CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN CÂY DƯỢC LIỆU SÂM NGỌC LINH 1. TỔNG QUAN VỀ PHÁT TRIỂN CÂY DƯỢC LIỆU 1. Một số khái niệm a. Cây dược liệu Dược liệu là những nguyên liệu làm thuốc từ thực vật, động vật hay khoáng vật.
Cây dược liệu là những loài thực vật có tác dụng dùng để chữa bệnh hoặc bồi bổ cơ thể khi con người sử dụng. Cây dược liệu có đặc điểm là đa dạng về hình thức sử dụng, chu kì sống, dạng cây, bộ phận sử dụng (phương pháp khai thác, thu hái) và phân bố trên nhiều địa hình khác nhau. Ngoài việc sử dụng cổ truyền nguyên dạng hay bào chế thì còn có thể chiết xuất các chất có tác dụng sinh lý để chuyển thành thuốc. Phát triển Một số quan niệm về phát triển như sau: Quan điểm duy vật biện chứng khẳng định: “Phát triển là khuynh hướng vận động đã xác định về hướng của sự vật: hướng đi lên từ thấp đến cao, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn…” Nhưng nếu hiểu sự vận động phát triển một cách biện chứng toàn diện, sâu sắc thì trong tự bản thân sự vận động phát triển đã bao hàm sự vận động thụt lùi, đi xuống với nghĩa là tiền đề, điều kiện cho sự vận động đi lên, hoàn thiện.
Phát triển là quá trình nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống của con người trên nhiều khía cạnh khác nhau như: nâng cao mức sống vật chất; nâng cao chất lượng hoạt động văn hóa xã hội; cải thiện giáo dục, chăm sóc sức 8 khỏe của người dân; cải thiện quan hệ xã hội, tạo sự bình đẳng về cơ hội và bảo đảm các quyền chính trị và công dân. Từ điển Tiếng Việt (1998) định nghĩa: “ Phát triển là mở mang từ nhỏ thành to, từ yếu thành mạnh” GS.TS Nguyễn Đình Cử, tài liệu Dân số và phát triển viết: “ Khái niệm phát triển được hiểu là quá trình một xã hội đạt đến mức thỏa mãn các nhu cầu mà xã hội ấy coi là thiết yếu.” Từ các khái niệm trên có thể hiểu: Phát triển bao gồm sự tăng thêm về khối lượng của cải vật chất, dịch vụ và sự biến đổi tiến bộ về cơ cấu kinh tế và đời sống sống xã hội. Phát triển cây dược liệu Phát triển cây dược liệu là quá trình bảo tồn, nuôi trồng và mở rộng vườn cây để gia tăng nhanh về số lượng và chất lượng cây dược liệu nhằm tạo được vùng nguyên liệu ổn định cho việc khai thác, sản xuất các sản phẩm đặc hữu có giá trị kinh tế cao. Phát triển cây Sâm Ngọc Linh nhằm đưa cây Sâm Ngọc Linh từ một loại dược liệu quí hiếm trở thành sản phẩm hàng hóa, đóng góp vào phát triển kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế của địa phương một cách hợp lý, trong khi hạn chế tối đa việc ảnh hưởng đến cơ cấu cây trồng khác (đặc biệt là cây nông nghiệp), ảnh hưởng đến môi trường và tác động không tích cực do chính quá trình phát triển đó đưa lại.
Đặc điểm sinh học và giá trị kinh tế của cây Sâm Ngọc Linh a. Đặc điểm sinh học Sâm Việt Nam là cây thảo, sống nhiều năm, cao 40-60cm. Thân rễ nạc, đường kính 1-3,5cm, dài 30-40cm (có thể hơn), có nhiều đốt, mang những vết sẹo do thân khí sinh rụng hằng năm để lại. Trên thân rễ có nhiều rễ phụ, ở phần cuối đôi khi có rễ củ hình cầu.
Thân khí sinh mảnh, mọc thẳng đứng, 9 ngọn thân mang 2-4 lá kép hình chân vịt mọc vòng. Mỗi lá kép có 5 lá chét hình trứng ngược, hình mác hay bầu dục, mép khía răng cưa, dài 10-15cm, rộng 3,5cm, chóp nhọn, có khi kéo dài thành mũi nhọn, gốc hình nêm, có lông ở cả hai mặt, gân phụ 10 cặp hình lông chim, lá chét giữa lớn hơn. Cuống lá chét dài 6-12mm. Cụm hoa là một tán đơn ở ngọn thân, trên cuống dài 10- 20cm, đôi khi có thêm 1-4 tán phụ ở dưới tán chính; mỗi tán có 50-120 hoa, cuống hoa dài 1-1,5cm.
Quả nang, khi chín màu đỏ tươi, thường có chấm đen ở đỉnh. Hạt màu trắng hay vàng nhạt. Cây sâm tự nhiên thường sống rất lâu và sinh trưởng khá chậm, nhưng trong sản xuất người ta chia quá trình sinh trưởng của sâm làm hai thời kì: - Thời kì kiến thiết cơ bản: thời kì này kéo dài 6 năm, với mốc thời gian tính từ năm đầu tiên là năm bắt đầu trồng. Trong khoảng thời gian này sâm được trồng với điều kiện hết sức chặt chẽ cùng nhiều công đoạn chăm sóc.
Mật độ trồng cây cũng như kỹ thuật trồng cần được quan tâm đúng mức. - Thời kì kinh doanh: Mùa hoa của cây sâm kéo dài từ tháng 4 đến tháng 6 và đậu quả từ tháng 7 đến tháng 9. Từ tháng 10 trở đi, sâm bắt đầu ngủ đông cho đến hết tháng 12. Trong suốt ba năm đầu sâm chỉ rụng một lá và sau đó mỗi năm sâm lại rụng thêm một lá vào mùa đông.
Mỗi lá rụng sẽ để lại một sẹo trên thân rễ nạc và căn cứ vào những vết sẹo ấy để nhận biết số tuổi của cây sâm. Thời gian thu hoạch tốt nhất là vào mùa đông và sau khi sâm đã được 6 năm tuổi. Đối với Sâm Ngọc Linh, thời gian trồng càng lâu thì chất lượng càng cao. Đặc tính dược liệu và giá trị kinh tế của cây Sâm Ngọc Linh Thân rễ và rễ củ Sâm Ngọc Linh chứa 49 hợp chất saponin, gồm 25 chất đã biết (thường thấy trong các loại Sâm Triều Tiên, Sâm Nhật, Sâm Mỹ) và 24 chất có cấu trúc mới, đặt tên là vina-ginsenosid-R1 đến R24.
Các 10 saponin trên thuộc các nhóm dẫn chất 20(S)-protopanaxadiol; 20(S)- protopanaxatriol; các saponin có cấu trúc ocotillol và dẫn chất của acid oleanolic; các hợp chất polyacetylen như panaxynol; hợp chất sterol như β- sitosterol, daucosterin. Lá chứa 19 saponin dammaran, trong đó có 11 chất đã biết và 8 chất mới, đặt tên là vina-ginsenosid-L1 đến L8. Ngoài ra, trong Sâm Ngọc Linh còn có 14 loại acid béo, các chất chính là acid palmitic, stearic, oleic, linoleic, linolenic; 16 acid amin tự do chủ yếu arginin, lysin, tryptophan, glycin, prolin, … và nhiều nguyên tố vi lượng như K, Ca, Mg, Fe, Sr, Ti, Rb, Mn và Zn. Sâm Ngọc Linh có vị đắng, hơi ngọt, mùi thơm nhẹ; có tác dụng tăng lực, trị tăng trí nhớ, giúp phục hồi cơ thể, làm tăng sinh lực, chống lại sự mệt mỏi, suy nhược, kích thích hệ miễn dịch, tăng sự thích nghi của cơ thể trước những điều kiện bất lợi của môi trường.
Có tác dụng bảo vệ tế bào gan và giải độc gan, giúp hồi phục hồng cầu, bạch cầu bị giảm. Tăng nội tiết tố sinh dục, điều hoà tim mạch; Giảm đường huyết, hạ cholesterol máu, chống xơ vữa động mạch, chống oxy hóa và chống lão hóa, chống viêm, kháng khuẩn. Cũng có thể dùng làm thuốc trị viêm họng, giảm ho. Vai trò, ý nghĩa phát triển cây dược liệu Sâm Ngọc Linh Khai thác, bảo vệ và phát triển tài nguyên sinh vật nói chung và nguồn cây dược liệu nói riêng đang là vấn đề cấp bách được đặt lên hàng đầu.
Bởi vì bảo vệ tài nguyên sinh vật là chúng ta đang bảo vệ sự cân bằng sinh thái, bảo vệ sự đa dạng sinh học và môi trường, bảo vệ chính chúng ta về sức khỏe, kinh tế, văn hóa…Phát triển dược liệu trong giai đoạn tới cũng mở ra cơ hội rất lớn cho việc giao thương, tham gia thị trường quốc tế về dược liệu và dược phẩm có nguồn gốc tự nhiên. Ngoài ra phát triển cây dược liệu còn nhằm mục đích tăng cường quản lý của Nhà nước trong lĩnh vực dược liệu nhằm khai thác, sử dụng có hiệu 11 quả và bền vững nguồn tài nguyên dược liệu, bảo tồn và phát triển sự đa dạng sinh học. Xây dựng kế hoạch phát triển thuốc từ nguồn dược liệu trong nước góp phần chuyển đổi cơ cấu cây trồng và nâng cao thu nhập cho người dân tại các vùng khó khăn. Từng bước và chủ động đáp ứng đủ nhu cầu dược liệu cung cấp cho công nghiệp dược và Y học cổ truyền trong nước.
Sâm Ngọc Linh với vai trò là một loại dược liệu quý hiếm nên giá trị kinh tế cây Sâm Ngọc Linh đem lại là rất lớn. Giá sâm trên thị trường những năm gần đây dao động từ 30 triệu đến 50 triệu đồng/1kg. Có thời điểm giá sâm đạt mức kỉ lục là 100 triệu đồng/1kg đối với loại sâm trên 10 năm tuổi. Nguồn thu nhập từ việc trồng sâm là rất cao, hàng năm đem lại lợi nhuận cho người dân hàng tỷ đồng.
Trồng sâm không chỉ tạo công ăn việc làm cho người lao động mà còn xóa đói giảm nghèo, ổn định cuộc sống cho người dân. Hơn nữa còn góp phần tăng trưởng kinh tế địa phương, đẩy nhanh quá trình xây dựng nông thôn mới ở miền núi, ở vùng đồng bào các dân tộc thiểu số, bảo vệ môi trường. Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng sản xuất hàng hóa, tạo thành vùng nguyên liệu và cung cấp cho các nhà máy chế biến dược phẩm trong tương lai. Khai thác tốt tiềm năng đất đai, khí hậu tạo thêm nhiều sản phẩm cho xã hội.
Tiến đến ổn định tình hình an ninh - chính trị tại địa phương. NỘI DUNG VÀ TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ PHÁT TRIỂN CÂY DƯỢC LIỆU 1. Bảo tồn và khai thác dược liệu tự nhiên bền vững Căn cứ vào các nghiên cứu của Viện Dược liệu, đã xác định ở Việt Nam hiện có 206 loài cây thuốc mọc tự nhiên có khả năng cho khai thác ở các mức độ khác nhau. Song để đảm bảo quá trình tái sinh, sinh trưởng và phát triển tốt cho nguồn dược liệu tự nhiên và đáp ứng nhu cầu thực tế trên thị trường về sử dụng dược liệu thì số lượng cây thuốc có thể khai thác tự nhiên 12 trên cả nước không còn nhiều.
Vì vậy, để phát triển cây dược liệu trước hết cần bảo tồn và có biện pháp khai thác dược liệu bền vững. Điều tra, đánh giá lại hiện trạng nguồn tài nguyên dược liệu, ưu tiên dược liệu trọng điểm để làm cơ sở quy hoạch, khai thác, nuôi trồng mới phục vụ mục tiêu bảo tồn, phát triển bền vững dược liệu. Khoanh vùng bảo vệ các loại cây thuốc quý, hiếm, nằm trong danh mục cần bảo vệ, trong vùng rừng đặc dụng, khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia. Khai thác bền vững các loại dược liệu mọc hoang trong tự nhiên không thuộc các vùng rừng đặc dụng, khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia.
Khi khai thác phải đảm bảo khả năng tái sinh và phát triển của cây thuốc sau khi khai thác; có kế hoạch và phương pháp khai thác hợp lý đảm bảo tái sinh và phát triển bền vững cây thuốc tại vùng khai thác.