: Phân tích các chỉ tiêu theo chuỗi thời gian 2010 – 2017, so sánh liên ngành, so sánh cơ cấu thành phần kinh tế và so sánh đối chiếu chỉ số phát triển của Quảng Ninh với các tỉnh, thành phố trong Vùng Đồng bằng Sông Hồng (Bắc Ninh, Hải Phòng, Hà Nội...).
• Phương pháp dự báo: Dựa trên phân tích thực trạng, bối cảnh kinh tế trong nước và quốc tế để dự báo xu thế và xác lập định hướng phát triển công nghiệp địa phương đến năm 2030.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển công nghiệp

Chương 1 làm rõ các vấn đề lý luận cơ bản về vai trò và đặc điểm của sản xuất công nghiệp. Tác giả chỉ ra 4 đặc điểm cốt lõi của công nghiệp: (1) Luôn gắn liền với máy móc và khoa học - kỹ thuật, khiến chu kỳ đổi mới sản phẩm diễn ra nhanh chóng; (2) Có mức độ tập trung hóa, chuyên môn hóa và hợp tác hóa rất cao, cho phép tối ưu hóa hiệu quả kinh tế theo quy mô; (3) Tiêu thụ nguyên liệu đầu vào lớn và phát sinh lượng phát thải cao ra môi trường tự nhiên; (4) Có tính linh động cao về mặt phân bố không gian, ngoại trừ công nghiệp khai khoáng buộc phải phụ thuộc vào vị trí mỏ tài nguyên.

Về cơ cấu và chuyển dịch cơ cấu công nghiệp, chương này luận giải 2 cơ chế chuyển dịch chính: chuyển dịch theo tín hiệu thị trường (tự phát, dễ gặp rủi ro do thông tin bất đối xứng) và chuyển dịch có chủ đích (có sự điều tiết, quy hoạch và ban hành chính sách ưu tiên của Nhà nước). Tác giả phân tích cụ thể 5 nhóm nhân tố ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp tới phát triển công nghiệp: vị trí địa lý và phạm vi lãnh thổ; điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên; dân cư và nguồn lao động; cơ sở hạ tầng - kỹ thuật; khoa học - công nghệ; vốn đầu tư; và thể chế kinh tế.

Phần thực tiễn phân tích kinh nghiệm phát triển công nghiệp tại 2 địa phương lân cận:

• Tỉnh Bắc Ninh: Phát triển 16 khu công nghiệp với tổng diện tích quy hoạch 5.111,5 ha (trong đó diện tích đất cho thuê đạt 3.000 ha); có 9 KCN đã đi vào hoạt động với diện tích 2.872,98 ha, tỷ lệ lấp đầy trên diện tích đất quy hoạch đạt 70,18% và trên diện tích thu hồi đạt 82,73%. Giá trị sản xuất công nghiệp tăng từ 373.029 tỷ đồng (2012) lên 705.292 tỷ đồng (2016), tăng trưởng bình quân 17,26%/năm, đứng thứ 2 cả nước (sau TP. Hồ Chí Minh). Ngành công nghiệp chế biến chiếm tỷ trọng áp đảo từ 99,8% (2012) lên 99,88% (2016) nhờ động lực từ các tập đoàn FDI lớn như Samsung.
• Thành phố Hải Phòng: Số lượng doanh nghiệp công nghiệp tăng bình quân 6,08%/năm (từ 1.482 doanh nghiệp năm 2011 lên 1.750 doanh nghiệp năm 2016). Cơ cấu ngành dịch chuyển rõ rệt: ngành sản xuất phương tiện vận tải tăng bình quân 8,06%/năm, chiếm tỷ trọng 10,46% giá trị sản xuất; công nghiệp đóng tàu phục hồi đạt 4,18% (năm 2016); sản xuất kim loại chiếm 11,62%; sản xuất vật liệu xây dựng (xi măng) tăng bình quân 3,99%/năm, chiếm 6,13%; và công nghiệp chế biến thực phẩm - đồ uống tăng trưởng 14,31%/năm, chiếm 5,96%.

Từ hai mô hình trên, tác giả rút ra bài học kinh nghiệm cho Quảng Ninh: Cần khai thác đồng bộ lợi thế lao động và hạ tầng logistics cảng biển, chủ động thu hút các tập đoàn quy mô lớn để thúc đẩy công nghiệp hỗ trợ, đồng thời quy hoạch các ngành công nghiệp phải gắn chặt với bảo vệ môi trường sinh thái.

Chương 2: Thực trạng phát triển công nghiệp trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2010 – 2017

Chương 2 tập trung phân tích thực trạng nền công nghiệp tỉnh Quảng Ninh qua hệ thống các nhân tố tác động và số liệu thống kê giai đoạn 2010 – 2017:

1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên:

• Quảng Ninh có diện tích đất liền 6.178,2 km², tổng diện tích đất liền và hải đảo là 12.202,4 km²; có hơn 2.000 hòn đảo (chiếm 2.077/2.779 đảo của cả nước); bờ biển dài hơn 250 km và trên 40.000 ha eo vịnh. Phía Bắc giáp Trung Quốc với 118,8 km đường biên giới đất liền và 3 cửa khẩu (Móng Cái, Hoành Mô, Bắc Phong Sinh). Địa hình có trên 80% là đồi núi, khí hậu chịu ảnh hưởng của 5–6 cơn bão/năm, gây cản trở và rủi ro sạt lở cho hệ thống giao thông đường bộ và các mỏ khai khoáng hầm lò.
• Tài nguyên khoáng sản: Bể than đá lớn nhất cả nước với tổng tài nguyên ước đạt 8,8 tỷ tấn trải dài 130 km (từ Đông Triều đến Cẩm Phả), trong đó trữ lượng khoảng 3,6 tỷ tấn thuộc dòng than Anthraxit có hàm lượng cacbon cao (80–90%), sản lượng khai thác hàng năm từ 30 – 40 triệu tấn. Tài nguyên phi kim gồm các mỏ đá vôi tại Hoành Bồ, Cẩm Phả; cao lanh tại Hải Hà, Bình Liêu, Ba Chẽ, Tiên Yên, Móng Cái; đất sét tại Đông Triều, Hoành Bồ, Hạ Long; tài nguyên rừng có 243.833,2 ha (rừng tự nhiên chiếm 80%).

2. Nhân tố kinh tế - xã hội:

• Dân số toàn tỉnh tăng từ 1.158,8 nghìn người (2010) lên 1.258,1 nghìn người (2017), mật độ dân số đạt 203,6 người/km². Dân số phân bố không đều, tập trung đông nhất tại TP. Hạ Long (240,8 nghìn người) và thấp nhất tại huyện Cô Tô (6,2 nghìn người).
• Trình độ dân trí qua tỷ lệ dân số từ 15 tuổi trở lên biết chữ đạt 97,2% vào năm 2017 (tăng từ 96,5% năm 2010). Khi so sánh với các tỉnh thuộc Vùng Đồng bằng Sông Hồng, tỷ lệ biết chữ của Quảng Ninh luôn nằm ở nhóm thấp nhất khu vực (thấp hơn Hà Nội 98,7%, Hải Phòng 98,3%, Hưng Yên 98,6%, Thái Bình 98,6%).

Tỉnh/Thành phố	2010 (%)	2015 (%)	2016 (%)	2017 (%)
Hà Nội	97,8	98,5	98,7	98,7
Vĩnh Phúc	97,0	97,8	98,2	97,7
Bắc Ninh	96,5	97,5	97,5	97,7
Quảng Ninh	96,5	96,7	96,7	97,2
Hải Dương	97,4	98,2	98,5	98,0
Hải Phòng	98,1	98,2	98,1	98,3
Hưng Yên	95,5	98,0	98,3	98,6
Thái Bình	97,3	98,4	98,7	98,6
Hà Nam	97,0	98,2	98,4	98,1
Nam Định	96,6	98,0	97,8	98,1
Ninh Bình	96,5	97,8	97,9	97,5

• Lao động phân theo thành phần kinh tế có sự chênh lệch lớn giữa các khu vực:

Năm	Tổng số (nghìn người)	Khu vực Nhà nước (nghìn người)	Khu vực ngoài Nhà nước (nghìn người)	Khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (nghìn người)
2010	642,3	141,5	497,5	3,3
2015	715,2	198,6	500,7	15,9
2016	710,0	199,1	498,1	12,8
2017	720,0	199,7	508,2	12,1

Lao động khu vực Nhà nước tăng đều từ 141,5 nghìn người (2010) lên 199,7 nghìn người (2017), chiếm 27,7% tổng lao động. Khu vực ngoài Nhà nước chiếm tỷ trọng lớn nhất với 70,6% (508,2 nghìn người năm 2017). Khu vực FDI chiếm tỷ trọng rất nhỏ, chỉ đạt 1,7% năm 2017 (giảm từ mức đỉnh 15,9 nghìn người năm 2015 xuống 12,1 nghìn người năm 2017).

• Về cơ cấu lao động theo ngành kinh tế, ngành công nghiệp chiếm tỷ trọng cao nhất với 45,84%, tiếp đến là thương mại - dịch vụ (35,91%) và nông - lâm - ngư nghiệp (18,25%). Về tỷ lệ lao động từ 15 tuổi trở lên đã qua đào tạo: Lao động nam tăng từ 33,5% (2010) lên 50,9% (2017); lao động nữ tăng từ 20,8% (2010) lên 32,0% (2017).

3. Cơ sở hạ tầng kỹ thuật:

• Hạ tầng giao thông đường bộ: Có 5 tuyến Quốc lộ (381 km, chủ yếu cấp III và IV, có 32 km trên QL279 đạt cấp V); 12 tuyến đường tỉnh (301 km, có 51% đạt cấp III và IV); đường huyện có 764 km (tỷ lệ cứng hóa đạt 60%); đường xã có 2.233 km (tỷ lệ cứng hóa đạt 24%). Bến bãi gồm 16 bến xe khách (6 bến liên tỉnh hỗn hợp), 125 tuyến xe khách cố định liên tỉnh, 18 tuyến nội tỉnh và 11 tuyến xe buýt.
• Giao thông đường thủy và cảng biển: Có 96 bến thủy nội địa và 642 km luồng. Hệ thống cảng biển có 5 cảng chính: Cảng Cái Lân (tiếp nhận tàu 3–4 vạn tấn), Cảng Cửa Ông (dài 300 m, sâu -9,5 m, đón tàu 50.000 DWT chuyên dùng xuất than), Cảng Vạn Gia (luồng dài 7 hải lý, sâu -7,5 m, tàu 10.000 DWT), Cảng Hòn Gai (sâu -16 m) và Cảng Mũi Chùa (sâu -3,3 m, đón tàu 1.000 tấn). Đường sắt có 65 km tuyến Kép - Hạ Long và hệ thống đường sắt chuyên dùng ngành than.
• Hạ tầng viễn thông: Toàn tỉnh có 1.436 trạm BTS của 5 nhà mạng di động. Trong đó có 76,5% trạm xây dựng trên mặt đất; 57% trạm sử dụng công nghệ 3G; tỷ lệ chia sẻ dùng chung hạ tầng cột ăng ten đạt 14%. Viettel là nhà mạng có số lượng trạm lớn nhất với 486 trạm (tập trung nhiều tại Hạ Long: 78 trạm, Cẩm Phả: 68 trạm, Móng Cái: 57 trạm, Đông Triều: 48 trạm). Sóng viễn thông tại các vùng biên giới, hải đảo và vùng lõi Vịnh Hạ Long vẫn còn yếu.

4. Trình độ khoa học - công nghệ và nguồn vốn:

• Ngành than đã ứng dụng vì neo phun bê tông, cột thủy lực đơn, giá chống thủy lực và máy liên hợp khấu than vào khai thác hầm lò. Ngành cơ khí ứng dụng công nghệ CNC nhưng chủ yếu phục vụ sửa chữa, phụ tùng cho ngành than. Ngành điện áp dụng công nghệ lò hơi đốt than phun tại Nhiệt điện Uông Bí và Nhiệt điện Quảng Ninh; công nghệ lò hơi tầng sôi tuần hoàn tại Nhiệt điện Cẩm Phả. Trừ Nhiệt điện Uông Bí do Lilama làm tổng thầu EPC nhập thiết bị Nga/Ukraine, các nhà máy nhiệt điện còn lại chủ yếu do nhà thầu Trung Quốc thực hiện, thiết bị thiếu đồng bộ, hiệu suất vận hành chỉ đạt mức trung bình 50%.
• Tổng vốn đầu tư phát triển toàn xã hội năm 2017 đạt 60.597 tỷ đồng (tăng 10,2% so với 2016 và bằng 46,7% GRDP). Trong đó, vốn ngoài Nhà nước đạt 25.666 tỷ đồng (chiếm 42,3%), vốn Nhà nước đạt 22.886 tỷ đồng (chiếm 37,8%), và vốn FDI đạt 12.045 tỷ đồng (chiếm 19,9%). Vốn đầu tư dành cho khu vực công nghiệp chiếm tỷ trọng lớn nhất với 65,2% tổng vốn đầu tư toàn xã hội. Năm 2017, giá trị tăng thêm ngành công nghiệp - xây dựng tăng 7,5% (thấp hơn khu vực dịch vụ tăng 14,5%).

Đánh giá chung: Khóa luận chỉ ra ngành công nghiệp Quảng Ninh có đóng góp cốt lõi vào nguồn thu ngân sách nhưng bộc lộ nhiều hạn chế: phụ thuộc lớn vào tài nguyên hữu hạn (khai khoáng than, vật liệu xây dựng); công nghệ nhiều cơ sở còn lạc hậu gây ô nhiễm môi trường; khu vực công nghiệp FDI phát triển chậm và sử dụng ít lao động (1,7%); hạ tầng cảng biển và giao thông kết nối chưa hoàn chỉnh.

Chương 3: Giải pháp phát triển công nghiệp trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh đến năm 2030

Dựa trên kết quả dự báo các nhân tố ảnh hưởng và định hướng chuyển đổi mô hình kinh tế, tác giả đề xuất 6 nhóm giải pháp quy hoạch phát triển công nghiệp:

• Nhóm giải pháp về cơ sở hạ tầng – kỹ thuật: Đẩy nhanh tiến độ hoàn thiện hệ thống đường cao tốc kết nối liên vùng, nâng cấp các tuyến quốc lộ và tỉnh lộ huyết mạch; cải tạo mạng lưới giao thông đường huyện, đường xã; đầu tư nạo vét luồng hàng hải, mở rộng hệ thống cảng biển nước sâu Cái Lân và hạ tầng kỹ thuật dùng chung tại các KCN, khu kinh tế ven biển.
• Nhóm giải pháp về nguồn lao động: Đẩy mạnh đào tạo nghề kỹ thuật và công nghệ cao, nâng cao tỷ lệ lao động qua đào tạo; liên kết giữa các trường cao đẳng, đại học với doanh nghiệp công nghiệp trên địa bàn; xây dựng chính sách tiền lương, nhà ở để thu hút và giữ chân thợ bậc cao, kỹ sư giỏi.
• Nhóm giải pháp về khoa học - công nghệ: Tăng cường cơ giới hóa và tự động hóa trong khai thác than hầm lò; hỗ trợ các doanh nghiệp cơ khí, sản xuất vật liệu xây dựng chuyển giao công nghệ mới; hiện đại hóa công nghệ giám sát và xử lý khí thải tại các nhà máy nhiệt điện, nâng cao hiệu suất phát điện.
• Nhóm giải pháp về vốn: Tối ưu hóa vốn đầu tư công vào các công trình hạ tầng khung; đa dạng hóa các hình thức huy động vốn ngoài nhà nước; tập trung thu hút FDI chọn lọc vào các ngành chế biến, chế tạo công nghệ cao, công nghiệp sạch.
• Nhóm giải pháp về chính sách: Cải cách thủ tục hành chính, duy trì chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI); xây dựng các quy chế ưu đãi đầu tư đối với doanh nghiệp đầu tư vào cụm công nghiệp và vùng khó khăn.
• Nhóm giải pháp về bảo vệ môi trường: Thực hiện nghiêm túc quy trình hoàn nguyên môi trường tại các bãi thải mỏ than; kiểm soát phát thải bụi và khí thải công nghiệp; kiên quyết dừng hoạt động các dây chuyền sản xuất vật liệu xây dựng cũ kỹ, lạc hậu đe dọa cảnh quan môi trường du lịch và Vịnh Hạ Long.

Kết quả và đóng góp của khóa luận

Khóa luận đã hệ thống hóa bức tranh toàn cảnh về nền công nghiệp tỉnh Quảng Ninh trong giai đoạn 2010 – 2017 bằng chuỗi số liệu thống kê cụ thể:

• Phản ánh chính xác tỷ trọng lực lượng lao động công nghiệp đang chiếm ưu thế vượt trội trong cơ cấu kinh tế tỉnh (chiếm 45,84% tổng số lao động).
• Phân tích chi tiết dòng vốn đầu tư toàn xã hội năm 2017 đạt 60.597 tỷ đồng, trong đó công nghiệp hấp thụ tới 65,2% tổng nguồn vốn, phản ánh sự tập trung đầu tư lớn của địa phương vào ngành này.
• Đưa ra các phát hiện về hạn chế kỹ thuật: Trình độ công nghệ của các nhà máy nhiệt điện đốt than phần lớn do nhà thầu Trung Quốc thi công, thiếu tính đồng bộ và hiệu suất vận hành thực tế mới chỉ đạt 50%; khu vực FDI tuy thu hút vốn nhưng đóng góp giải quyết việc làm còn rất khiêm tốn (chỉ chiếm 1,7% tổng lao động toàn tỉnh năm 2017).
• Về mặt quy hoạch phát triển, khóa luận đã xây dựng được hệ thống 6 nhóm giải pháp liên hoàn, bao hàm từ cơ sở hạ tầng, nhân lực, công nghệ đến thể chế chính sách và xử lý môi trường, làm cơ sở khoa học để địa phương chuyển dịch từ công nghiệp thâm dụng tài nguyên sang công nghiệp sạch và công nghệ cao.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

Khóa luận phản ánh một số hạn chế do điều kiện nghiên cứu tại thời điểm năm 2019:

• Tác giả tự nhìn nhận trình độ lý luận và kinh nghiệm thực tiễn của bản thân còn hạn chế, các chuỗi số liệu chi tiết phân theo nhóm ngành cấp 2 và số liệu doanh nghiệp cụ thể chỉ cập nhật đến năm 2016 – 2017 từ Niên giám thống kê 2017.
• Khóa luận chưa tiếp cận và khai thác sâu được các dữ liệu kiểm toán nội bộ, báo cáo tài chính vi mô của Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) và các tổng công ty phát điện trên địa bàn.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Cần tiếp tục cập nhật và đánh giá biến động cơ cấu ngành công nghiệp của tỉnh Quảng Ninh sau năm 2018, đặc biệt là tác động khi tuyến cao tốc Hải Phòng - Hạ Long - Vân Đồn và Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn đi vào khai thác thực tế.
• Bổ sung đánh giá chuyên sâu về tác động của quá trình chuyển dịch năng lượng xanh, cam kết giảm phát thải khí nhà kính và lộ trình đóng cửa các mỏ than lộ thiên đối với cơ cấu kinh tế địa phương.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Quy hoạch phát triển, Kinh tế phát triển, Địa lý kinh tế và Quản lý công khi tìm kiếm mô hình nghiên cứu thực tiễn cấp tỉnh về công nghiệp hóa.
• Các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý nhà nước tại địa phương (Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Công Thương) có thể tham khảo hệ thống dữ liệu chi tiết về dân số, lao động, hạ tầng cảng biển và mạng lưới trạm BTS viễn thông phục vụ công tác quy hoạch kinh tế - xã hội.
• Phần phân tích kinh nghiệm thu hút đầu tư KCN của Bắc Ninh và Hải Phòng cung cấp luận cứ thực tiễn tốt cho các đề tài nghiên cứu liên kết vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc.

Câu hỏi thường gặp

Trữ lượng và đặc điểm tài nguyên than đá tại Quảng Ninh được khóa luận ghi nhận như thế nào? Quảng Ninh có bể than lớn với tổng tài nguyên ước đạt 8,8 tỷ tấn, phân bố trên dải địa hình dài 130 km từ Đông Triều đến Cẩm Phả. Trong đó, trữ lượng xác định khoảng 3,6 tỷ tấn (nằm ở độ sâu dưới 300 m), chủ yếu là than Anthraxit có hàm lượng cacbon cao và ổn định từ 80 – 90%. Sản lượng khai thác bình quân hàng năm đạt từ 30 – 40 triệu tấn.

Cơ cấu lao động theo loại hình kinh tế tại tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2010 – 2017 có đặc trưng gì? Lao động khu vực ngoài Nhà nước chiếm tỷ trọng lớn nhất và biến động quanh mức 70,6% (đạt 508,2 nghìn người năm 2017). Khu vực Nhà nước tăng đều từ 141,5 nghìn người (2010) lên 199,7 nghìn người (2017), chiếm 27,7%. Khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) chiếm tỷ trọng rất thấp, đạt đỉnh vào năm 2015 với 15,9 nghìn người rồi giảm dần xuống 12,1 nghìn người vào năm 2017 (chỉ chiếm 1,7% tổng lao động).

Tác giả đánh giá hiện trạng công nghệ của các nhà máy nhiệt điện tại Quảng Ninh ra sao? Nhà máy Nhiệt điện Uông Bí và Nhiệt điện Quảng Ninh áp dụng công nghệ lò hơi than phun, còn Nhiệt điện Cẩm Phả dùng công nghệ tầng sôi tuần hoàn. Ngoại trừ Nhiệt điện Uông Bí do Lilama làm tổng thầu EPC nhập thiết bị chính từ Nga và Ukraine, các dự án còn lại đều do nhà thầu Trung Quốc thực hiện với trang thiết bị thiếu tính đồng bộ, vận hành không thường xuyên và hiệu suất trung bình đạt khoảng 50%.

Khóa luận đưa ra bài học kinh nghiệm gì cho Quảng Ninh từ mô hình phát triển công nghiệp Bắc Ninh? Tác giả chỉ ra Bắc Ninh đạt mức tăng trưởng giá trị sản xuất công nghiệp 17,26%/năm và tỷ trọng công nghiệp chế biến đạt 99,88% nhờ chiến lược phát triển 16 KCN tập trung, đạt tỷ lệ lấp đầy đất quy hoạch 70,18% và thu hút các tập đoàn FDI công nghệ cao như Samsung. Từ đó, Quảng Ninh cần hoàn thiện hạ tầng khu công nghiệp, chủ động đón các dự án công nghiệp chế biến chế tạo lớn để giảm bớt sự phụ thuộc vào khai thác khoáng sản thô.

Quy mô tổng vốn đầu tư phát triển toàn xã hội và vốn dành cho ngành công nghiệp tỉnh Quảng Ninh năm 2017 đạt bao nhiêu? Năm 2017, tổng vốn đầu tư thực hiện toàn xã hội theo giá hiện hành đạt 60.597 tỷ đồng (bằng 46,7% GRDP tỉnh), trong đó khu vực ngoài Nhà nước chiếm 42,3%, khu vực Nhà nước chiếm 37,8% và khu vực FDI chiếm 19,9%. Riêng vốn đầu tư rót vào ngành công nghiệp chiếm tới 65,2% trên tổng vốn đầu tư toàn xã hội.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Ngọc Quỳnh đã tái hiện bức tranh phát triển công nghiệp tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2010 – 2017 trên cơ sở phân tích chuỗi dữ liệu kinh tế - xã hội, tài nguyên thiên nhiên và hạ tầng kỹ thuật. Nghiên cứu chỉ ra những mâu thuẫn nội tại giữa vị thế ngành công nghiệp trụ cột thâm dụng tài nguyên với yêu cầu chuyển dịch cơ cấu kinh tế xanh bền vững của địa phương. Hệ thống 6 nhóm giải pháp quy hoạch đến năm 2030 được đề xuất là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn cho công tác quản lý phát triển kinh tế vùng lãnh thổ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP 1. Một số vấn đề lý luận 1. Quan niệm về công nghiệp Định nghĩa công nghiệp theo Từ điển Bách khoa Việt Nam, công nghiệp là “ngành kinh tế quốc dân quan trọng nhất, có ảnh hưởng quyết định đến trình độ phát triển lực lượng sản xuất và năng suất lao động xã hội. Tỷ lệ sản phẩm công nghiệp trong cơ cấu tổng sản phẩm xã hội được xem như chỉ tiêu phản ánh trình độ phát triển kinh tế của xã hội”.

Theo tác giả khóa luận, quan niệm này mới tập trung nêu vai trò của ngành công nghiệp song chưa nêu bật được nội hàm của ngành công nghiệp. Theo Từ điển tiếng Việt, công nghiệp là “ngành chủ đạo của nền kinh tế quốc dân hiện đại, có nhiệm vụ khai thác tài nguyên thiên nhiên, chế biến tài nguyên và các sản phẩm nông nghiệp thành tư liệu sản xuất và tư liệu tiêu dùng”. Quan niệm này đã nêu rõ vai trò và các bộ phận hợp thành của ngành công nghiệp, tuy nhiên vẫn chưa phản ánh hết các đặc trưng của ngành công nghiệp trong giai đoạn hiện nay. Theo quan niệm của Liên Hợp quốc, “công nghiệp được định nghĩa là một tập hợp các hoạt động sản xuất với những đặc điểm nhất định thông qua các quá trình công nghiệp để tạo ra sản phẩm.

Hoạt động công nghiệp bao gồm cả ba loại hình: công nghiệp khai thác tài nguyên, công nghiệp chế biến và các dịch vụ sản xuất theo sau nó”. Quan niệm của Liên Hợp quốc đã nêu được những nội hàm quan trọng của ngành công nghiệp (sản xuất thông qua các quá trình công nghệ, các bộ phận cơ bản của sản xuất công nghiệp) tuy nhiên vẫn cần bổ sung một số đặc điểm nhằm làm nổi bật và chính xác hóa khái niệm “công nghiệp”. Từ các góc độ chuyên môn khác nhau, mục tiêu nghiên cứu khác nhau nên đưa ra các quan niệm khác nhau, có nét riêng biệt về công nghiệp. Phân loại công nghiệp Tùy vào quan điểm tiếp cận mà công nghiệp được phân loại thành các nhóm ngành khác nhau, ví dụ như theo yêu cầu về công nghệ sản xuất (chia ra các ngành công nghiệp công nghệ cao (điện tử, hàng không vũ trụ,…) và các ngành còn lại), theo thời gian xuất hiện (chia thành công nghiệp hiện đại và công nghiệp truyền thống), theo công dụng kinh tế của sản phẩm (chia thành hai nhóm: công nghiệp nặng (nhóm A) gồm các ngành công nghiệp năng lượng, luyện kim, chế tạo máy, điện tử - tin học, hoá chất, vật liệu xây dựng,.

và công nghiệp nhẹ (nhóm B) gồm công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng và công nghiệp thực phẩm),… nhưng cách phân loại phổ biến nhất trên thế giới hiện nay vẫn là theo đối tượng tác động. Dựa vào quan điểm này, công nghiệp là tập hợp các hoạt động sản xuất, bắt đầu từ hoạt động khai thác các tài nguyên thiên nhiên cùng với hoạt động chế biến các tài nguyên có được từ khai thác, chế biến chúng thành những sản phẩm tương ứng hoặc nguồn nguyên liệu tiếp theo để sản xuất ra các sản phẩm khác phục vụ nhu cầu đa dạng của con người. Từ quan điểm trên, công nghiệp được chia thành 2 nhóm ngành chính: công nghiệp khai thác và công nghiệp chế biến.  Công nghiệp khai thác: có vai trò khai thác tài nguyên thiên nhiên phục vụ cho sản xuất và đời sống, bao gồm: khai thác các nguồn năng lượng như dầu mỏ, khí đốt, than; khai thác quặng kim loại như sắt, thiếc, Boxit; khai thác quặng Uranium, Thori; khai thác vật liệu xây dựng như đá, cát, sỏi,… Sản phẩm của công nghiệp khai thác sẽ cung cấp nguyên liệu đầu vào cho các ngành công nghiệp chế biến.

Sự phát triển của công nghiệp khai thác thường gắn với nguồn tài nguyên nhằm tạo điều kiện để phát triển vùng lãnh thổ.  Công nghiệp chế biến xét yêu cầu đầu vào gồm có: chế biến sản phẩm của công nghiệp khai thác; chế biến bán thành phẩm của công nghiệp chế biến và chế biến nông sản. Xét theo công dụng của sản phẩm đầu ra thì công nghiệp chế biến cũng bao gồm 3 nhóm ngành: 5 - Công nghiệp chế tạo công cụ sản xuất: cơ khí, chế tạo máy, kỹ thuật điện, điện tử. Đây là ngành sản xuất có vai trò quan trọng vì nó cung cấp tư liệu sản xuất cho toàn bộ nền kinh tế, trang bị cơ sở vật chất kỹ thuật cho tất cả các ngành.

- Công nghiệp sản xuất đối tượng lao động: hóa chất, hóa dầu, luyện kim, vật liệu xây dựng. Sản phẩm của những ngành này lại tiếp tục cung cấp các yếu tố đầu vào cho các ngành khai thác như cung cấp hóa chất, thuốc trừ sâu, phân bón cho ngành nông nghiệp, cung cấp vật liệu cho ngành xây dựng. - Công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng: như sản phẩm dệt may; chế biến thực phẩm, đồ uống; chế biến gỗ, giấy; chế biến thủy tinh, sành sứ. Vai trò công nghiệp Công nghiệp là ngành có vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc dân, sản xuất ra một khối lượng của cải vật chất rất lớn cho xã hội.

Công nghiệp không những tạo ra các sản phẩm tiêu dùng có giá trị, góp phần phát triển nền kinh tế, nâng cao đời sống của toàn xã hội mà còn cung cấp hầu hết các tư liệu sản xuất, xây dựng cơ sở vật chất, kỹ thuật cho tất cả các ngành kinh tế. Công nghiệp còn có vai trò thúc đẩy sự phát triển của nhiều ngành kinh tế khác như nông nghiệp, giao thông vận tải, thương mại, dịch vụ và củng cố an ninh quốc phòng. Không có ngành kinh tế nào mà không sử dụng các sản phẩm từ công nghiệp. Công nghiệp cũng tạo điều kiện khai thác các nguồn tài nguyên thiên nhiên ở các vùng khác nhau một cách hiệu quả, làm thay đổi sự phân công lao động và giảm độ chênh lệch về trình độ phát triển giữa các vùng lãnh thổ.

Công nghiệp càng ngày càng sản xuất ra nhiều sản phẩm mới mà không ngành sản xuất vật chất nào có thể so sánh được vì vậy mới tạo khả năng mở rộng sản xuất, mở rộng thị trường lao động, tạo thêm nhiều việc làm, tăng thu nhập cho người lao động. Đặc điểm sản xuất công nghiệp Trên cơ sở tổng kết các kinh nghiệm từ lý luận và thực tiễn cho phép tác giả rút ra các đặc điểm nổi bật của sản xuất công nghiệp như sau: 6  Thứ nhất, sản xuất công nghiệp gắn liền với máy móc, khoa học – kỹ thuật Đây là đặc điểm nổi bật của sản xuất công nghiệp so với các khu vực kinh tế còn lại. Nền kinh tế thế giới nói chung và sản xuất công nghiệp nói riêng được đánh dấu các bước phát triển qua các cuộc cách mạng công nghiệp mà về bản chất là sự cải tiến đột phá về máy móc, thiết bị từ các ngành công nghiệp. Sản xuất công nghiệp luôn gắn liền với các cải tiến, sáng chế về công nghệ, kỹ thuật vì thế các sản phẩm công nghiệp cùng loại lạc hậu sẽ nhanh chóng bị thay thế bởi các sản phẩm được sản xuất từ dây chuyền công nghệ hiện đại hơn.

Tính đổi mới đó khiến chu kỳ sản phẩm công nghiệp ngày càng ngắn, thúc đẩy sản xuất công nghiệp đạt tốc độ tăng trưởng về sản lượng, giá trị ngày càng cao. Chính vì thế ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam coi “công nghiệp hóa, hiện đại hóa” đất nước là nhiệm vụ quan trọng đối với phát triển của quốc gia.  Thứ hai, công nghiệp là ngành có mức độ tập trung hoá, chuyên môn hoá và hợp tác hoá rất cao Hầu hết các ngành công nghiệp không đòi hỏi những không gian rộng lớn (ngoại trừ nhóm ngành công nghiệp khai khoáng) do mức độ tập trung tư liệu sản xuất và lao động của ngành là rất lớn. Chính vì vậy, xét trên cùng một quy mô diện tích, mật độ kinh tế của các lãnh thổ phát triển công nghiệp sẽ cao hơn nhiều so với lãnh thổ phát triển nông nghiệp.

Nhờ đặc tính này nên sản xuất công nghiệp có thể phát huy hiệu quả kinh tế theo quy mô nhờ giảm chi phí cố định trên một đơn vị sản phẩm sản xuất và tiêu thụ. Các phân ngành trong sản xuất công nghiệp rất đa dạng, phong phú và thường phải trải qua nhiều công đoạn khác nhau. Chính vì thế các hình thức chuyên môn hoá, hợp tác hoá có vai trò quan trọng trong sản xuất công nghiệp. Chuyên môn hóa tức là mỗi xí nghiệp, mỗi lãnh thổ phụ trách một công đoạn hoặc một bộ phận của thành phẩm nhằm phát huy lợi thế so sánh của xí nghiệp hay lãnh thổ để tăng năng suất, chất lượng của sản phẩm.

Hợp tác hóa nghĩa là các xí nghiệp công nghiệp liên kết chặt chẽ với nhau trong việc tiếp nối các khâu trong quá trình sản xuất hoặc kết nối các bộ phận của một thành phẩm hay 7 rộng hơn nữa là hợp tác, liên kết trong hoạt động Logistic,… chuyên môn hóa càng sâu sắc thì hợp tác hóa càng phát triển và ngược lại. Xu thế chuyên môn hoá và hợp tác hoá mang tính toàn cầu hiện nay khiến cho mỗi quốc gia, vùng có thể lựa chọn một số loại sản phẩm hay một số khâu nhất định trong sản xuất sản phẩm hoặc một số chi tiết, bộ phận nhất định của sản phẩm,. Để tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu trong việc sản xuất một loại sản phẩm nhất định.  Thứ ba, sản xuất công nghiệp đòi hỏi tiêu thụ nguyên liệu đầu vào lớn nên lượng phát thải ra môi trường nhiều Công nghiệp là ngành tiêu thụ các nguyên liệu đầu vào lớn do có thể đạt năng suất và tốc độ tăng trưởng cao nên dựa trên nền tảng khai thác sức sản xuất của máy móc.

Số lượng và quy mô của nguyên liệu đầu vào đối với các ngành công nghiệp có sự chênh lệch rất lớn. Một số ngành sử dụng nhiều nguyên liệu đầu vào là công nghiệp chế biến các sản phẩm phi kim loại, công nghiệp lọc hóa dầu, công nghiệp chế biến thực phẩm, công nghiệp đóng tàu,… trong khi một số ngành hiện đại sử dụng khối lượng nguyên liệu đầu vào ít hơn như điện tử, in ấn,. Do có nhiều ngành sử dụng nguyên, nhiên liệu đầu vào nhiều nên lượng phát thải của ngành công nghiệp luôn vượt trội so với hai khu vực kinh tế còn lại.