CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHUỖI CUNG ỨNG CỦA DOANH NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN CHUỖI CUNG ỨNG CỦA DOANH NGHIỆP 1. Một số vấn đề lý luận về chuỗi cung ứng của doanh nghiệp 1. Khái niệm chuỗi cung ứng Ngày nay để cạnh tranh thành công và nắm bắt được cơ hội trong môi trường kinh doanh, các doanh nghiệp không chỉ cần hiểu biết về chính doanh nghiệp mình mà còn cần phải nắm bắt được những thông tin về đối thủ cạnh tranh; hiểu và tham gia đóng góp vào công việc kinh doanh của nhà cung cấp cũng như khách hàng của họ. Doanh nghiệp không chỉ đơn giản là bán sản phầm và dịch vụ chất lượng tốt mà còn cần cung cấp chúng một cách đầy đủ, kịp thời với chi phí hợp lý nhất.
Vì thế, các doanh nghiệp ngày càng quan tâm sâu sắc hơn đến dòng luân chuyển nguyên vật liệu, cách thức thiết kế và đóng gói sản phẩm và dịch vụ của nhà cung cấp, cách thức vận chuyển và bảo quản sản phẩm, cách thức mà khách hàng sử dụng để chế biến, tăng thêm giá trị gia tăng cho sản phẩm trước khi đến tay người tiêu dùng cuối cùng. Thêm vào đó, bối cảnh cạnh tranh khốc liệt ở thị trường toàn cầu hiện nay; thể hiện thông qua chu kỳ sống ngày càng ngắn của các sản phẩm mới, sự thay đổi ngày càng nhanh trong kỳ vọng của khách hàng đã thúc đẩy các doanh nghiệp phải đầu tư, và tập trung nhiều vào chuỗi cung ứng của sản phẩm. Điều này, cùng với những tiến bộ liên tục trong công nghệ truyền thông và vận tải (truyền thông di động, Internet và phân phối hàng qua đêm), đã thúc đẩy sự phát triển không ngừng của chuỗi cung ứng và những kỹ thuật để quản lý nó. Có rất nhiều định nghĩa về chuỗi cung ứng, nhưng chưa có một định nghĩa nào được coi là chuẩn.
Sau đây là một số định nghĩa về chuỗi cung ứng đã được đưa ra: Theo Ganeshan & Harrison (1995, Introduction to Supply Chain Management): “Chuỗi cung ứng là một chuỗi hay một tiến trình bắt đầu từ nguyên liệu thô cho tới khi sản phẩm làm ra hay dịch vụ tới tay người tiêu dùng cuối cùng. Chuỗi cung ứng là một mạng lưới các lựa chọn về phân phối và các phương tiện để thực hiện thu mua nguyên liệu, biến đổi các nguyên liệu này qua khâu trung gian để sản xuất ra sản phẩm, phân phối sản phẩm này tới tay người tiêu dùng”. Quan điểm này cho rằng 9 chuỗi cung ứng là một mạng lưới các tổ chức cùng tham gia hợp tác với nhau, thông qua các liên kết giữa kênh nguồn với kênh tiếp theo, trong các quy trình khác nhau cũng như các hoạt động tạo ra giá trị bằng hình thức là một sản phẩm hay dịch vụ đến tay người tiêu dùng cuối cùng. Còn theo Lee & Billington (1995, The evolution of Supply Chain Management Model and Practice): “Chuỗi cung ứng là hệ thống các công cụ để chuyển hóa nguyên liệu thô từ bán thành phẩm tới thành phẩm, chuyển tới người tiêu dùng thông qua hệ thống phân phối”.
Quan điểm này lại cho rằng chuỗi cung ứng đóng vai trò là công cụ để chuyển hóa từ nguyên vật liệu thô thành sản phẩm hoàn chỉnh rồi đưa đến tay người tiêu dùng Còn theo Viện quản trị chuỗi cung ứng (2000, Glossary of key purchasing and supply terms): “Chuỗi cung ứng là việc thiết kế và quản lý các tiến trình xuyên suốt, tạo giá trị cho các tổ chức để đáp ứng nhu cầu thực sự của khách hàng cuối cùng. Sự phát triển và tích hợp nguồn lực con người và công nghệ là then chốt cho việc tích hợp chuỗi cung ứng thành công”. Quan điểm này chỉ ra rằng chuỗi cung ứng là việc quản lý nhiều hoạt động của các doanh nghiệp khác nhau nhằm thỏa mãn nhu cầu của khách hàng cuối cùng. Quan điểm này cũng nếu ra hai mấu chốt để quản trị hiệu quả một chuỗi cung ứng là con người và công nghệ.
Theo Hội đồng tổ chức chuỗi cung ứng (2010): “Chuỗi cung ứng bao gồm mọi hoạt động liên quan đến việc sản xuất và phân phối một sản phẩm hoặc dịch vụ hoàn chỉnh, bắt đầu từ nhà cung cấp đầu tiên cho đến khách hàng cuối cùng”. Theo đó, chuỗi cung ứng được hiểu tổng quát, bao gồm tất cả các quá trình liên quan đến việc đáp ứng nhu cầu của khách hàng. Các quá trình này không chỉ bao gồm các hoạt động sản xuất hay phân phối mà còn gồm cả các hoạt động liên quan đến tài chính, nhân sự, thu thập thông tin… Từ các khái niệm nêu trên, trong nghiên cứu này, tác giả theo cách tiếp cận chuỗi cung ứng theo quan điểm của Hội đồng tổ chức chuỗi cung ứng năm 2010, theo đó chuỗi cung ứng bao gồm tất cả các hoạt động liên quan từ giai đoạn cung ứng nguyên vật liệu đầu vào cho đến chế biến và cung ứng sản phẩm đến tay người tiêu 10 dùng. Sự tham gia của các công ty vào chuỗi cung ứng không chỉ đơn thuần là các nhà sản xuất, nhà cung cấp, nhà phân phối có liên quan một cách trực tiếp, mà còn là các công ty liên quan gián tiếp cung cấp các dịch vụ như công ty vận tải, công ty cung cấp mạng lưới thông tin, công ty tư vấn.
Vì thế, các hoạt động diễn ra trong chuỗi cung ứng bao gồm, nhưng không bị hạn chế: phát triển sản phẩm mới, marketing, sản xuất, phân phối, tài chính và dịch vụ khách hàng. Khái niệm chuỗi cung ứng khác với khái niệm logistics. Hoạt động logistics chỉ là một phần trong một chuỗi cung ứng. Nếu như logistics bao gồm các công việc hậu cần như vận tải, kho bãi, giao nhận,… thì chuỗi cung ứng còn bao gồm cả các hoạt động khác như tài chính, quản trị nguồn cung, quan hệ với khách hàng.
Về mặt lý thuyết, chuỗi cung ứng hoạt động như một đơn vị cạnh tranh riêng biệt và cố hữu, thực hiện những việc mà nhiều doanh nghiệp lớn, các doanh nghiệp hội nhập dọc cố gắng đạt được và đã thất bại trong việc thực hiện mục tiêu này. Điểm khác biệt chính là các doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng hoàn toàn tự do trong việc quyết định thâm nhập hoặc rời khỏi mối quan hệ chuỗi nếu quan hệ này không còn đem lại lợi ích cho họ; đó chính là tổ chức thị trường tự do nhằm giúp đỡ chuỗi cung ứng vận hành một cách hiệu quả hơn các khối liên kết dọc. Một chuỗi cung ứng điển hình được thể hiện trong sơ đồ dưới đây: 10 Dòng sản phẩm và dịch vụ Nhà sản xuất linh kiện trung gian Nhà sản xuất sản phẩm cuối cùng Khách hàng Nhà kho và trung tâm phân phối Chi phí sản xuất Chi phí vận chuyển Chi phí tồn kho Sơ đồ 1. 1: Chuỗi cung ứng điển hình (Nguồn: Nguyễn Phúc Nguyên và Lê Thị Minh Hằng, 2016) 11 Trong một chuỗi cung ứng điển hình, nguyên vật liệu được mua ở một hoặc nhiều nhà cung cấp; các bộ phận được sản xuất ở một nhà máy hoặc nhiều hơn, sau đó được vận chuyển đến nhà kho để lưu trữ ở giai đoạn trung gian và cuối cùng đến nhà bán lẻ và khách hàng.
Vì vậy, để giảm thiểu chi phí và cải tiến mức phục vụ, các chiến lược chuỗi cung ứng hiệu quả phải xem xét đến sự tương tác ở các cấp độ khác nhau trong chuỗi cung ứng. Chuỗi cung ứng, cũng được xem như mạng lưới hậu cần, bao gồm các nhà cung cấp, các trung tâm sản xuất, nhà kho, các trung tâm phân phối, và các cửa hàng bán lẻ, cũng như nguyên vật liệu, tồn kho trong quá trình sản xuất và sản phẩm hoàn thành dịch chuyển giữa các cơ sở. Sự tương tác thường xuyên giữa các thành phần này với nhau tạo nên một chuỗi cung ứng biến đổi liên tục. Một sự thay đổi trong hoạt động kinh doanh của một thành viên có thể ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của các thành viên khác, qua đó mở rộng hoặc hủy hoại cả chuỗi cung ứng.
Cùng với sự phát triển của sản xuất và CNTT, thì mối quan hệ này ngày càng phức tạp, vai trò của CNTT trong quản trị dây chuyền cung ứng ngày càng lớn. Tất cả các sản phẩm đến tay người tiêu dùng thông qua một vài hình thức của chuỗi cung ứng, có một số thì lớn hơn và một số thì phức tạp hơn rất nhiều. Với ý tưởng chuỗi cung ứng này, chúng ta dễ dàng nhận thấy rằng chỉ có một nguồn tạo ra lợi nhuận duy nhất cho toàn chuỗi đó là khách hàng cuối cùng. Khi các doanh nghiệp riêng lẻ trong chuỗi cung ứng ra các quyết định kinh doanh mà không quan tâm đến các thành viên khác trong chuỗi, điều này rốt cuộc dẫn đến giá bán cho khách hàng cuối cùng là rất cao, mức phục vụ chuỗi cung ứng thấp và điều này làm cho nhu cầu khách hàng tiêu dùng cuối cùng trở nên thấp.
Cấu trúc chuỗi cung ứng 1. Mô hình chuỗi cung ứng Ở hình thức đơn giản nhất, một chuỗi cung ứng bao gồm một công ty, nhà cung cấp và các khách hàng của công ty đó. Các chuỗi cung ứng mở rộng chứa ba nhóm thành viên. Đầu tiên là những nhà cung cấp của đơn vị cung cấp hay nhà cung cấp cuối cùng trong giai đoạn đầu của chuỗi cung ứng mở rộng.
Sau đó là khách hàng của khách hàng hay khách hàng cuối cùng trong giai đoạn cuối của một chuỗi cung ứng 12 mở rộng. Cuối cùng là danh sách bao gồm toàn bộ các công ty cung cấp dịch vụ giao nhận, tài chính, marketing và CNTT cho những công ty khác trong chuỗi cung ứng. Nhà cung cấp Nhà cung cấp Công ty Khách hàng Khách hàng Nhà cung cấp dịch vụ Sơ đồ 1. 2: Mô hình chuỗi cung ứng mở rộng (Nguồn: Michael Hugos, 2018) Như vậy, một chuỗi cung ứng được hình thành từ sự liên kết nhiều doanh nghiệp khác nhau, mỗi doanh nghiệp đảm nhiệm một chức năng trong chuỗi cung ứng.
Các doanh nghiệp này chính là nhà sản xuất, nhà phân phối, nhà bán lẻ, bán sỉ hàng hóa và các cá nhân, tổ chức đóng vai trò là người tiêu dùng cuối cùng của hàng hóa hay dịch vụ. Ngoài ra, còn có sự tham gia của các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ hỗ trợ cho các doanh nghiệp này. Các thành viên trong chuỗi cung ứng Nhà sản xuất Nhà sản xuất hay nhà chế tạo là những đơn vị trực tiếp tạo ra sản phẩm (Michel Hugos, 2018). Nhà sản xuất bao gồm các công ty sản xuất nguyên liệu thô, bán thành phẩm và thành phẩm hoàn chỉnh.
Các nguyên liệu thô có thể kể đến như nông sản, dầu thô, quặng kim loại.