Luận văn thạc sĩ phát triển bền vững hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá của việt nam trong hội nhập quốc tế

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu phát triển bền vững hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá của việt nam trong hội nhập quốc tế, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Lê Văn Cành
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Thăng
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Tp.Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Phát Triển Bền Vững Hàng Thủ Công Mỹ Nghệ Mây Tre Lá Của Việt Nam Trong Hội Nhập Quốc Tế
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Tp Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• TÓM TẮT
• ABSTRACT
• MỞ ĐẦU
• 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 2. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 2.1. Các công trình nghiên cứu ngoài nước
• 2.2. Các công trình nghiên cứu trong nước
• 2.2.1. Các nghiên cứu về tình hình sản xuất, kinh doanh, xuất khẩu của ngành hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam
• 2.2.2. Các nghiên cứu về thủ công nghiệp, nghề cổ truyền và vấn đề môi trường gắn với ngành hàng thủ công mỹ nghệ
• 2.2.3. Các nghiên cứu về phát triển bền vững ngành
• 2.3. Nhận xét về các công trình nghiên cứu có liên quan đến luận án và khoảng trống mà luận án nghiên cứu
• 2.3.1. Nhận xét về các công trình nghiên cứu có liên quan đến luận án
• 2.3.2. Khoảng trống mà luận án nghiên cứu
• 3. MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 5. Ý NGHĨA CỦA LUẬN ÁN
• 5.1. Về phương diện học thuật
• 5.2. Về phương diện thực tiễn
• 6. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 7. BỐ CỤC LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG HÀNG THỦ CÔNG MỸ NGHỆ MÂY TRE LÁ CỦA VIỆT NAM TRONG HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 1.1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ MỐI QUAN HỆ KINH TẾ CHÍNH TRỊ - PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
• 1.1.1. Phát triển bền vững -Từ góc nhìn kinh tế chính trị
• 1.1.2. Phát triển bền vững - Từ góc nhìn triết học đương đại
• 1.1.3. Tính tất yếu của phát triển bền vững
• 1.2. CÁC LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
• 1.2.1. Khái niệm và các lý thuyết phát triển bền vững
• 1.2.2. Các mô hình phát triển bền vững
• 1.3. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NGÀNH THỦ CÔNG MỸ NGHỆ MÂY TRE LÁ CỦA VIỆT NAM
• 1.3.1. Đặc điểm ngành hàng thủ công mỹ nghệ
• 1.3.2. Cấu trúc ngành thủ công mỹ nghệ mây tre lá
• 1.3.3. Vị trí, vai trò của ngành thủ công mỹ nghệ mây tre lá trong phát triển kinh tế-xã hội
• 1.4. CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 1.4.1. Những yếu tố tác động đến tiến trình hội nhập quốc tế của Việt Nam
• 1.4.2. Việt Nam hội nhập thế giới và chỉ có thể phát triển bền vững khi trở thành một nước công nghiệp
• 1.4.3. Ảnh hưởng của hội nhập quốc tế đối với ngành thủ công mỹ nghệ và mặt hàng mây tre lá
• 1.5. MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NGÀNH THỦ CÔNG MỸ NGHỆ MÂY TRE LÁ CỦA VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 1.5.1. Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển bền vững ngành thủ công mỹ nghệ mây tre lá
• 1.5.2. Mối quan hệ trong phát triển ngành và các nhân tố phát triển bền vững hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá của Việt Nam trong hội nhập quốc tế
• 1.6. KINH NGHIỆM MỘT SỐ NƯỚC TRONG KHU VỰC VỀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG HÀNG THỦ CÔNG MỸ NGHỆ MÂY TRE LÁ
• 1.6.1. Kinh nghiệm của Trung Quốc
• 1.6.2. Kinh nghiệm của Thái Lan
• 1.7. KHUNG PHÂN TÍCH ĐỀ NGHỊ CỦA LUẬN ÁN
• 1.8. Tóm tắt chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG HÀNG THỦ CÔNG MỸ NGHỆ MÂY TRE LÁ CỦA VIỆT NAM TRONG HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 2.1. PHƯƠNG PHÁP LUẬN
• 2.1.1. Phương pháp luận duy vật biện chứng
• 2.1.2. Phương pháp luận duy vật lịch sử
• 2.1.3. Phương pháp phân tích logic thống nhất với lịch sử
• 2.1.4. Phương pháp trừu tượng hóa khoa học
• 2.1.5. Phương pháp so sánh và đối chiếu
• 2.1.6. Phương pháp phân tích và tổng hợp
• 2.1.7. Phương pháp tiếp cận liên ngành
• 2.2. CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỤ THỂ
• 2.2.1. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 2.2.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 2.2.3. Hệ thống thông tin và dữ liệu nghiên cứu
• 2.3. QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.4. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG HÀNG THỦ CÔNG MỸ NGHỆ MÂY TRE LÁ CỦA VIỆT NAM TRONG HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 3.1. TỔNG QUAN VỀ NGÀNH HÀNG THỦ CÔNG MỸ NGHỆ MÂY TRE LÁ CỦA VIỆT NAM
• 3.1.1. Hoạt động kinh doanh
• 3.1.2. Về hoạt động sản xuất - chế biến
• 3.1.3. Về nguồn nguyên liệu sản xuất
• 3.1.4. Hoạt động bảo đảm chất lượng và vệ sinh an toàn
• 3.2. THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN HÀNG THỦ CÔNG MỸ NGHỆ MÂY TRE LÁ CỦA VIỆT NAM VỀ KINH TẾ, XÃ HỘI, MÔI TRƯỜNG THEO TIÊU CHÍ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
• 3.2.1. Thực trạng phát triển bền vững hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá về mặt kinh tế
• 3.2.2. Thực trạng phát triển bền vững hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá về mặt xã hội
• 3.2.3. Thực trạng phát triển bền vững hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá về mặt môi trường
• 3.2.4. Mối quan hệ giữa các yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường đến sự phát triển bền vững hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá của Việt Nam
• 3.3. THỰC TRẠNG THỂ CHẾ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG HÀNG THỦ CÔNG MỸ NGHỆ MÂY TRE LÁ VIỆT NAM
• 3.3.1. Chính sách điều tiết kinh tế của Nhà nước đối với hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá
• 3.3.2. Chính sách điều tiết của Nhà nước đối với trụ cột xã hội
• 3.3.3. Chính sách điều tiết của Nhà nước đối với trụ cột môi trường
• 3.3.4. Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn và sự ra đời các Hợp tác xã kiểu mới
• 3.4. ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG HÀNG THỦ CÔNG MỸ NGHỆ MÂY TRE LÁ CỦA VIỆT NAM TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 3.4.1. Những đóng góp của ngành hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá Việt Nam trong thời gian qua
• 3.4.2. Những bất cập trong phát triển hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế
• 3.5. NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN GIẢI QUYẾT ĐỂ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG HÀNG THỦ CÔNG MỸ NGHỆ MÂY TRE LÁ CỦA VIỆT NAM
• 3.5.1. Phát triển bền vững về kinh tế
• 3.5.2. Phát triển bền vững về xã hội
• 3.5.3. Phát triển bền vững về môi trường
• 3.5.4. Phát triển bền vững về thể chế
• 3.6. Tóm tắt chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG, MỤC TIÊU VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG HÀNG THỦ CÔNG MỸ NGHỆ MÂY TRE LÁ CỦA VIỆT NAM TRONG HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 4.1. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG VÀ TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN HÀNG THỦ CÔNG MỸ NGHỆ MÂY TRE LÁ VIỆT NAM TRONG HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 4.1.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển bền vững hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam trong hội nhập quốc tế
• 4.1.2. Tiềm năng phát triển hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá của Việt Nam
• 4.2. PHƯƠNG HƯỚNG CỦA ĐẢNG VÀ NHÀ NƯỚC VỀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG HÀNG THỦ CÔNG MỸ NGHỆ MÂY TRE LÁ TRONG HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 4.3. ĐỊNH HƯỚNG, QUAN ĐIỂM VÀ MỤC TIÊU PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG HÀNG THỦ CÔNG MỸ NGHỆ MÂY TRE LÁ VIỆT NAM TRONG HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 4.3.1. Định hướng phát triển hàng thủ công mỹ nghệ của Việt Nam trong hội nhập quốc tế
• 4.3.2. Những quan điểm chính nhằm phát triển bền vững hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá của Việt Nam trong thời gian tới
• 4.3.3. Mục tiêu và định hướng giải pháp phát triển bền vững hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá của Việt Nam trong hội nhập quốc tế
• 4.4. GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG HÀNG THỦ CÔNG MỸ NGHỆ MÂY TRE LÁ CỦA VIỆT NAM TRONG HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 4.4.1. Nhóm giải pháp bảo đảm sự phát triển bền vững hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá trên trụ cột kinh tế (Tập trung khâu sản xuất và tiêu thụ sản phẩm)
• 4.4.2. Nhóm giải pháp bảo đảm kết hợp hài hòa giữa phát triển hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá với giải quyết các vấn đề xã hội
• 4.4.3. Nhóm giải pháp bảo đảm kết hợp hài hòa giữa phát triển hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá với bảo vệ môi trường sinh thái
• 4.4.4. Nhóm giải pháp bảo đảm sự kết hợp hài hòa giữa phát triển hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá với cơ chế chính sách của Nhà nước
• 4.4.5. Giải pháp phát triển Hợp tác xã kiểu mới ngành TCMN mây tre lá Việt Nam
• 4.5. MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ NHẰM ĐẢM BẢO SỰ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG HÀNG THỦ CÔNG MỸ NGHỆ MÂY TRE LÁ
• 4.5.1. Khuyến nghị với Trung ương
• 4.5.2. Khuyến nghị với Hiệp hội ngành hàng và các địa phương
• 4.6. Tóm tắt chương 4
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Cơ sở khoa học về phát triển bền vững hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá của Việt Nam trong hội nhập quốc tế

Phát triển bền vững hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá Việt Nam là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Ngành hàng này không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn góp phần bảo tồn văn hóa dân tộc. Để đạt được phát triển bền vững, cần phải xem xét mối quan hệ giữa các yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường. Theo đó, việc áp dụng các lý thuyết và mô hình phát triển bền vững là cần thiết để định hướng cho ngành hàng này. Các nghiên cứu cho thấy rằng, việc phát triển ngành hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá cần phải gắn liền với việc bảo vệ môi trường và phát triển xã hội. Điều này không chỉ giúp nâng cao giá trị sản phẩm mà còn tạo ra một môi trường sống tốt hơn cho cộng đồng.

1.1 Đặc điểm ngành hàng thủ công mỹ nghệ

Ngành hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá có những đặc điểm riêng biệt, phản ánh sự sáng tạo và khéo léo của người nghệ nhân. Sản phẩm không chỉ đa dạng về mẫu mã mà còn phong phú về chất liệu. Việc sử dụng nguyên liệu tự nhiên như mây, tre, lá giúp sản phẩm có tính bền vững cao. Tuy nhiên, ngành hàng này cũng đang đối mặt với nhiều thách thức như sự cạnh tranh từ hàng hóa công nghiệp và vấn đề bảo vệ môi trường. Để phát triển bền vững, cần có những chính sách hỗ trợ từ Nhà nước và sự hợp tác giữa các doanh nghiệp trong ngành.

1.2 Mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa

Phát triển kinh tế trong ngành hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá không thể tách rời khỏi việc bảo tồn văn hóa. Sản phẩm không chỉ là hàng hóa mà còn là biểu tượng văn hóa của dân tộc. Việc xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn là cầu nối giao lưu văn hóa giữa các dân tộc. Để đạt được phát triển bền vững, cần có sự kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa. Điều này đòi hỏi sự tham gia tích cực của cộng đồng và các tổ chức xã hội trong việc gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống.

II. Thực trạng phát triển bền vững hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá của Việt Nam

Thực trạng phát triển bền vững hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá tại Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều tiềm năng nhưng cũng không ít thách thức. Ngành hàng này đã có những bước tiến đáng kể trong việc nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường xuất khẩu. Tuy nhiên, sự phát triển vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Nhiều sản phẩm vẫn còn mang tính chất thủ công, chưa được đầu tư công nghệ hiện đại. Điều này dẫn đến việc sản phẩm khó cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Để khắc phục tình trạng này, cần có những giải pháp đồng bộ từ việc nâng cao chất lượng sản phẩm đến việc xây dựng thương hiệu cho hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá.

2.1 Tình hình sản xuất và xuất khẩu

Ngành hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá đã có những bước tiến trong việc sản xuất và xuất khẩu. Kim ngạch xuất khẩu hàng năm tăng trưởng ổn định, tuy nhiên, sản phẩm vẫn chủ yếu tập trung vào các thị trường truyền thống. Việc mở rộng thị trường xuất khẩu cần được chú trọng hơn nữa. Các doanh nghiệp cần tìm kiếm cơ hội hợp tác với các đối tác quốc tế để nâng cao giá trị sản phẩm. Đồng thời, việc áp dụng các tiêu chuẩn chất lượng quốc tế cũng là một yếu tố quan trọng để nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường toàn cầu.

2.2 Những thách thức trong phát triển bền vững

Mặc dù ngành hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá có nhiều tiềm năng, nhưng vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự cạnh tranh từ hàng hóa công nghiệp và hàng nhập khẩu ngày càng gia tăng. Bên cạnh đó, vấn đề bảo vệ môi trường cũng đang trở thành một thách thức lớn. Việc khai thác nguyên liệu tự nhiên cần được quản lý chặt chẽ để đảm bảo tính bền vững. Các doanh nghiệp cần có những biện pháp cụ thể để giảm thiểu tác động đến môi trường, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về bảo vệ môi trường trong sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ.

III. Định hướng và giải pháp phát triển bền vững hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá

Để phát triển bền vững hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá, cần có một chiến lược tổng thể và đồng bộ. Các giải pháp cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng sản phẩm, phát triển thương hiệu và mở rộng thị trường. Đồng thời, cần có sự hỗ trợ từ Nhà nước trong việc xây dựng chính sách khuyến khích phát triển ngành hàng này. Việc đào tạo nghề cho người lao động cũng là một yếu tố quan trọng để nâng cao tay nghề và chất lượng sản phẩm. Hợp tác giữa các doanh nghiệp và tổ chức xã hội cũng cần được thúc đẩy để tạo ra một môi trường phát triển bền vững cho ngành hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá.

3.1 Giải pháp nâng cao chất lượng sản phẩm

Nâng cao chất lượng sản phẩm là một trong những giải pháp quan trọng để phát triển bền vững ngành hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá. Các doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ sản xuất hiện đại và áp dụng các tiêu chuẩn chất lượng quốc tế. Đồng thời, việc nghiên cứu và phát triển sản phẩm mới cũng cần được chú trọng để đáp ứng nhu cầu thị trường. Sự sáng tạo trong thiết kế và mẫu mã sản phẩm sẽ giúp nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá trên thị trường quốc tế.

3.2 Tăng cường hợp tác quốc tế

Hợp tác quốc tế là một yếu tố quan trọng trong việc phát triển bền vững hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá. Các doanh nghiệp cần tìm kiếm cơ hội hợp tác với các đối tác quốc tế để mở rộng thị trường và nâng cao giá trị sản phẩm. Việc tham gia các hội chợ triển lãm quốc tế cũng là một cách hiệu quả để giới thiệu sản phẩm và tìm kiếm khách hàng. Đồng thời, việc học hỏi kinh nghiệm từ các nước có ngành hàng thủ công mỹ nghệ phát triển cũng sẽ giúp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kinh tế Chính trị (mã số 9310102) của nghiên cứu sinh Lê Văn Cảnh, bảo vệ tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Phạm Thăng và TS. Nguyễn Tiến Dũng, đặt trọng tâm vào chủ đề: "Phát triển bền vững hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá của Việt Nam trong hội nhập quốc tế". Trong bối cảnh Việt Nam tham gia sâu rộng vào các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP và EVFTA, ngành thủ công mỹ nghệ (TCMN) mây tre lá đứng trước thời khắc chuyển giao mang tính sống còn giữa tăng trưởng theo chiều rộng và phát triển bền vững (PTBV) theo chiều sâu.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ rệt: Các công trình trước đây (tiêu biểu như nghiên cứu của UNIDO, 2013; JICA, 2002; Đặng Kim Chi, 2005; Bạch Thị Lan Anh, 2010) chủ yếu tiếp cận PTBV ở quy mô kinh tế vĩ mô quốc gia hoặc phân tích kỹ thuật, quản lý vi mô tại từng làng nghề đơn lẻ, tách rời các trụ cột kinh tế - xã hội - môi trường. Chưa có công trình nào tích hợp khung lý thuyết kinh tế chính trị để phân tích cấu trúc chuỗi giá trị 3 giai đoạn (Đầu vào - Sản xuất - Đầu ra) gắn chặt với vai trò điều tiết thể chế của Nhà nước trong điều kiện hội nhập kinh tế toàn cầu.

Luận án giải quyết hệ thống 5 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi tương ứng với 5 mục tiêu cụ thể, kiểm định 3 nhóm giả thuyết:

• Giả thuyết $H_1$: Mức độ đồng bộ của chính sách điều tiết thể chế ở khâu đầu vào (quy hoạch vùng nguyên liệu mây tre) tác động thuận chiều đến tính bền vững môi trường và hiệu quả chi phí sản xuất.
• Giả thuyết $H_2$: Tỷ số chênh lệch giữa tốc độ tăng sản lượng chế biến và năng suất khai thác - nuôi trồng ($k_1$) phản ánh áp lực suy thoái tài nguyên sinh thái cục bộ.
• Giả thuyết $H_3$: Mô hình liên kết hợp tác xã kiểu mới trong chuỗi giá trị thủ công mỹ nghệ quyết định sự cân bằng giữa tăng trưởng thu nhập lao động nông thôn và giảm thiểu ô nhiễm môi trường làng nghề.

Hệ thống khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa Kinh tế chính trị Mác - Lênin, Lý thuyết kinh tế sinh thái (Ecological Economics) của Herman Daly (1973, 1989), Khung phân tích lăng kính PTBV Wuppertal (Spangenberg & Bonniot, 1998; Valentin & Spangenberg, 1999) và Mô hình kinh tế học ngành sản xuất bền vững của Rogall (2008). Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ chuỗi ngành hàng mây tre lá Việt Nam trong tiến trình hội nhập, tập trung vào các trung tâm làng nghề trọng điểm tại Đồng bằng sông Hồng, Bắc Trung Bộ, Duyên hải Miền Trung và Đông Nam Bộ, nơi tập trung 24% tổng số làng nghề tiểu thủ công nghiệp cả nước. Nghiên cứu mang ý nghĩa tiên phong khi lượng hóa các chỉ tiêu tăng trưởng sinh thái, cung cấp luận cứ khoa học thực thi Quyết định số 11/2011/QĐ-TTg và Chỉ thị số 13/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về PTBV đến năm 2030.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về PTBV ngành thủ công mỹ nghệ cho thấy sự phân hóa rõ nét giữa các trường phái nghiên cứu:

Dòng nghiên cứu quốc tế khởi nguồn từ lý thuyết sinh thái học và kinh tế học phát triển: Barry Commoner (1971) với tác phẩm "The Closing Circle" và Herman Daly (1973) với "Kinh tế học trạng thái dừng" đã đặt nền móng cảnh báo giới hạn sinh thái của tăng trưởng. Maurice Strong (1972), Ignacy Sachs (1975) và Amory Lovins (1977) phát triển khái niệm xã hội bền vững, đỉnh cao là Báo cáo Brundtland của WCED (1987) "Our Common Future", xác lập định nghĩa kinh điển về PTBV: "Sự phát triển đáp ứng các nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai". Trên bình diện ngành, Rogall (2008) định hình mô hình kinh tế học sản xuất bền vững qua 3 trụ cột: bảo tồn tài nguyên, thiết kế sinh thái và xử lý chất thải. Về mặt phương pháp luận đánh giá, Matthias Finkbeiner và cộng sự (2010) đề xuất khung "Life Cycle Sustainability Assessment", trong khi A. Hezri (2004) tại Malaysia chỉ ra 4 rào cản thể chế (siêu chính sách, năng lực kỹ thuật, truyền thông và tri thức cộng đồng) khiến việc áp dụng bộ chỉ số PTBV quốc gia vào thực tiễn ngành gặp thất bại.

Tranh luận học thuật quốc tế tồn tại sự đối đầu sâu sắc giữa hai quan điểm:

• Trường phái Bền vững yếu (Weak Sustainability) của các nhà kinh tế học tân cổ điển (Baker et al., 1997; Davidson, 2000): Giả định nguồn vốn tự nhiên và nguồn vốn nhân tạo có thể thay thế hoàn hảo cho nhau nhờ tiến bộ khoa học công nghệ, chấp nhận đánh đổi tài nguyên sinh thái lấy tăng trưởng GDP ngắn hạn.
• Trường phái Bền vững mạnh (Strong Sustainability) dẫn đầu bởi Herman Daly (1989), Bridger & Luloff (1999), Ekins và cộng sự (2003): Khẳng định vốn tự nhiên mang giá trị sống còn không thể thay thế; suy thoái tài nguyên rừng và đa dạng sinh học là tổn thất vĩnh viễn, đòi hỏi bảo tồn nghiêm ngặt ngưỡng sinh thái.

So sánh với hai nghiên cứu quốc tế điển hình:

1. Nghiên cứu tại miền Bắc Thái Lan của Disaya Chudasri, Stuart Walker và Martyn Evans (IASDR, 2013): Nhóm tác giả đề xuất 3 định hướng thiết kế bền vững cho hàng TCMN gồm: tái tạo (replicate), tái tạo - thích nghi (replicate-adapt), và cải tiến (innovate). Tuy nhiên, nghiên cứu của Chudasri dừng lại ở góc độ thiết kế sản phẩm (product design) mà thiếu đi chiều kích thể chế kinh tế chính trị.
2. Nghiên cứu ngành TCMN Ấn Độ (Đánh giá Kế hoạch 5 năm lần thứ 12): Nghiên cứu chỉ rõ thực trạng khu vực phi tập trung chiếm tới 93% lực lượng lao động nhưng năng suất thấp do thiếu vốn, công nghệ lạc hậu và thiếu quan điểm điều tiết vĩ mô tập trung từ nhà nước.

Luận án của Lê Văn Cảnh định vị chính xác khoảng trống: Không tuyệt đối hóa trường phái bền vững yếu hay cực đoan theo bền vững mạnh, mà vận dụng quy luật duy vật biện chứng để tích hợp mô hình 4 chiều Wuppertal (Kinh tế - Xã hội - Môi trường - Thể chế) vào cấu trúc vận hành chuỗi giá trị ngành hàng mây tre lá Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án kế thừa và phát triển vượt bậc các mô hình lý thuyết kinh điển:

1. Mở rộng mô hình tương tác 3 hệ thống của Jacobs & Sadler (1990) và Mô hình 3 cực (Sustainomics) của Mohan Munasinghe (1993): Thay vì xem kinh tế - xã hội - môi trường là 3 vòng tròn giao nhau tĩnh tại, luận án tích hợp chiều kích vận động động thái của quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất theo triết học Mác - Lênin.
2. Vận dụng Lăng kính PTBV Wuppertal (Spangenberg & Bonniot, 1998) và Lăng kính MAIN (Kain, 2000): Luận án khẳng định Thể chế điều tiết của Nhà nước là trục trung tâm định hướng cấu trúc tương tác của ba trụ cột còn lại, không để quy luật thị trường tự do dẫn dắt gây suy thoái sinh thái làng nghề.
3. Chuyển dịch mô thức (paradigm shift): Chuyển hóa tư duy từ "Khai thác cạn kiệt tài nguyên và tận dụng lao động giá rẻ" sang mô hình "Kinh tế tuần hoàn, gia tăng giá trị văn hóa - sinh thái và nâng cao phúc lợi người lao động".

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ma trận 2 chiều:

• Chiều dọc (Chuỗi giá trị ngành hàng): Phân định 3 công đoạn vật chất gồm Đầu vào (Khai thác, gây trồng, sơ chế NVL mây tre) $\rightarrow$ Sản xuất (Chế biến, tạo hình, xử lý chống mốc, hoàn thiện mẫu mã) $\rightarrow$ Đầu ra (Phân phối, xúc tiến thương mại, xuất khẩu và tiêu dùng).
• Chiều ngang (Bốn trụ cột PTBV):
  • Trụ cột Kinh tế: Hiệu quả chi phí, giá trị gia tăng xuất khẩu, tỷ trọng lợi nhuận của hộ sản xuất.
  • Trụ cột Xã hội: Tạo việc làm tại chỗ, bảo tồn tri thức dân gian, công bằng phân phối thu nhập.
  • Trụ cột Môi trường: Giảm phát thải hóa chất (lưu huỳnh, sơn PU), tái sinh vùng nguyên liệu, quản lý chất thải rắn.
  • Trụ cột Thể chế: Quy hoạch vùng nguyên liệu, chính sách khuyến công, tiêu chuẩn hóa chất lượng, hỗ trợ Hợp tác xã kiểu mới.

       +-------------------------------------------------------------+
       |             THỂ CHẾ ĐIỀU TIẾT CỦA NHÀ NƯỚC                  |
       |  (Luật pháp, Quy hoạch vùng NVL, Tiêu chuẩn Xanh, Hỗ trợ)   |
       +-------------------------------------------------------------+
                                      |
       +-------------------------------------------------------------+
       |                  CHUỖI GIÁ TRỊ NGÀNH HÀNG                   |
       |                                                             |
       |   +--------------+      +--------------+      +---------+   |
       |   |   ĐẦU VÀO    | ---> |  SẢN XUẤT    | ---> | ĐẦU RA  |   |
       |   | (Khai thác,  |      | (Chế biến,   |      | (XK, TT |   |
       |   |  Nuôi trồng) |      |  Xử lý mốc)  |      | Quốc tế)|   |
       |   +--------------+      +--------------+      +---------+   |
       +-------------------------------------------------------------+
                                      |
         +----------------------------+----------------------------+
         |                            |                            |
+-----------------+          +-----------------+          +-----------------+
|     KINH TẾ     |          |     XÃ HỘI      |          |   MÔI TRƯỜNG    |
| Tăng trưởng GTG,| <======> | Việc làm nông   | <======> | Bảo tồn tài     |
| Thị phần XK EU/ |          | thôn, Thu nhập, |          | nguyên rừng,    |
| Hoa Kỳ, Doanh thu|         | Bản sắc văn hóa |          | Xử lý hóa chất  |
+-----------------+          +-----------------+          +-----------------+

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án đứng vững trên lập trường phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp thế giới quan thực chứng (positivism) trong đo lường định lượng và diễn giải học (interpretivism) trong phân tích thể chế chính sách.

Nghiên cứu áp dụng phương pháp tiếp cận liên ngành (Interdisciplinary Approach) phối hợp phương pháp phân tích logic thống nhất với lịch sử, phương pháp trừu tượng hóa khoa học và phương pháp so sánh đối chiếu.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu triển khai qua 4 bước chuẩn hóa:

1. Thiết lập bộ tiêu chí đánh giá PTBV ngành TCMN: Dựa trên phương pháp chuyên gia (Delphi technique) và tham chiếu khung chỉ số của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (2003), lựa chọn các chỉ tiêu đo lường cho từng công đoạn ĐV - SX - ĐR.
2. Thu thập dữ liệu thứ cấp và sơ cấp: Khai thác dữ liệu xuất nhập khẩu từ Tổng cục Hải quan, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công Thương giai đoạn hội nhập; kế thừa dữ liệu điều tra thực địa làng nghề mây tre đan tại Hà Nội (Hà Tây cũ), Hà Nam, Thái Bình, Nghệ An, Quảng Nam.
3. Phân tích tương quan và tỷ số động thái sinh thái - kinh tế: Thiết lập các chỉ số tương quan $k_1$ và $k_2$ để kiểm định tính mất cân đối sinh thái.
4. Kiểm định độ tin cậy và giá trị nội tại: Tam giác đạc phương pháp (Methodological Triangulation) kết hợp dữ liệu thống kê chuỗi thời gian và phỏng vấn chuyên sâu đại diện cơ quan quản lý, hiệp hội làng nghề, doanh nghiệp xuất khẩu và hộ nông dân.

Data và phân tích

• Đặc điểm mẫu: Ngành hàng mây tre lá chiếm 24% tổng số làng nghề tiểu thủ công nghiệp cả nước. Cơ cấu nguồn lao động tại các doanh nghiệp/cơ sở sản xuất: 71,39% lao động huy động tại chỗ; 24,11% lao động từ các xã lân cận; 4,50% lao động từ các tỉnh/huyện khác.
• Công cụ phân tích: Phân tích tương quan Pearson giữa sản lượng chế biến và sản lượng xuất khẩu; xây dựng bảng ma trận hệ số tương quan giữa các biến số kinh tế - môi trường ở khâu đầu vào (Bảng 3.13); đánh giá cơ cấu giá thành sản xuất (Bảng 3.4) và nguồn gốc vốn (Bảng 3.5).
• Phân tích tương quan tỷ số động thái:
  • Tỷ số $k_1$: Tỷ số giữa tốc độ tăng sản lượng chế biến trên tốc độ tăng năng suất khai thác - nuôi trồng nguyên liệu ($k_1 = \frac{\Delta Q_{\text{chế biến}}}{\Delta Y_{\text{khai thác}}}$).
  • Tỷ số $k_2$: Tỷ số giữa tốc độ tăng thu nhập bình quân người lao động trên tốc độ tăng diện tích khai thác - nuôi trồng nguyên liệu ($k_2 = \frac{\Delta I_{\text{lao động}}}{\Delta S_{\text{vùng nguyên liệu}}}$).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã mang lại 4 phát hiện mang tính đột phá dựa trên chứng cứ thực nghiệm xác thực:

1. Sự mất cân đối nghiêm trọng giữa năng lực chế biến xuất khẩu và tốc độ tái sinh vùng nguyên liệu: Dữ liệu phân tích tỷ số $k_1$ qua các năm cho thấy tốc độ tăng trưởng sản lượng chế biến mây tre lá xuất khẩu vượt xa tốc độ tái sinh và năng suất gây trồng nguyên liệu tự nhiên. Bằng chứng trích xuất từ y văn cảnh báo của Meyer (2008) cho thấy: "Nếu mô hình phát triển không thay đổi thì việc sử dụng nguyên liệu thô trên toàn cầu cho đến năm 2020 sẽ tăng lên 50%". Thực tế tại Việt Nam, các cơ sở sản xuất rơi vào tình trạng thiếu hụt nguyên liệu nghiêm trọng, phải nhập khẩu nguyên liệu thô từ Lào, Campuchia và chịu áp lực tăng giá đầu vào (Bảng 3.6).

2. Mâu thuẫn gay gắt giữa tăng trưởng kinh tế hộ và suy thoái môi trường sinh thái làng nghề: Mặc dù "nhiều doanh nghiệp mặc dù mới hoạt động ở quy mô hộ nhưng các cơ sở chế biến gia đình đã đóng mức thuế khoảng trên 10 triệu đồng/một hộ cho ngân sách địa phương", quy trình sản xuất vẫn phụ thuộc nặng nề vào hóa chất độc hại. Hoạt động xông sấy lưu huỳnh ($SO_2$) chống mốc thủ công và phun sơn PU không qua xử lý đã xả thải trực tiếp ra nguồn nước và không khí, làm trầm trọng thêm tình trạng ô nhiễm môi trường nông thôn (phù hợp với cảnh báo của Milke, 2006 khi chỉ ra 58% nguồn nước mặt bị ô nhiễm bởi hoạt động sản xuất thiếu kiểm soát).

3. Hiện tượng "bẫy gia công giá trị thấp" và áp lực từ các tập đoàn bán lẻ toàn cầu: Sản phẩm mây tre lá Việt Nam xuất khẩu chủ yếu ở dạng thô sơ hoặc gia công đơn thuần, thiếu thương hiệu quốc tế và thiết kế độc quyền. Sự gia tăng áp lực giá rẻ của các tập đoàn phân phối đa quốc gia đã đẩy biên lợi nhuận của doanh nghiệp chế biến và người thợ thủ công xuống đáy, dẫn đến làn sóng dịch chuyển lao động rời bỏ làng nghề truyền thống.

4. Sự đứt gãy trong liên kết chuỗi giá trị và vai trò mờ nhạt của Hợp tác xã kiểu cũ: Mô hình tổ chức không gian ngành hàng bị chia cắt: Vùng nguyên liệu ở miền núi phía Bắc và Tây Nguyên $\rightarrow$ Vùng chế biến tại Đồng bằng sông Hồng $\rightarrow$ Trung tâm thương mại xuất khẩu tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh. Các khâu trung gian thu gom tự phát đẩy chi phí giao dịch lên cao, trong khi kinh tế tập thể chưa phát huy được vai trò tổ chức chuỗi giá trị khép kín.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Chứng minh tính tất yếu của việc đưa trụ cột Thể chế vào mô hình đánh giá PTBV ngành; mở rộng lý thuyết kinh tế chính trị về chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp nông thôn trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ định lượng gồm các hệ số co giãn và tỷ số động thái sinh thái ($k_1, k_2$) có khả năng nhân rộng để đánh giá các ngành tiểu thủ công nghiệp khác như gốm sứ, dệt thổ cẩm, đồ gỗ mỹ nghệ.
• Về mặt chính sách thực tiễn:
  • Hoàn thiện thể chế quy hoạch vùng nguyên liệu mây tre tập trung có chứng chỉ bền vững FSC.
  • Chuyển đổi mô hình Hợp tác xã kiểu mới theo Luật HTX năm 2012, liên kết hộ nông dân - doanh nghiệp chế biến - tổ chức khoa học thiết kế.
  • Ban hành chính sách tín dụng xanh và ưu đãi thuế cho các cơ sở đầu tư dây chuyền sấy nhiệt sạch thay thế xông sấy lưu huỳnh.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn dữ liệu vi mô: Do đặc thù ngành hàng có tính phi tập trung cao, dữ liệu từ các cơ sở sản xuất quy mô gia đình mang tính ước lượng, chưa chuẩn hóa đầy đủ theo hệ thống kế toán doanh nghiệp.
• Giới hạn không gian địa lý: Việc khảo sát thực địa tập trung chủ yếu vào các làng nghề truyền thống trọng điểm phía Bắc và miền Trung, chưa bao phủ toàn diện các vùng nguyên liệu đặc thù tại Đồng bằng sông Cửu Long (như vùng cói, lục bình).
• Giới hạn biến số động thái môi trường: Chưa thực hiện phân tích định lượng chu kỳ sống của sản phẩm (LCA) từ khâu khai thác đến phân hủy rác thải sau tiêu dùng do hạn chế về thiết bị đo lường sinh hóa.

Chương trình nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda):

1. Ứng dụng mô hình Phương trình Cấu trúc Tuyến tính (SEM) và phân tích định tính so sánh (fsQCA) để kiểm định tác động của từng cơ chế chính sách cụ thể đến năng lực cạnh tranh xanh của doanh nghiệp TCMN.
2. Mở rộng khung phân tích sang kinh tế tuần hoàn và chuỗi giá trị số (Digital Value Chain), nghiên cứu tác động của thương mại điện tử xuyên biên giới đối với hàng thủ công mỹ nghệ.
3. Nghiên cứu so sánh đa quốc gia (Cross-country comparative analysis) giữa Việt Nam, Indonesia, Philippines và Trung Quốc trong việc phát triển thị trường tín chỉ carbon từ rừng tre nứa sinh thái.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án là công trình tiên phong tại Việt Nam tích hợp phương pháp luận Kinh tế Chính trị với Lăng kính PTBV 4 trụ cột Wuppertal cho ngành tiểu thủ công nghiệp, đóng vai trò tài liệu tham khảo nền tảng cho các viện nghiên cứu kinh tế, các chương trình đào tạo tiến sĩ và thạc sĩ kinh tế phát triển.
• Chuyển đổi ngành công nghiệp: Thúc đẩy chuyển đổi chuỗi giá trị ngành mây tre lá Việt Nam từ mô hình khai thác tài nguyên tự nhiên sang mô hình thiết kế sáng tạo có hàm lượng văn hóa và sinh thái cao, nâng cao tỷ trọng giá trị gia tăng nội địa.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ trực tiếp giúp Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công Thương và UBND các tỉnh làng nghề rà soát, điều chỉnh quy hoạch vùng nguyên liệu và xây dựng chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế tập thể làng nghề theo Chương trình Nghị sự 2030 (Agenda 2030).
• Lợi ích xã hội: Góp phần bảo tồn 24% làng nghề mây tre đan truyền thống, tạo sinh kế bền vững và nâng cao thu nhập cho hơn 71% lao động nông thôn tại chỗ, thu hẹp khoảng cách phát triển giữa nông thôn và thành thị.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích hoàn chỉnh, bộ tiêu chí đánh giá PTBV ngành và phương pháp lượng hóa mối quan hệ giữa thể chế và các trụ cột sinh thái - xã hội.
• Nhà hoạch định chính sách: Sử dụng các khuyến nghị cụ thể để xây dựng chính sách khuyến công, quy hoạch lâm nghiệp bền vững và phê duyệt các dự án đầu tư công nghệ sạch tại làng nghề.
• Doanh nghiệp chế biến và Xuất khẩu TCMN: Định hình chiến lược chuyển đổi xanh (Green Transition), nâng cao năng lực tuân thủ các rào cản kỹ thuật nghiêm ngặt của thị trường EU (như chứng chỉ nguồn gốc gỗ, quy định chống phá rừng EUDR).
• Hợp tác xã và Hộ nông dân làng nghề: Nắm bắt mô hình liên kết sản xuất kiểu mới, tiếp cận quy trình sản xuất an toàn, bảo vệ sức khỏe người lao động và tối ưu hóa thu nhập gia đình.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Kinh tế học Bền vững ngành sản xuất của Rogall (2008) và Lăng kính PTBV Wuppertal bằng cách tích hợp sâu sắc quan điểm Kinh tế Chính trị Mác - Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Luận án khẳng định Thể chế điều tiết của Nhà nước không phải là một yếu tố ngoại sinh thụ động, mà là nhân tố nội sinh giữ vai trò điều phối, cân bằng mối quan hệ mâu thuẫn giữa tốc độ tích lũy tư bản kinh tế với giới hạn tải của hệ sinh thái tự nhiên và công bằng xã hội nông thôn.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với nghiên cứu của Chudasri và cộng sự (2013) tại Thái Lan (chỉ tiếp cận thuần túy ở khâu thiết kế sản phẩm) và nghiên cứu của UNIDO (2013) (tiếp cận chuỗi giá trị xanh nhưng thiếu lượng hóa thể chế), luận án đã:

• Thiết lập ma trận đánh giá 2 chiều tích hợp 3 công đoạn vật chất (ĐV - SX - ĐR) với 4 trụ cột bền vững.
• Sáng tạo các chỉ số động thái sinh thái ($k_1, k_2$) lượng hóa trực tiếp sự mất cân đối giữa công suất chế biến công nghiệp và năng lực tái sinh sinh học của rừng mây tre.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là nghịch lý giữa đóng góp ngân sách và tổn hại sinh thái cục bộ: Các cơ sở sản xuất gia đình đóng thuế cao (>10 triệu đồng/hộ/năm) và giải quyết tới 71,39% việc làm tại chỗ, nhưng lại chính là nguồn phát tán ô nhiễm lưu huỳnh và hóa chất lớn nhất do thiếu hụt công nghệ tập trung. Sự tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu trong ngắn hạn thực chất đang "ăn lạm" vào vốn tự nhiên và sức khỏe cộng đồng nông thôn.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp chi tiết bộ tiêu chí đánh giá chuẩn hóa (Hình 2.3), cấu trúc bảng hỏi khảo sát, ma trận biến số tương quan (Bảng 3.13) và công thức tính toán tỷ số động thái $k_1, k_2$. Toàn bộ quy trình từ khâu chọn mẫu, thu thập dữ liệu thứ cấp/sơ cấp đến quy trình phân tích logic đều được tài liệu hóa rõ ràng, cho phép tái lập trên các ngành hàng tiểu thủ công nghiệp khác.

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?

Khung chương trình 10 năm tập trung vào 3 hướng chính:

1. Xây dựng bản đồ số hóa chuỗi cung ứng mây tre lá Việt Nam tích hợp công nghệ Blockchain để truy xuất nguồn gốc sinh thái phục vụ thị trường EU/Hoa Kỳ.
2. Mô hình hóa tác động của biến đổi khí hậu đến diện tích phân bố tự nhiên của các loài mây tre đặc hữu tại Việt Nam.
3. Cơ chế định giá dịch vụ hệ sinh thái và tín chỉ carbon đối với các vùng rừng trồng tre luồng thâm canh kết hợp du lịch làng nghề sinh thái.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận kinh tế chính trị về phát triển bền vững ngành hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế.
2. Xây dựng thành công khung phân tích toàn diện và bộ tiêu chí đánh giá PTBV ngành mây tre lá dựa trên ma trận tương tác giữa chuỗi giá trị 3 công đoạn (Đầu vào - Sản xuất - Đầu ra) và 4 trụ cột (Kinh tế - Xã hội - Môi trường - Thể chế).
3. Đánh giá thực chứng toàn diện thực trạng phát triển ngành mây tre lá Việt Nam, chỉ rõ các điểm nghẽn về nguyên liệu thô, công nghệ chế biến, ô nhiễm môi trường làng nghề và rào cản chuỗi giá trị xuất khẩu.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và khả thi: quy hoạch vùng nguyên liệu bền vững, ứng dụng công nghệ chế biến sạch không lưu huỳnh, đổi mới Hợp tác xã kiểu mới, xây dựng thương hiệu quốc gia và nâng cao hiệu lực thể chế điều tiết của Nhà nước.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về kinh tế tuần hoàn, chuỗi giá trị số và tín chỉ carbon sinh thái cho tiểu thủ công nghiệp Việt Nam trên trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Hàng thủ công mỹ nghệ (TCMN) trong đó hàng mây tre lá là một ngành hàng rất đặc biệt, có khả năng ghi nhận dấu ấn thời đại, phản ánh sự phát triển của một dân tộc. Do đó, hàng TCMN mây tre lá vừa có giá trị kinh tế (KT), vừa mang giá trị văn hóa, tinh thần. Đẩy mạnh xuất khẩu (XK) hàng TCMN mây tre lá không chỉ mang lại ngoại tệ cho nước XK mà còn là cầu nối giới thiệu và giao lưu văn hóa của dân tộc này với các dân tộc khác trên thế giới.

Phát triển ngành TCMN và mặt hàng mây tre lá tại các vùng nông thôn không chỉ đóng góp ngân sách cho địa phương mà còn mang lại thu nhập cho người dân trong khu vực, góp phần tạo việc làm, thúc đẩy quá trình chuyển dịch lao động nông nghiệp. Tại Việt Nam, làng nghề mây tre lá chiếm tới 24% tổng số làng nghề tiểu thủ công nghiệp. Ngành hàng TCMN mây tre lá hoạt động theo cơ chế gia công, sử dụng lao động thời vụ là chính nên có thể huy động một lúc nhiều lao động cho những đơn hàng nhất định. Chi phí đào tạo thường nhỏ và tốn ít thời gian, nên việc tạo một chỗ làm trong ngành hàng TCMN mây tre lá không tốn kém bằng các ngành khác.

Trong cơ cấu lao động làm việc tại các doanh nghiệp (DN) theo khảo sát cho thấy có tới 71,39% số lao động được huy động tại chỗ; 24,11% từ các xã lân cận và chỉ có 4,5% từ các tỉnh huyện khác. Nhiều DN mặc dù mới hoạt động ở qui mô hộ nhưng các cơ sở chế biến gia đình đã đóng mức thuế khoảng trên 10 triệu đồng/một hộ cho ngân sách địa phương. Ngoài ra, các cơ sở kinh doanh còn đóng góp lớn trong việc xây dựng cơ sở hạ tầng nông thôn (đường giao thông, trạm y tế, trường học…). Đây là lợi thế của ngành TCMN và mặt hàng mây tre lá.

Thời gian gần đây, Việt Nam đã và đang bước vào giai đoạn hội nhập kinh tế (HNKT) sâu rộng với khu vực và thế giới nên hàng TCMN mây tre lá Việt Nam đã có những thay đổi tích cực, kim ngạch XK có chiều hướng tăng mạnh. Tuy nhiên, sự chuyển biến của ngành hàng chưa đột phá, vẫn chưa tạo được thương phẩm hiệu quả, chưa có dòng sản phẩm (SP) mây tre lá vừa hiện đại vừa đậm nét văn hóa Việt Nam. Ngành TCMN phát triển vẫn chưa tương xứng với tiềm năng và điều kiện thuận lợi hiện có của đất nước. Sự phát triển của ngành hàng TCMN Việt Nam nói chung, hàng mây tre lá nói riêng ngày càng đối mặt với nguy cơ phát triển thiếu bền vững.

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng này của ngành TCMN là do: (i) Ngành hàng TCMN Việt Nam tăng trưởng vẫn còn chủ yếu dựa vào tài nguyên thiên nhiên và lao động giá rẻ. Việc mở rộng sản xuất (SX), tăng mức tiêu thụ của ngành sẽ làm tăng mức độ khai thác, sử dụng tài nguyên thiên nhiên, gia tăng khối lượng chất thải làm cho tình trạng môi trường (MT) có chiều hướng ngày càng xấu đi, ảnh hưởng đến cơ sở tài nguyên thiên nhiên, làm biến đổi MT và đặt ra những vấn đề xã hội (XH); (ii) Ngành tăng trưởng chủ 123doc 2 yếu dựa vào các nhân tố phát triển theo chiều rộng, hiệu quả sử dụng các nguồn lực chưa cao. Mặc dù đây là hai vấn đề hiện nay Đảng và Nhà nước ta đã và đang rất quan tâm, nếu không được quản lý tốt, sự phát triển của ngành TCMN mây tre lá sẽ tác động xấu đến KT và XH. Thực tiễn cho thấy, phát triển KT tập thể với các hình thức hợp tác đa dạng trong đó các hợp tác xã (HTX) là nòng cốt, là tất yếu khách quan trong quá trình phát triển lực lượng SX và hoàn thiện quan hệ SX hàng TCMN ở nước ta.

Trong ngành hàng TCMN mây tre lá, nhu cầu hợp tác của những người SX nhỏ là rất lớn, rất đa đạng và với nhiều hình thức khác nhau. Các cơ sở SX hàng TCMN tham gia vào HTX không chỉ đơn thuần là các cá nhân người lao động, hộ gia đình, mà còn có cả các tổ chức, các DN nhỏ và vừa. Bởi tự bản thân các HTX, các DN nhỏ và vừa cũng có nhu cầu hợp tác, liên kết lại vì những mục tiêu khác nhau để hình thành các liên hiệp HTX đa dạng và khả năng phát triển thành những tập đoàn KT mạnh trong tương lai. Đại hội lần thứ XI của Đảng cũng đã xác định chiến lược phát triển KT xã hội 2011- 2020 là “Chiến lược tiếp tục đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) và phát triển nhanh, bền vững; phát huy sức mạnh toàn dân tộc, xây dựng nước ta trở thành nước công nghiệp theo định hướng xã hội chủ nghĩa”.

Trong đó, quan điểm phát triển nhanh gắn liền với phát triển bền vững (PTBV) là yêu cầu xuyên suốt. Quan điểm này cũng đã được nhắc lại tại Đại hội lần thứ XII của Đảng, đồng thời hướng tới các mục tiêu PTBV đến năm 2030 của Liên hiệp quốc. Quyết định số 11/2011/QĐ-TTg ngày 18 tháng 2 năm 2011 của Thủ tướng Chính phủ về chính sách khuyến khích phát triển ngành mây tre đã khẳng định các mục tiêu: (i) Phát triển vùng nguyên liệu mây, tre nhằm đáp ứng nhu cầu nguyên liệu cho công nghiệp chế biến hàng mây tre; (ii) Phát triển công nghiệp SX hàng mây tre nhằm từng bước gia tăng giá trị và hiệu quả KT của các cơ sở SX, kinh doanh hàng mây tre, góp phần vào sự phát triển KT-XH của đất nước; (iii) Bảo tồn và phát triển các nghề truyền thống, làng nghề SX hàng mây tre nhằm phát huy các giá trị về KT, văn hóa, sinh thái, MT của làng nghề; (iv) Thúc đẩy hình thành thị trường (TT) hàng mây tre, tạo việc làm tăng thu nhập cho người dân, góp phần chuyển dịch cơ cấu KT và xây dựng nông thôn mới. Ngày 20/5/2019 Thủ tướng Chính phủ đã ký Chỉ thị số 13/CT-TTg về PTBV chỉ thị các bộ ngành, ủy ban nhân dân (UBND) các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương gấp rút hoàn thành việc xây dựng kế hoạch/chương trình hành động thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ được giao trong Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện Chương trình nghị sự 2030 trong năm 2019; lồng ghép hiệu quả việc thực hiện các mục tiêu PTBV vào xây dựng và thực hiện kế hoạch phát triển KT-XH tại các cấp, các ngành và địa phương; theo dõi, đánh giá, tổng hợp báo cáo kết quả trình Chính phủ, Quốc hội hàng năm.

123doc 3 Ngoài ra, các hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam và các nước đã được ký kết gần đây như Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA) đã mở ra cơ hội lớn cho nền KT Việt Nam nói chung, cũng như hàng TCMN nói riêng. Vì thế nhu cầu đối với các SP thủ công, những SP có tính văn hóa sẽ có sự tăng trưởng, đặc biệt là đối với TT dành cho khách du lịch. Chính những SP thủ công có bản sắc văn hóa này sẽ được phân cấp ở một TT cao cấp hơn và mở ra cơ hội lớn cho lĩnh vực XK của ngành hàng TCMN mây tre lá. Tuy nhiên, những cơ hội mới này cũng tạo sức ép không nhỏ cho các nhà SX bởi họ phải đáp ứng được các yêu cầu của người mua đối với SP, giao hàng phải đúng thời hạn và hàng hóa phải đạt chuẩn về chất lượng và quy cách với độ chính xác cao, nâng cao hiệu quả SX.

Từ thực trạng và yêu cầu phát triển nhanh gắn liền PTBV, tác giả quyết định chọn đề tài: “Phát triển bền vững hàng thủ công mỹ nghệ mây tre lá của Việt Nam trong hội nhập quốc tế” làm luận án tiến sĩ chuyên ngành kinh tế chính trị (KTCT). TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI i. Các công trình nghiên cứu ngoài nước (1) Nghiên cứu "Greening Value Chains for Sustainable Handicrafts Production in Vietnam" của Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên hiệp quốc (UNIDO), năm 2013. Kết quả nghiên cứu, nhóm tác giả đã phân tích và trình bày ba vấn đề then chốt mà ngành TCMN Việt Nam cần tham khảo trong quá trình phát triển ngành hàng theo hướng bền vững: - Giới thiệu chuỗi giá trị xanh cho SX bền vững hàng TCMN của Việt Nam bắt đầu từ việc thu gom nguyên vật liệu (NVL), chế biến, SX, vận chuyển và XK.

- Đề xuất cần bảo vệ, thu hoạch và sử dụng nguồn nguyên liệu mây, tre, cói trong tự nhiên một cách bền vững để bảo đảm cho ngành hàng TCMN trong hiện tại và cho các thế hệ tương lai. - Xây dựng chiến lược kết hợp khai thác nguồn nhân lực (NNL), nguồn lực văn hóa, nâng cao sáng tạo thiết kế nhằm PTBV cho hàng TCMN của Việt Nam. (2) Nghiên cứu "Direction for Design Contributions to the Sustainable Development of the Handicrafts Sector in Northern Thailand" của Disaya Chudasri, Stuart Walker, Martyn Evans, IASDR 2013. Nghiên cứu này khám phá các cơ hội cho thiết kế và PTBV trong ngành hàng TCMN thông qua kết quả nghiên cứu điển hình ở miền Bắc Thái Lan, quốc gia có điều kiện tự nhiên-XH gần với Việt Nam.

Khi nghiên cứu, nhóm tác giả đã thực hiện theo quy trình một cách khách quan sau: Mục tiêu của nghiên cứu được xác định là sự phát triển một cách có hệ thống các phương pháp thiết kế bền vững hàng TCMN của Thái Lan. 123doc 4 Kế tiếp, nghiên cứu trình bày những phát hiện các vấn đề chính từ tổng quan tài liệu và từ các cuộc phỏng vấn với những nhà SX địa phương, cơ quan hỗ trợ và khách hàng. Sau cùng, kết quả nghiên cứu được làm rõ (i) Phần đầu của nghiên cứu mô tả các vấn đề khó khăn của ngành TCMN ngày nay và giải thích cách tiếp cận mối quan hệ bền vững liên quan đến thiết kế hàng TCMN cũng như xác định những nhóm hàng TCMN tiềm năng có thể sẽ được phát triển cho các TT đương đại. (ii) Phần sau, nghiên cứu giới thiệu 3 SP có tiềm năng phát triển cao nhất.

Đây là sự minh chứng cho việc nghiên cứu chuyên sâu về sản phẩm TCMN, nghiên cứu về TT tiềm năng, phân khúc TT, về phân phối, dây chuyền SX và vai trò của thiết kế. (iii) Cuối cùng, ba hướng được gợi ý trong việc thiết kế SP và PTBV ngành hàng TCMN của Thái Lan là: tái tạo, tái tạo - thích nghi và cải tiến. Nghiên cứu làm rõ và trả lời câu hỏi “Hàng TCMN Ấn độ đang tăng trưởng hay suy yếu?”.