CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN BHXH TN CHO NÔNG DÂN 1.1 Khái Niệm và Bản Chất Phát Triển Bảo Hiểm Xã Hội Tự Nguyện 1.1 Khái Niệm Bảo hiểm xã hội, bảo hiểm xã hội tự nguyện Bảo hiểm là biện pháp chia sẻ rủi ro của một người hay của số ít người cho cả cộng đồng những người có khả năng gặp rủi ro cùng loại, bằng cách mỗi người trong cộng đồng góp một số tiền nhất định vào một quỹ chung và từ quỹ chung đó bù đắp thiệt hại cho thành viên trong cộng đồng không may bị thiệt hại do rủi ro đó gây ra. Bảo hiểm là hình thức chuyển giao rủi ro. Mua bảo hiểm thực chất là mua sự an tâm, là đổi lấy cái sự không chắc chắn có khả năng xảy ra thiệt hại bằng sự chắc chắn thông qua việc bù đắp bằng tài chính. Bảo hiểm xã hội có lịch sử hình thành và phát triển từ rất lâu và sự tồn tại của nó là tất yếu, có nhiều khái niệm về BHXH do có nhiều cách tiếp cận BHXH khác nhau.
Theo tập một Từ điển Bách khoa Việt Nam thì: "BHXH là sự thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ bị mất hoặc giảm thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, tàn tật, thất nghiệp, tuổi già, tử tuất, dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH có sự bảo hộ của Nhà nước theo pháp luật, nhằm đảm bảo an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hội". Nhưng khái niệm được hiểu một cách chính xác nhất theo Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) thì: BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với người lao động khi họ gặp phải những biến cố rủi ro làm giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc mất việc làm, bằng cách hình thành và sử dụng một quỹ tài chính tập trung do sự đóng góp của người sử dụng lao động, người lao động và sự bảo trợ của Nhà nước, nhằm đảm bảo an toàn đời sống cho người lao động và cho gia đình họ, giúp phần bảo đảm an toàn xã hội. Với tác dụng to lớn trong việc giảm gánh nặng ngân sách, cải thiện đời sống cho đối tượng, bảo đảm ASXH bền vững, BHXH phát triển rộng rãi bảo đảm cho mọi người lao động đều được tham gia, trong xã hội xuất hiện hình thức 5 BHXH TN. Hiện nay, trên thế giới tồn tại hai mô hình BHXH TN: thứ nhất, BHXH TN áp dụng như là một hình thức BHXH bổ sung cho BHXH bắt buộc; thứ hai, BHXH TN mở cho bất cứ người lao động nào tự nguyện tham gia.
Mặc dù mang tính chất tự nguyện nhưng chính sách BHXH TN vẫn là chính sách do Nhà nước ban hành nhằm đảm bảo quyền lợi cho các bên tham gia. Nhà nước quy định mức đóng góp để hình thành Quỹ BHXH tự nguyện đủ lớn để chi trả cho người tham gia BHXH TN và xây dựng các chế độ mà người tham gia BHXH được hưởng (bao gồm điều kiện hưởng, mức hưởng) để bảo đảm bù đắp rủi ro cho người tham gia BHXH TN. Dưới góc độ tiếp cận đó, có thể đưa ra khái niệm về BHXH TN như sau: Bảo hiểm xã hội tự nguyện là một loại hình BHXH do Nhà nước ban hành để đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với người lao động khi họ gặp phải những biến cố rủi ro làm giảm hoặc mất khả năng lao động bằng cách hình thành và sử dụng một quỹ tài chính tập trung do sự tự nguyện đóng góp một phần thu nhập của người lao động, người sử dụng lao động, nhằm đảm bảo an toàn đời sống cho người lao động và cho gia đình họ, giúp phần bảo đảm an toàn xã hội. Như vậy, loại hình BHXH TN chỉ có thể được hình thành và thực hiện trên cơ sở: Một là, có nhiều người lao động tham gia và có thể cả người sử dụng lao động tự nguyện tham gia với điều kiện: có nhu cầu thực sự về BHXH; có khả năng tài chính để đóng phí BHXH TN; có sự thống nhất với những quy định cụ thể về mức đóng, mức hưởng, quy trình thực hiện, phương pháp quản lý, sử dụng quỹ BHXH TN… của loại hình BHXH TN.
Hai là, có tổ chức, cơ quan đứng ra thực hiện chế độ, chính sách BHXH TN như thu phí BHXH TN, quản lý quỹ BHXH TN, quản lý đối tượng tham gia BHXH TN, thực hiện chi trả trợ cấp BHXH TN cho các đối tượng được thụ hưởng. Ba là, được Nhà nước bảo hộ và hỗ trợ khi cần thiết. Trong Luật bảo hiểm Việt Nam, khái niệm bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình BHXH mà người dân tự nguyện tham gia, được lựa chọn mức đóng góp 6 và phương pháp đóng góp phù nhập với thu nhập của mình để hưởng BHXH (Luật Bảo hiểm xã hội Việt Nam, 2007). BHXH tự nguyện cho nông dân là một loại hình BHXH tự nguyện, do Nhà nước ban hành và áp dụng cho đối tượng là người lao động làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp.
Theo nghĩa thông thường, nông dân là những người tham gia vào sản xuất nông nghiệp. Theo định nghĩa này, nông dân chỉ tham gia vào sản xuất nông nghiệp. Trên thực tế, rất nhiều nông dân, ngoài việc tham gia vào sản xuất nông nghiệp vẫn tham gia các hoạt động kinh tế khác như sản xuất tiểu thủ công nghiệp, ngành nghề nông thôn và dịch vụ. Nông thôn ngày càng phát triển thì cơ cấu ngành nghề trong nông thôn càng đa dạng.
Do đó, khái niệm về nông dân cần được hiểu theo nghĩa rộng hơn. Nông dân là những người dân sống ở nông thôn làm các hoạt động công nghiệp, nông nghiệp và dịch vụ khác nhau tùy theo khả năng và lợi thế so sánh của họ (Đỗ Kim Chung, 2010). Có thể hiểu khái niệm BHXH tự nguyện cho nông dân là một loại hình BHXH tự nguyện do Nhà nước ban hành và áp dụng cho đối tượng là những người dân sống ở nông thôn làm các hoạt động công nghiệp, nông nghiệp và dịch vụ khác nhau tùy theo khả năng và lợi thế so sánh của họ. * Phân loại bảo hiểm Các loại hình bảo hiểm ngày càng được đa dạng và hoàn thiện.
Từ chỗ ngành bảo hiểm Việt Nam mới chỉ tiến hành một số nghiệp vụ bảo hiểm truyền thống chủ yếu là bảo hiểm tài sản như: bảo hiểm hàng hoá, bảo hiểm tàu biển, đến nay các doanh nghiệp bảo hiểm đã chú trọng hơn trong việc đa dạng hoá các loại hình bảo hiểm và khai thác tốt hơn cả 3 nhóm nghiệp vụ bảo hiểm: bảo hiểm con người, bảo hiểm tài sản và bảo hiểm trách nhiệm. Đồng thời, các quy tắc, điều khoản, biểu phí bảo hiểm đã được nghiên cứu để phù hợp với không những thị trường bảo hiểm Việt Nam mà còn với tập quán và thông lệ bảo hiểm thế giới - Nếu phân loại theo đối tượng bảo hiểm thì có 3 loại: + Bảo hiểm tài sản + Bảo hiểm con người (trong đó có bảo hiểm y tế) + Bảo hiểm nhân thọ 7 - Nếu phân loại theo tính chất pháp lý thì có 2 hình thức: + Bảo hiểm bắt buộc + Bảo hiểm tự nguyện - Nếu phân theo mục đích kinh doanh thì gồm có 2 hình thức: + Bảo hiểm xã hội + Bảo hiểm thương mại - Theo thời gian hưởng trợ cấp thì có 2 loại: + Bảo hiểm ngắn hạn + Bảo hiểm dài hạn 1.2 Phát triển bảo hiểm xã hội tự nguyện cho nông dân Theo quan điểm của triết học thì phát triển là khái niệm chỉ sự vận động theo chiều hướng tiến lên, cái mới, cái tiến bộ ra đời thay thế cái cũ, cái lạc hậu. Tuỳ theo những lĩnh vực khác nhau của thế giới vật chất sự phát triển thể hiện dưới những hình thức khác nhau, sự phát triển không chỉ là sự tăng đơn thuần về lượng mà bao hàm cả sự nhảy vọt về chất. Bên cạnh đó phát triển không ngoại trừ sự lặp lại thậm chí tạm thời đi xuống trong trường hợp cá biệt, cụ thể nhưng xu hướng chung là đi lên và tiến bộ.
Phát triển bao hàm sự phủ định cái cũ và nảy sinh cái mới, tuy nhiên vẫn có sự lặp lại cái cũ nhưng trên cơ sở cao hơn. Do đó phát triển được hình dung như là hình xoáy ốc từ thấp đến cao. Phát triển và tăng trưởng là hai khái niệm đều chỉ sự thay đổi về lượng của một quá trình. Tuy nhiên, phát triển có sự thay đổi cả về số lượng và chất lượng.
Tiếp cận phát triển và tăng trưởng trong kinh tế thì: Tăng trưởng là sự thay đổi tăng lên về số lượng các mặt hàng và số lượng từng loại hàng hóa, trong đó phát triển là tăng lên cả về số lượng mặt hàng và phong phú hơn, đa dạng hơn về cơ cấu các mặt hàng cũng như sự phân bố của cải phù hợp. Trong nông nghiệp và nông thôn, phát triển là sự tăng lên về số lượng, chất lượng sản phẩm, cân đối giữa các ngành, các vùng, đây được xem như là một trong những điều kiện phát triển và đi kèm với nó là yếu tố môi trường và yếu tố xã hội nông thôn. Phát triển BHXH tự nguyện thể hiện quá trình thay đổi về số lượng tham gia, chất lượng bảo hiểm ở giai đoạn này so với giai đoạn trước đó, sự thay đổi 8 về cơ cấu đối tượng tham gia, đối tượng hưởng chế độ, chính sách BHXH TN, thường đạt mức độ cao hơn về lượng và chất, phù hợp hơn về cơ cấu. Sự phát triển của BHXH TN nói chung biểu hiện trên nhiều mặt: cơ cấu các bộ phận của hệ thống, số lượng và cơ cấu các chế độ trợ cấp, mức trợ cấp, mức đóng phí BHXH… 1.3 Bản chất bảo hiểm xã hội tự nguyện a.
Bản chất kinh tế của BHXH tự nguyện Bản chất kinh tế của BHXH nói chung và BHXH tự nguyện nói riêng thể hiện ở chỗ những người tham gia cũng đóng góp một khoản tiền trích trong thu nhập (khoản đóng góp này sau khi đó chi tiêu cho các nhu cầu tối thiểu và các nhu cầu cần thiết và không ảnh hưởng lớn đến đời sống và sản xuất - kinh doanh của cá nhân) để lập một quỹ dự trữ. Mục đích của việc hình thành quỹ này để trợ cấp cho những người tham gia BHXH TN khi gặp rủi ro dẫn đến giảm hoặc mất thu nhập. Như vậy BHXH cũng là quá trình phân phối lại thu nhập.